Luận án tiến sĩ ngữ văn: Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh

Luận án tiến sĩ ngữ văn khám phá quá trình chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh, phân tích sâu sắc mối liên hệ giữa hai hình thức nghệ thuật.

• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị N Ân
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh (Qua một số tác phẩm cụ thể)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• QUY ƯỚC VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Lí do chọn đề tài
• 2. Mục đích nghiên cứu
• 3. Đối tượng nghiên cứu
• 4. Phạm vi nghiên cứu và nguồn ngữ liệu
• 5. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 6. Phương pháp nghiên cứu
• 7. Đóng góp mới của luận án
• 8. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về sự chuyển đổi ngôn ngữ trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu về chuyển đổi ngôn ngữ ở Việt Nam
• 1.2. CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2.1. Lí thuyết về tín hiệu và việc xác định nội hàm các khái niệm 'ngôn ngữ', 'ngôn ngữ nghệ thuật'
• 1.2.2. Lí thuyết về ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh
• 1.2.3. Lí thuyết về biểu tượng, ngôn ngữ đối thoại trong VBTKVH và PTĐA
• 1.2.4. Lí thuyết về chuyển đổi ngôn ngữ
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ CHUYỂN ĐỔI TỪ BIỂU TƯỢNG TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG BIỂU TƯỢNG TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 2.1. NHỮNG NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG VỀ SỰ CHUYỂN ĐỔI BIỂU TƯỢNG TỪ VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 2.2. MIÊU TẢ XU HƯỚNG CHUYỂN ĐỔI TỪ BIỂU TƯỢNG NGÔN TỪ TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG BIỂU TƯỢNG HÌNH ẢNH TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 2.2.1. Chuyển đổi từ biểu tượng trong VBTKVH sang biểu tượng trong PTĐA xét từ phương diện biểu đạt (tín hiệu biểu thị)
• 2.2.2. Những hướng chuyển đổi từ biểu tượng trong VBTKVH sang PTĐA xét ở phương diện cái được biểu đạt (phương diện ý nghĩa)
• 2.3. LÍ GIẢI CHO NHỮNG XU HƯỚNG CHUYỂN ĐỔI BIỂU TƯỢNG TỪ VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 2.3.1. Những chi phối từ sự bất tương đồng ở mã ngôn ngữ
• 2.3.2. Những chi phối từ sự bất tương đồng ở thông điệp của văn bản truyện kể văn học nguồn và thông điệp của phim truyện điện ảnh chuyển thể
• 2.3.3. Những chi phối từ sự bất tương đồng ở chủ thể sáng tạo
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ CHUYỂN ĐỔI TỪ NGÔN NGỮ ĐỐI THOẠI TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG NGÔN NGỮ ĐỐI THOẠI TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 3.1. NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG VỀ LỜI ĐỐI THOẠI TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC NGUỒN VÀ PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH CHUYỂN THỂ
• 3.1.1. Những kết quả thống kê - đối ứng tổng số lời đối thoại trong văn bản truyện kể văn học nguồn và phim truyện điện ảnh chuyển thể tương ứng
• 3.1.2. Những biến đổi về số lượng lời đối thoại khi VBTKVH chuyển thể sang PTĐA
• 3.2. MIÊU TẢ XU HƯỚNG CHUYỂN ĐỔI TỪ LỜI ĐỐI THOẠI TRONG VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC SANG ĐỐI THOẠI TRONG PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH
• 3.2.1. Chuyển nguyên vẹn lời đối thoại trong VBTKVH nguồn sang PTĐA chuyển thể
• 3.2.2. Chuyển lời đối thoại từ VBTKVH sang PTĐA nhưng có biến đổi
• 3.3. MỘT SỐ KIẾN GIẢI VỀ XU HƯỚNG CHUYỂN ĐỔI, BIẾN ĐỔI LỜI ĐỐI THOẠI
• 3.3.1. Những chi phối từ sự bất tương đồng ở nhân vật và ngữ cảnh giao tiếp
• 3.3.2. Những chi phối từ sự bất tương đồng về mã ngôn ngữ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Chuyển đổi ngôn ngữ văn học sang điện ảnh

Luận án tiến sĩ tập trung nghiên cứu sự chuyển đổi ngôn ngữ văn học sang điện ảnh, đặc biệt qua các tác phẩm cụ thể. Nghiên cứu này nhấn mạnh sự chuyển dịch từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh, một quá trình phức tạp và đa chiều. Ngôn ngữ văn học được xem là hệ thống tín hiệu ngôn từ nghệ thuật, trong khi ngôn ngữ điện ảnh là sự kết hợp giữa hình ảnh và âm thanh. Sự chuyển đổi này không chỉ đơn thuần là thay đổi phương tiện biểu đạt mà còn liên quan đến việc tái cấu trúc thông điệp nghệ thuật.

1.1. Cơ sở lý thuyết

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về tín hiệu học, ngôn ngữ văn học, và ngôn ngữ điện ảnh. Các khái niệm như biểu tượng, ngôn ngữ đối thoại, và chuyển đổi ngôn ngữ được phân tích kỹ lưỡng. Lý thuyết của Ferdinand de Saussure và Charles Sanders Peirce về cấu trúc tín hiệu được áp dụng để hiểu rõ hơn về quá trình chuyển đổi.

1.2. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp phân tích văn học và nghiên cứu điện ảnh để so sánh các tác phẩm văn học và phim chuyển thể. Các tác phẩm được chọn làm ngữ liệu nghiên cứu bao gồm tiểu thuyết và truyện ngắn Việt Nam, cùng với các phim điện ảnh chuyển thể tương ứng từ năm 1995 đến 2014.

II. Phân tích biểu tượng trong chuyển thể

Chương này tập trung vào việc phân tích biểu tượng trong quá trình chuyển thể từ văn bản truyện kể văn học sang phim truyện điện ảnh. Biểu tượng trong văn học thường được thể hiện qua ngôn từ, trong khi trong điện ảnh, chúng được chuyển đổi thành hình ảnh. Nghiên cứu chỉ ra rằng sự chuyển đổi này không chỉ là sự thay thế đơn thuần mà còn liên quan đến việc tái tạo ý nghĩa và thông điệp nghệ thuật.

2.1. Chuyển đổi biểu tượng ngôn từ sang hình ảnh

Nghiên cứu chỉ ra rằng các biểu tượng ngôn từ trong văn học thường được chuyển đổi thành biểu tượng hình ảnh trong điện ảnh. Quá trình này không chỉ đơn giản là thay thế mà còn liên quan đến việc tái cấu trúc ý nghĩa. Ví dụ, biểu tượng 'con sông' trong văn học có thể được chuyển đổi thành hình ảnh dòng sông trong phim, nhưng ý nghĩa biểu tượng của nó có thể thay đổi tùy thuộc vào ngữ cảnh và cách diễn giải của đạo diễn.

2.2. Chi phối của mã ngôn ngữ

Sự bất tương đồng giữa mã ngôn ngữ của văn học và điện ảnh là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến quá trình chuyển đổi. Mã ngôn ngữ của văn học dựa trên ngôn từ, trong khi mã ngôn ngữ của điện ảnh dựa trên hình ảnh và âm thanh. Sự khác biệt này dẫn đến việc một số thông điệp trong văn học có thể bị mất hoặc thay đổi khi chuyển thể sang điện ảnh.

III. Chuyển đổi ngôn ngữ đối thoại

Chương này tập trung vào việc chuyển đổi ngôn ngữ đối thoại từ văn bản truyện kể văn học sang phim truyện điện ảnh. Ngôn ngữ đối thoại trong văn học thường được thể hiện qua văn bản, trong khi trong điện ảnh, chúng được chuyển đổi thành âm thanh. Nghiên cứu chỉ ra rằng quá trình chuyển đổi này không chỉ liên quan đến việc thay đổi phương tiện biểu đạt mà còn liên quan đến việc tái cấu trúc thông điệp và ngữ cảnh giao tiếp.

3.1. Chuyển đổi lời đối thoại

Nghiên cứu chỉ ra rằng các lời đối thoại trong văn học thường được chuyển đổi nguyên vẹn hoặc có biến đổi khi chuyển thể sang điện ảnh. Sự biến đổi này có thể liên quan đến việc thay đổi ngữ cảnh, nhân vật, hoặc thông điệp. Ví dụ, một lời đối thoại trong văn học có thể được rút ngắn hoặc thay đổi để phù hợp với thời lượng và nhịp điệu của phim.

3.2. Chi phối của ngữ cảnh giao tiếp

Ngữ cảnh giao tiếp là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến việc chuyển đổi ngôn ngữ đối thoại. Trong văn học, ngữ cảnh giao tiếp thường được mô tả qua văn bản, trong khi trong điện ảnh, ngữ cảnh được thể hiện qua hình ảnh và âm thanh. Sự khác biệt này dẫn đến việc một số lời đối thoại trong văn học có thể được thay đổi hoặc bổ sung để phù hợp với ngữ cảnh mới trong phim.

IV. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Luận án không chỉ có giá trị về mặt lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Nghiên cứu này giúp hiểu rõ hơn về quá trình chuyển đổi ngôn ngữ văn học sang điện ảnh, từ đó hỗ trợ các nhà làm phim trong việc chuyển thể tác phẩm văn học một cách hiệu quả. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần vào việc phát triển lý thuyết về nghiên cứu liên ngành trong khoa học xã hội và nhân văn.

4.1. Ứng dụng trong sản xuất phim

Nghiên cứu cung cấp cái nhìn sâu sắc về quá trình chuyển thể điện ảnh, giúp các nhà làm phim hiểu rõ hơn về cách chuyển đổi ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh. Điều này có thể giúp cải thiện chất lượng của các bộ phim chuyển thể, đảm bảo rằng thông điệp và giá trị nghệ thuật của tác phẩm gốc được bảo toàn.

4.2. Đóng góp cho nghiên cứu liên ngành

Luận án góp phần vào việc phát triển lý thuyết về nghiên cứu liên ngành, đặc biệt là trong lĩnh vực ngôn ngữ học và nghiên cứu điện ảnh. Nghiên cứu này khẳng định tầm quan trọng của việc kết hợp các phương pháp và lý thuyết từ nhiều ngành khoa học khác nhau để đạt được hiệu quả nghiên cứu cao hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông đa phương thức và công nghệ nghe - nhìn hiện đại đã tái định hình sâu sắc phương thức tiếp nhận thông tin và thưởng thức thẩm mỹ của nhân loại. Trong bối cảnh đó, ranh giới đơn lẻ của ngôn ngữ tự nhiên (dạng nói và dạng viết) dần được mở rộng sang hệ thống các ký hiệu phi ngôn từ, nơi mà theo nghiên cứu của Albert Mehrabian (2007): "trong tổng tác dụng của một thông điệp thì lời nói (chỉ xét riêng từ ngữ) chiếm khoảng 7%, thanh âm (bao gồm giọng nói, ngữ điệu và các âm thanh khác) chiếm 38%, còn ngôn ngữ không lời chiếm đến 55%". Xu thế này đòi hỏi ngôn ngữ học hiện đại phải mở rộng biên độ sang hướng tiếp cận liên ngành (interdisciplinary linguistics and semiotics), khảo sát sự tương tác giữa các hệ thống mã nghệ thuật khác nhau. Luận án tiến sĩ Ngữ văn chuyên ngành Ngôn ngữ học của nghiên cứu sinh Đoàn Tiến Lực (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Nguyễn Thị Ngân Hoa và TS. Đặng Thị Hảo Tâm) mang tựa đề "Sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh (Qua một số tác phẩm cụ thể)" là công trình tiên phong giải quyết khoảng trống học thuật này tại Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định xuất phát từ thực tiễn: phần lớn các công trình trước đây tại Việt Nam chỉ tiếp cận mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh dưới góc độ lý luận văn học thuần túy (cốt truyện, nhân vật, tính trung thành) hoặc lý luận điện ảnh tạo hình, mà chưa có một công trình nào đi sâu khảo sát bản chất chuyển dịch liên kí hiệu (intersemiotic translation) từ góc độ tín hiệu học ngôn ngữ một cách hệ thống, thực chứng và định lượng. Luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Quá trình chuyển đổi từ mã ngôn từ nghệ thuật trong văn bản truyện kể văn học sang mã hình ảnh và âm thanh trong phim truyện điện ảnh diễn ra theo những xu hướng và quy luật cấu trúc nào?
2. Sự biến đổi về số lượng, cấu trúc cú pháp và chức năng ngữ dụng của ngôn ngữ đối thoại diễn ra như thế nào khi chuyển từ văn bản viết sang môi trường nghe - nhìn?
3. Những nhân tố nào trong hệ thống hoạt động giao tiếp nghệ thuật (tính bất tương đồng về mã, thông điệp chủ thể và ngữ cảnh tiếp nhận) đóng vai trò chi phối các xu hướng chuyển đổi này?

Để trả lời các câu hỏi trên, ba giả thuyết nghiên cứu (hypotheses) được xác lập:

• $H_1$: Sự chuyển dịch từ biểu tượng ngôn từ sang biểu tượng hình ảnh điện ảnh không mang tính chất sao phỏng đối ứng 1:1 đơn tuyến mà vận động qua các cơ chế cấu trúc phân tầng hàm nghĩa, dẫn đến sự mở rộng, thu hẹp hoặc tái tạo tương đương về ngữ nghĩa thẩm mỹ.
• $H_2$: Ngôn ngữ đối thoại khi chuyển sang điện ảnh chịu sự chi phối của ngữ pháp dựng (montage) và dàn cảnh (mise-en-scène), dẫn đến sự biến đổi mạnh mẽ về dung lượng lời thoại nhằm tối ưu hóa chức năng hành động nói và tính trực quan sinh động.
• $H_3$: Tính bất tương đồng giữa bản thể mã tuyến tính (ngôn từ) và mã phi tuyến tính/đa kênh (hình ảnh - âm thanh) là nguyên nhân bản thể học quyết định sự dịch chuyển thông điệp nghệ thuật giữa tác phẩm văn học nguồn và phim chuyển thể.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng vững chắc trên nền tảng tín hiệu học cấu trúc của Ferdinand de Saussure, Charles Sanders Peirce, lý thuyết cấu trúc phân tầng của Louis Hjelmslev và Roland Barthes, tín hiệu học văn hóa và điện ảnh của Yuri Mikhailovich Lotman, cùng lý thuyết chuyển dịch liên kí hiệu của Roman Jakobson. Phạm vi nghiên cứu bao quát nguồn ngữ liệu gồm 12 cặp tác phẩm văn học nguồn (tiểu thuyết, truyện ngắn) và phim truyện điện ảnh chuyển thể tiêu biểu của Việt Nam trong giai đoạn 10 năm bản lề (1995–2014) – giai đoạn chứng kiến sự thăng hoa về chất lượng nghệ thuật với hàng loạt giải thưởng điện ảnh trong nước và quốc tế. Căn cứ khảo sát thực tiễn cho thấy 97% tác phẩm văn học Việt Nam được chuyển thể sang điện ảnh thuộc thể loại văn bản truyện kể văn học (tiểu thuyết và truyện ngắn), khẳng định tính đại diện tuyệt đối và ý nghĩa thực tiễn sâu sắc của phạm vi ngữ liệu được lựa chọn.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu cho thấy vấn đề chuyển đổi ngôn ngữ trên thế giới đã trải qua nhiều bước tiến quan trọng từ cấp độ vi mô đến vĩ mô. Ở cấp độ từ và mã tín hiệu, Roman Jakobson (1959) trong công trình kinh điển về dịch thuật đã khẳng định không tồn tại sự tương đương trọn vẹn giữa các đơn vị mã thuộc hai hệ thống tín hiệu khác nhau, từ đó phân chia dịch thuật thành ba loại: dịch nội ngôn (intralingual), dịch liên ngôn (interlingual) và dịch liên kí hiệu (intersemiotic). Ở cấp độ câu, Eugene Nida (1964) vận dụng mô hình ngữ pháp tạo sinh của Noam Chomsky để phân tích sự chuyển dịch từ cấu trúc bề mặt sang cấu trúc sâu nhằm tìm kiếm sự tương đương chức năng (dynamic equivalence). Ở cấp độ văn bản và ngữ dụng, Katharina Reiss (1977) phân loại văn bản theo chức năng ngôn ngữ (thông tin, diễn cảm, vận động), trong khi Werner Koller (1979), Basil Hatim và Ian Mason (1990), Mona Baker (1992) phát triển lý thuyết chức năng hệ thống của Michael Halliday để xem xét tính tương đương qua ba siêu chức năng: ý niệm (ideational), liên nhân (interpersonal) và tạo văn bản (textual). Đặc biệt, Van Leuven-Zwart (1989) thiết lập mô hình so sánh - miêu tả vi cấu trúc và vĩ cấu trúc, còn André Lefevere (1992) nhấn mạnh các yếu tố quyền lực, ý thức hệ và chủ thể dịch thuật trong việc tạo ra độ chênh giữa văn bản nguồn và văn bản đích.

Trong địa hạt nghiên cứu chuyển thể văn học sang điện ảnh, hai luồng quan điểm học thuật đối thoại gay gắt:

1. Trường phái bản thể luận hình thức (Fidelity Criticism): Xem văn bản văn học là chuẩn mực tối thượng, đánh giá phim chuyển thể dựa trên mức độ "trung thành" với nguyên tác ngôn từ.
2. Trường phái tín hiệu học liên văn bản (Intertextual Semiotics): Tiêu biểu là Robert Stam (2000), Linda Hutcheon (2006), Thomas Leitch (2012), xem chuyển thể là một quá trình tái tạo liên văn bản vô tận thông qua các thao tác giễu nhại (pastiche), xoáy vặn (twisting), vay mượn (borrowing) hay cắt dán (collage). Robert Stam khẳng định: "Chuyển thể tác phẩm văn học thành phim nằm trong vòng xoáy liên tục của cái gọi là chuyển đổi, tham chiếu liên văn bản. Vòng xoáy của việc văn bản này bắt nguồn từ một văn bản khác thông qua một quá trình vô tận của việc tái sử dụng, chuyển và biến đổi".

Đồng thời, sự đối lập bản thể giữa hai loại hình giao tiếp nghệ thuật được Zachar Alexander Laskewicz (2008) và Linda Catarina Gualda (2010) vạch rõ: văn học kích hoạt quá trình tương tác chủ động dựa trên trí tưởng tượng tuyến tính của người đọc, trong khi điện ảnh vận hành qua cơ chế tiếp nhận trực quan đa kênh tác động trực tiếp vào cảm quan nghe - nhìn của khán giả.

So với các nghiên cứu quốc tế như công trình của Sholeh Kolahi và Solmaz Mahdavi về tần suất mã điện ảnh trong dịch dịch liên kí hiệu, hay nghiên cứu của Olga A. Leontovich (2015) và Jyotsna Krishnan (2015) về sự biến đổi ý nghĩa văn hóa khi chuyển thể xuyên quốc gia, luận án của Đoàn Tiến Lực định vị vị trí học thuật độc đáo: đây là công trình đầu tiên tại Việt Nam thiết lập mô hình thực chứng đối chiếu định lượng kết hợp định tính giữa mã ngôn từ văn học và mã nghe - nhìn điện ảnh. Nghiên cứu vượt lên trên các khảo sát văn học sử đơn thuần của Phan Thị Bích Hà (2005), Đỗ Phương Thảo (2007, 2009) hay Đào Lê Na (2015) để đưa ra một khung giải thích tín hiệu học ngôn ngữ toàn diện, giải mã tường tận cơ chế vận động của tín hiệu thẩm mỹ khi vượt qua ranh giới loại hình nghệ thuật.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc hoàn thiện và mở rộng lý thuyết tín hiệu học nghệ thuật thông qua việc mở rộng các mô hình cấu trúc kinh điển vào không gian đa phương thức:

1. Mở rộng mô hình tín hiệu học Saussure và Peirce: Luận án chứng minh rằng tính quy ước võ đoán của cái biểu đạt ngôn từ (Saussure) khi chuyển sang cái biểu đạt hình ảnh điện ảnh sẽ tích hợp tính chất "hình hiệu" (icon - tương đồng thị giác) và "chỉ hiệu" (index - quan hệ nhân quả/vật lý) theo phân loại của Charles Sanders Peirce. Khi đó, nhận định của Peirce: "Toàn bộ vũ trụ này chứa đầy tín hiệu nếu không muốn nói là nó được cấu tạo chỉ bởi tín hiệu" được hiện thực hóa qua việc giải mã các chuỗi hình ảnh động như những văn bản ký hiệu phức hợp.
2. Phát triển mô hình cấu trúc phân tầng: Vận dụng mô hình cấp bậc của Louis Hjelmslev và Roland Barthes (hệ thống tín hiệu biểu thị bậc nhất - denotation và hệ thống tín hiệu hàm nghĩa bậc hai - connotation), luận án luận giải quá trình biến đổi từ biểu tượng ngôn từ (từ - biểu tượng) sang biểu tượng hình ảnh điện ảnh. Khám phá lý thuyết chỉ ra rằng biểu tượng nghệ thuật điện ảnh là một cấu trúc mở, nơi cái biểu đạt hình ảnh trực quan kích hoạt một trường liên tưởng hàm nghĩa sâu rộng, vượt qua giới hạn cố định của ký hiệu học truyền thống.
3. Bổ chỉnh lý thuyết ngữ dụng và hội thoại: Bổ sung cho mô hình tương tác hội thoại của Mikhail Bakhtin và nguyên tắc cộng tác của Herbert Paul Grice, luận án làm rõ khái niệm "thoại trường điện ảnh" (cinematic dialogue field) – nơi lời đối thoại của nhân vật không tồn tại độc lập mà bị khúc xạ, tương hỗ và đôi khi bị vô hiệu hóa bởi hành động cơ thể, ánh mắt và cấu trúc dàn cảnh.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 4 trụ cột lý thuyết: Tín hiệu học cấu trúc Lotman - Barthes, Ngữ dụng học hội thoại Grice - Bakhtin, Lý thuyết chuyển dịch liên kí hiệu Jakobson và Ngữ pháp điện ảnh hiện đại (Montage - Mise-en-scène).

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               VĂN BẢN NGUỒN: VĂN BẢN TRUYỆN KỂ VĂN HỌC (VBTKVH)                  |
| - Mã ngôn từ nghệ thuật (dạng viết, tính hình tuyến, phi vật thể)                 |
| - Thành phần khảo sát: (1) Từ - Biểu tượng; (2) Lời đối thoại                     |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                   [QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH LIÊN KÍ HIỆU]
        Chi phối bởi: Bất tương đồng Mã | Bất tương đồng Thông điệp | Chủ thể
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               VĂN BẢN ĐÍCH: PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH CHUYỂN THỂ (PTĐA)                |
| - Mã phức hợp: Hình ảnh động + Âm thanh (dàn cảnh mise-en-scène, dựng montage)     |
| - Thành phần thụ hưởng: (1) Biểu tượng hình ảnh/âm thanh; (2) Lời thoại âm thanh  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho các tác phẩm tự sự hư cấu (truyện ngắn, tiểu thuyết) được chuyển thể thành phim truyện điện ảnh chiếu rạp; không áp dụng cho phim tài liệu, phim hoạt hình hoặc các hình thức chuyển thể phi tuyến tính hậu hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được định vị vững chắc trên lập trường nhận thức luận của chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism) kết hợp với cấu trúc luận giải thích (structuralist-interpretivism). Phương pháp tiếp cận hỗn hợp (mixed-methods research design) được thực hiện nhất quán:

• Phương pháp định lượng (Quantitative): Thống kê tần suất xuất hiện, đo lường sự tương ứng, biến đổi, thêm mới hoặc lược bỏ của hệ thống biểu tượng và lời đối thoại giữa văn bản nguồn và phim đích.
• Phương pháp định tính (Qualitative): Phân tích nghĩa tố (sememe analysis), phân tích ngữ cảnh (contextual analysis) và so sánh đối chiếu đa tầng nhằm làm sáng tỏ bản chất cấu trúc và ngữ nghĩa thẩm mỹ của sự chuyển dịch.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết lập chặt chẽ qua 4 bước:

1. Lập danh mục và tiêu chí chọn mẫu: Mẫu khảo sát gồm 12 cặp tác phẩm văn học và phim truyện điện ảnh tương ứng trong giai đoạn 1995–2014, đáp ứng đồng thời 2 tiêu chuẩn ngặt nghèo: đạt giải thưởng văn học/điện ảnh chuyên nghiệp cấp quốc gia/quốc tế và tạo được tiếng vang dư luận xã hội.
2. Giao thức bóc tách ngữ liệu (Data Extraction Protocol): Khảo sát từng câu, đoạn văn bản nguồn để trích xuất toàn bộ các từ - biểu tượng và lời đối thoại; đồng thời xem phim, phân đoạn cảnh (scene-by-scene), trích xuất lời thoại âm thanh và nhận diện các khung hình chứa biểu tượng thị giác.
3. Tam giác hóa phương pháp và dữ liệu (Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản văn học, kịch bản phân cảnh điện ảnh, và bản phim hoàn chỉnh được công chiếu, kết hợp phỏng vấn sâu/tài liệu tự thuật của các đạo diễn (Đặng Nhật Minh, Vương Đức, Lưu Trọng Ninh, Nguyễn Võ Nghiêm Minh).
4. Kiểm soát độ giá trị và độ tin cậy: Tính giá trị cấu trúc (construct validity) được đảm bảo bằng việc quy chiếu chính xác các khái niệm ký hiệu học theo hệ thuật ngữ chuẩn quốc tế; độ tin cậy liên đánh giá (inter-coder reliability) được kiểm định qua việc mã hóa lặp lại độc lập các đơn vị lời thoại và biểu tượng.

Data và phân tích

Dữ liệu nghiên cứu bao gồm 12 cặp tác phẩm tiêu biểu:

1. Thương nhớ đồng quê (Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, 1992 – Phim Đặng Nhật Minh, 1995)
2. Những người thợ xẻ (Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, 1989 – Phim Vương Đức, 1999)
3. Ba người trên sân ga (Truyện ngắn Hữu Phương, 1990 – Phim Đời cát, Nguyễn Thanh Vân, 1999)
4. Bến không chồng (Tiểu thuyết Dương Hướng, 1990 – Phim Lưu Trọng Ninh, 2000)
5. Ngôi nhà xưa (Truyện ngắn Đặng Nhật Minh, 1992 – Phim Mùa ổi, Đặng Nhật Minh, 2001)
6. Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, 1983 – Phim Người đàn bà mộng du, Nguyễn Thanh Vân, 2003)
7. Mùa len trâu & Một cuộc biển dâu (Hai truyện ngắn Sơn Nam, 1962 – Phim Mùa len trâu, Nguyễn Võ Nghiêm Minh, 2005)
8. Tiếng đàn môi sau bờ rào đá (Truyện ngắn Đỗ Bích Thúy, 1999 – Phim Chuyện của Pao, Ngô Quang Hải, 2006)
9. Trăng nơi đáy giếng (Truyện ngắn Trần Thùy Mai, 2001 – Phim Nguyễn Vinh Sơn, 2008)
10. Mười ba bến nước (Truyện ngắn Sương Nguyệt Minh, 2004 – Phim Đặng Thái Huyền, 2008)
11. Cánh đồng bất tận (Truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư, 2005 – Phim Nguyễn Phan Quang Bình, 2010)
12. Phiên bản (Tiểu thuyết Nguyễn Đình Tú, 2009 – Phim Hương Ga, Cường Ngô, 2014)

Các công cụ phân tích bao gồm: bảng ma trận đối ứng dữ liệu (Bảng 2.1, 2.2, 3.1, 3.2, 3.3 trong luận án), biểu đồ hóa phân phối tần suất, và phần mềm dựng phim chuyên dụng để chụp bắt vi khung hình (freeze-frame analysis) phục vụ giải mã góc máy, cỡ cảnh, chuyển động máy và ánh sáng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả khảo sát thực chứng và phân tích định lượng - định tính đã mang lại 4 phát hiện đột phá mang tính quy luật:

1. Ba xu hướng chuyển dịch ngữ nghĩa của biểu tượng: Khi chuyển từ từ - biểu tượng văn học sang biểu tượng hình ảnh điện ảnh, quá trình biến đổi diễn ra theo 3 hướng rõ rệt:

   • Giữ nguyên và chuyển dịch tương đương về nghĩa: Điển hình như biểu tượng "trái ổi" trong Ngôi nhà xưa sang phim Mùa ổi. Cận cảnh bàn tay Thủy cầm chặt những trái ổi chín đưa ra trước mặt Hòa (người đàn ông mất trí nhớ nhưng lưu giữ tâm hồn thuần khiết) tái hiện trọn vẹn ký ức tuổi thơ trong sáng và sự nâng niu những giá trị tinh thần thiêng liêng.
   • Thu hẹp ý nghĩa thẩm mỹ: Biểu tượng "dòng sông/con thuyền" trong truyện ngắn Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành khi sang phim Người đàn bà mộng du đã bị giản lược các tầng nghĩa biểu tượng đa tầng về số phận trôi nổi của cả một thế hệ thời hậu chiến, chỉ còn tập trung biểu thị bi kịch đường tình duyên trắc trở của nhân vật Sao.
   • Phát triển và mở rộng tầng nghĩa mới: Minh chứng rõ nét nhất là biểu tượng "nước" và "xác chết trôi sông" trong hai truyện ngắn của Sơn Nam khi chuyển thành phim Mùa len trâu. Hình ảnh đại cảnh nước mênh mông ngập tràn mùa lũ, xác trâu chết trôi, và đặc biệt là phân cảnh xác bà Hai được treo trên cành cây xóc chéo giữa đồng nước, từng giọt thân xác nhỏ xuống hòa tan vào dòng nước đã nâng tầm ý nghĩa biểu tượng: nước không chỉ là môi trường sinh tồn khắc nghiệt mà trở thành biểu tượng triết học về vòng tuần hoàn luân hồi sinh - diệt của kiếp nhân sinh Nam Bộ. Tương tự, biểu tượng "bến nước" trong Bến không chồng được nhân lên gấp bội qua các góc máy quay toàn cảnh và trung cảnh, khắc họa không gian ngột ngạt của định kiến làng quê giam hãm thân phận những người phụ nữ cô đơn thời hậu chiến.

2. Sự tái cấu trúc triệt để của ngôn ngữ đối thoại: Khảo sát định lượng trên toàn bộ ngữ liệu cho thấy số lượng lời đối thoại trong phim chuyển thể có sự biến thiên sâu sắc so với văn bản văn học. Lời thoại điện ảnh không bao giờ là bản sao y nguyên mà trải qua quá trình chắt lọc, cô đọng hóa:

   • Hiện tượng tỉnh lược lời thoại: Nhiều đoạn đối thoại dài miêu tả tâm lý trong văn học bị cắt bỏ hoàn toàn, thay thế bằng ngôn ngữ tạo hình của điện ảnh (ánh mắt, cử chỉ, chuyển động máy).
   • Hiện tượng sáng tạo thêm lời thoại: Các nhà làm phim chủ động bổ sung những chuỗi trao đáp ngắn, giàu tính khẩu ngữ nhằm thiết lập "ảo giác hiện thực" và thúc đẩy xung đột kịch tính. Điển hình như trong phim Hương Ga (chuyển thể từ Phiên bản), các màn đối thoại giang hồ giữa Hưng "mã", Hương Ga và Châu "điên" được gia tăng nhịp độ bằng những phát ngôn ngắn gọn, giàu hành động nói mang tính chỉ lệnh và thách thức.

3. Quy luật chi phối ba chiều (Tri-factor governance model): Luận án xác lập mô hình giải thích nguyên nhân biến đổi cấu trúc ký hiệu dựa trên 3 nhân tố chi phối mang tính quy luật:

   • Sự bất tương đồng về mã ngôn ngữ: Mã văn học là đơn mã (ngôn từ), mang tính trừu tượng và hình tuyến; mã điện ảnh là đa mã phức hợp (hình ảnh, tiếng động, âm nhạc, lời nói), mang tính trực quan và đồng hiện không gian - thời gian.
   • Sự bất tương đồng về thông điệp tư tưởng: Chủ đích nghệ thuật của đạo diễn và biên kịch thường tạo ra độ chênh có tính ý thức hệ so với nhà văn nguyên tác.
   • Sự bất tương đồng về chủ thể sáng tạo: Quá trình "đọc" của đạo diễn là một hành vi tiếp nhận mang tính đồng sáng tạo, nơi đạo diễn tái mã hóa thế giới nghệ thuật văn học qua lăng kính cá nhân và ngôn ngữ của ống kính máy quay.

4. Khám phá hiện tượng "ẩn dụ thị giác đa tầng": Trong điện ảnh chuyển thể, sự kết hợp giữa dàn cảnh (mise-en-scène) và ngữ pháp dựng (montage) tạo ra những biểu tượng hoàn toàn mới không hề có trong nguyên tác. Ví dụ trong phim Bến không chồng, cảnh bà Hơn ôm con gà trống của ông Vạn trong đêm tối hay cảnh máu từ tay bà Thoa nhỏ xuống mắt con cá đang nằm giãy giụa trên thớt (trong Người đàn bà mộng du) là những sáng tạo thị giác đỉnh cao, biểu đạt mãnh liệt khát khao nhục cảm và nỗi đau đớn bản năng bị dồn nén.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Công trình củng cố vững chắc lý thuyết chuyển dịch liên kí hiệu trong không gian học thuật tiếng Việt, chứng minh tính khả thi của việc áp dụng tín hiệu học cấu trúc vào nghiên cứu truyền thông đa phương thức.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực về kết hợp phương pháp thống kê định lượng với phân tích tín hiệu học định tính, có thể chuyển giao cho các nghiên cứu so sánh nghệ thuật khác (văn học - hội họa, kịch bản - sân khấu).
• Về mặt thực tiễn sáng tạo: Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học giúp các nhà biên kịch và đạo diễn nhận thức rõ ranh giới và quy luật chuyển mã, tránh rơi vào hai cực đoan: hoặc "nô lệ hóa" nguyên tác văn học một cách cơ học, hoặc phá vỡ cấu trúc biểu tượng gốc dẫn đến mất mát chiều sâu tư tưởng.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về thể loại nguồn: Ngữ liệu khảo sát mới tập trung vào thể loại văn bản truyện kể văn học (tiểu thuyết, truyện ngắn), chưa mở rộng khảo sát các thể loại văn học giàu tính biểu tượng trừu tượng khác như thơ ca hay kịch bản văn học.
2. Giới hạn khung thời gian: Ngữ liệu dừng lại ở giai đoạn 1995–2014; chưa bao quát các tác phẩm điện ảnh chuyển thể thương mại và độc lập nở rộ trong giai đoạn 2015 đến nay với sự hỗ trợ của kỹ xảo CGI tiên tiến.
3. Giới hạn công cụ xử lý tự động: Việc bóc tách và phân tích ngữ liệu thoại và hình ảnh chủ yếu dựa trên thao tác thống kê thủ công của nhà nghiên cứu, chưa tích hợp các thuật toán xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và nhận diện thị giác máy tính (computer vision).

Từ những giới hạn này, một chương trình nghiên cứu tương lai (future research agenda) 5 hướng được đề xuất:

• Ứng dụng công nghệ AI và mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) kết hợp thị giác máy tính để phân tích định lượng tự động hàng trăm tác phẩm chuyển thể điện ảnh trên quy mô dữ liệu lớn (Big Data).
• Mở rộng phạm vi chuyển dịch liên kí hiệu sang các định dạng truyền thông mới: chuyển thể văn học sang game tương tác (interactive video games), truyện tranh (graphic novels) và phim thực tế ảo (VR cinema).
• Khảo sát sâu hơn sự chuyển dịch của hệ thống âm thanh phi ngôn từ (sound design, nhạc phim - leitmotif) như một mã biểu tượng độc lập tương tác với mã hình ảnh.
• Mở rộng nghiên cứu chuyển thể xuyên văn hóa: khảo sát các tác phẩm văn học Việt Nam được chuyển thể bởi các đạo diễn quốc tế hoặc ngược lại.
• Nghiên cứu cơ chế tiếp nhận thần kinh học (neurocinematics) của khán giả khi đối diện với các biểu tượng hình ảnh điện ảnh so với khi đọc văn bản ngôn từ.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu sắc và lan tỏa rộng rãi trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Được xem là tài liệu tham khảo mẫu mực, trích dẫn bắt buộc cho các công trình nghiên cứu sau đại học về Ngôn ngữ học ứng dụng, Tín hiệu học nghệ thuật, Lý luận văn học và Điện ảnh học tại Việt Nam.
• Chuyển đổi công nghiệp văn hóa và R&D: Định hình khung tư duy chiến lược cho các biên kịch, giám đốc sáng tạo, nhà sản xuất phim tại các hãng phim lớn (VFC, Hãng phim truyện Việt Nam, các studio tư nhân) trong việc thẩm định và chuyển thể các tác phẩm văn học thành các dự án phim điện ảnh đạt chuẩn nghệ thuật và thương mại.
• Đổi mới giáo dục đào tạo: Cung cấp cơ sở giáo trình chuyên đề cho các trường đại học đào tạo khối ngành Nhân văn, Báo chí - Truyền thông và Sân khấu - Điện ảnh (Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội và TP.HCM).
• Hội nhập quốc tế: Đóng góp một trường hợp nghiên cứu điển hình từ Đông Nam Á vào bản đồ nghiên cứu chuyển dịch liên kí hiệu và chuyển thể học (Adaptation Studies) toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Ngôn ngữ học/Văn học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu liên ngành chuẩn mực, làm chủ phương pháp giải mã văn bản đa phương thức và khai thác các khoảng trống học thuật mới.
• Đạo diễn và Nhà biên kịch điện ảnh: Nắm bắt bản chất của việc chuyển đổi mã nghệ thuật, tối ưu hóa việc chuyển hóa từ - biểu tượng thành khuôn hình thị giác giàu hàm nghĩa, nâng cao giá trị thẩm mỹ của tác phẩm điện ảnh.
• Nhà phê bình nghệ thuật: Sở hữu hệ thống công cụ và thuật ngữ khoa học chuẩn xác để đánh giá, thẩm định phim chuyển thể vượt ra khỏi cảm tính chủ quan.
• Sinh viên các ngành Nghệ thuật và Truyền thông: Nâng cao năng lực đọc - hiểu hình ảnh (visual literacy) và tư duy liên văn bản trong bối cảnh bùng nổ truyền thông số.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc xây dựng thành công mô hình cấu trúc phân tầng chuyển dịch liên kí hiệu từ mã ngôn từ nghệ thuật sang mã hình ảnh điện ảnh. Luận án đã mở rộng trực tiếp lý thuyết tín hiệu học văn hóa của Yuri Mikhailovich Lotman và lý thuyết ký hiệu hàm nghĩa của Louis Hjelmslev - Roland Barthes: chứng minh rằng trong điện ảnh, hình ảnh trực quan không chỉ dừng lại ở chức năng vật biểu bậc nhất (denotation) mà thông qua dàn cảnh (mise-en-scène) và dựng phim (montage), nó được nâng cấp thành một hệ thống ký hiệu hàm nghĩa bậc hai (connotation) mang tính đa trị, có khả năng dung chứa và phát triển các tầng nghĩa triết mỹ vượt trội so với từ - biểu tượng văn học nguồn.

2. Đột phá phương pháp luận của công trình khi so sánh với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam (như công trình của Phan Thị Bích Hà năm 2005 chỉ thuần túy miêu tả mỹ học, hay khóa luận/luận văn của Đỗ Phương Thảo năm 2007, 2009 chỉ khảo sát định tính trên 3 truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp và Sơn Nam), đột phá phương pháp luận của luận án nằm ở tính toàn diện, thực chứng và liên ngành. Luận án đã kết hợp phương pháp thống kê định lượng trên quy mô 12 cặp tác phẩm đại diện (chiếm 97% thể loại chuyển thể) với phương pháp phân tích nghĩa tố và phân tích cấu trúc cảnh quay điện ảnh, tạo nên một quy trình nghiên cứu có độ tin cậy và khả năng kiểm chứng khoa học tuyệt đối.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là: sự biến đổi của lời đối thoại trong phim chuyển thể không tỷ lệ thuận với mức độ trung thành của cốt truyện. Nhiều bộ phim bám rất sát diễn biến sự kiện của nguyên tác nhưng lời đối thoại lại bị cắt giảm đến hơn 60%, nhường chỗ cho ngôn ngữ cơ thể và dàn cảnh không gian; ngược lại, có những bộ phim thay đổi cấu trúc truyện kể nhưng lại sáng tạo thêm hệ thống lời thoại hoàn toàn mới nhằm kiến tạo nhịp điệu hành động cho nhân vật. Điều này bác bỏ quan niệm truyền thống cho rằng phim chuyển thể trung thành là phim phải "bê nguyên xi" lời thoại của văn học lên màn ảnh.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (replication protocol) rõ ràng không?

Có. Luận án thiết lập một giao thức nghiên cứu minh bạch và tường minh:

• Tiêu chí chọn mẫu 12 cặp tác phẩm được định lượng hóa rõ ràng.
• Hệ thống bảng mã hóa đối ứng (Bảng 2.1, 2.2, 3.1, 3.2, 3.3) phân loại chi tiết từng biểu tượng và từng lượt lời đối thoại.
• Các bước thao tác phân tích ngữ cảnh, phân tích nghĩa tố và bóc tách cảnh quay điện ảnh được mô tả chi tiết từng bước, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập có thể áp dụng nguyên vẹn quy trình này trên các tập ngữ liệu chuyển thể mới.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới việc xây dựng "Ngữ pháp tín hiệu học đa phương thức cho điện ảnh và truyền thông số Việt Nam". Trọng tâm là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI/Computer Vision) để tự động hóa phân tích biểu tượng hình ảnh, mở rộng nghiên cứu sang điện ảnh kỹ thuật số, phim truyền hình nhiều tập (web-series), và nghiên cứu tâm lý học tiếp nhận của công chúng đối với ngôn ngữ nghệ thuật nghe - nhìn đương đại.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đoàn Tiến Lực đánh dấu một bước tiến quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ học liên ngành tại Việt Nam với 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Xác lập cơ sở lý luận vững chắc về bản chất chuyển dịch liên kí hiệu giữa ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh, làm sáng tỏ các khái niệm ngôn ngữ nghệ thuật và cấu trúc phân tầng tín hiệu.
2. Khám phá và phân loại 3 xu hướng chuyển dịch ngữ nghĩa của biểu tượng nghệ thuật: giữ nguyên tương đương, thu hẹp ý nghĩa, và phát triển mở rộng tầng nghĩa triết mỹ mới.
3. Định lượng hóa và giải mã quy luật biến đổi của ngôn ngữ đối thoại từ dạng viết sang dạng âm thanh nghe - nhìn dưới sự chi phối của ngữ pháp dựng và thoại trường điện ảnh.
4. Xây dựng mô hình giải thích đa nhân tố (bất tương đồng mã ngôn ngữ, bất tương đồng thông điệp tư tưởng, bất tương đồng chủ thể sáng tạo) làm sáng tỏ nguyên nhân sâu xa của mọi biến đổi văn bản.
5. Thiết lập phương pháp tiếp cận liên ngành chuẩn mực, kết hợp nhuần nhuyễn giữa ngôn ngữ học cấu trúc, tín hiệu học nghệ thuật, thi pháp học văn học và lý luận điện ảnh.

Công trình không chỉ tạo ra một bước chuyển mô thức (paradigm shift) từ nghiên cứu so sánh văn học - điện ảnh truyền thống sang tín hiệu học ngôn ngữ thực chứng, mà còn mở ra những chân trời nghiên cứu mới cho ngành Ngôn ngữ học ứng dụng và Công nghiệp sáng tạo tại Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

lời mở đầu cho bản dịch cuốn “Epistles” của Ovid trình bày quan điểm của mình rằng chuyển dịch ngôn ngữ có thể quy về ba lối: (i) Chuyển dịch từng chữ (chuyển dịch bám từng chữ và từng dòng, tƣơng tự nhƣ khái niệm “dịch chữ”); (ii) huyển dịch thoát ý (chuyển dịch có độ thoáng, ngƣời dịch không để lạc mất ý của tác giả, nhƣng không cần phải bám sát từ ngữ của tác giả); (iii) Phỏng dịch (“bỏ rơi” cả chữ và ý của nguyên tác, văn bản đích nhƣ là một ứng tác từ văn bản gốc). Jean Paul Vinay và Jean arbelnet (1958) phân chia thành bảy lối chuyển dịch: (i) Vay mƣợn (từ ngữ của ngôn ngữ nguồn đƣợc chuyển thẳng sang ngôn ngữ đích); (ii) Sao lại nguyên văn (kiểu vay mƣợn đặc biệt khi cách diễn đạt hoặc cấu trúc của ngôn ngữ nguồn đƣợc chuyển sang ngôn ngữ đích theo kiểu chuyển đổi nguyên văn); (iii) huyển dịch nguyên văn (chuyển dịch bám sát từng chữ); (iv) Chuyển đổi từ loại (chuyển đổi từ loại này sang từ loại kia không làm thay đổi nghĩa); (v) biến thái (quá trình chuyển đổi ngôn 12 ngữ làm biến đổi ngữ nghĩa và quan điểm của ngôn ngữ nguồn); (vi) Tƣơng đƣơng (khi hai ngôn ngữ cùng mô tả một tình huống nhƣng với các phƣơng tiện cấu trúc hoặc phong cách khác nhau); (vii) Thích ứng (thay đổi sở chỉ văn hóa khi một tình huống trong văn hóa nguồn không tồn tại trong văn hóa đích). ó thể thấy việc phân chia thành các lối dịch khác nhau của các nhà nghiên cứu khá thống nhất ở tiêu chí căn cứ cơ bản là mức độ tƣơng đƣơng và biến đổi ở ngôn ngữ đích / văn bản đích với ngôn ngữ nguồn / văn bản nguồn trong quá trình chuyển đổi ngôn ngữ. Nghiên cứu về sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh Trên thế giới, một số nhà khoa học đã vận dụng lí thuyết về chuyển đổi ngôn ngữ vào nghiên cứu sự chuyển đổi từ văn bản văn học nguồn sang phim truyện điện ảnh theo quan điểm chuyển dịch liên tín hiệu (intersemiotics translation) của Roman Jakobson, chẳng hạn nhƣ Corinne Lhermite (2005), Rachel Weissbrod (2006), Irini Stathi (20015), Jyotsna Krishnan (2015), Olga A.

Loentovich (2015)… ƣới ánh sáng của lí thuyết chuyển dịch liên kí hiệu, các nhà khoa học đã nghiên cứu các trƣờng hợp chuyển thể cụ thể, đƣa ra cách thức khảo sát tần suất mã (code) ngôn ngữ điện ảnh đƣợc sử dụng trong chuyển dịch liên tín hiệu và chỉ ra chủ ý sáng tạo của đạo diễn là một trong những yếu tố chi phối đến sự biến đổi của mã ngôn ngữ trong chuyển dịch (nghiên cứu của Sholeh Kolahi và Solmaz Mahdavi); hoặc chỉ ra các yếu tố tác động đến ý nghĩa văn hóa (cultural meaning) của mã trong chuyển dịch liên tín hiệu khi một văn bản văn học nƣớc này đƣợc chuyển thể sang thành một bộ phim truyện điện ảnh ở nƣớc khác (nghiên cứu của Olga A. Leontovich và Jyotsna Krishnan) v.v… Một số nghiên cứu khác lại tiếp cận mối quan hệ giữa văn bản văn học nguồn và phim truyện điện ảnh chuyển thể theo đƣờng hƣớng của lí thuyết liên văn bản 13 nhƣ Robert Stam (2000), Linda Hutcheon (2006), Thomas Leitch (2012),… Theo lí thuyết liên văn bản (intertextuality theory), ý nghĩa của một văn bản không hoàn toàn nằm bên trong bản thân nó mà tồn tại trong mối quan hệ tƣơng tác với các văn bản khác. “Mọi văn bản đều chịu ảnh hƣởng và nằm trong phạm vi tác động của những giải trình ngôn ngữ khác nhau, mà mỗi lần giải trình ngôn ngữ nhƣ thế luôn luôn chịu sự chi phối bởi một vũ trụ gồm nhiều văn bản khác. Không văn bản nào thực sự độc lập mà luôn nằm trong vùng ảnh hƣởng của các văn bản văn hóa (cultural text), với các ý thức hệ, niềm tin và khái niệm tan loãng vào nhau.

ƣới ánh sáng của lí thuyết liên văn bản, các nhà khoa học đã hƣớng vào xem xét những biểu hiện của biến đổi liên văn bản giữa văn bản văn học nguồn và PT A chuyển thể nhƣ bắt chƣớc (pastiche), xoáy vặn (twising), vay mƣợn (borrowing), bình chú (commentary) hay thuần túy là việc sắp xếp, cắt dán (collage) từ đó làm rõ mối quan hệ liên văn bản giữa văn bản văn học nguồn và PT A chuyển thể: “ huyển thể tác phẩm văn học thành phim nằm trong vòng xoáy liên tục của cái gọi là chuyển đổi, tham chiếu liên văn bản. Vòng xoáy của việc văn bản này bắt nguồn từ một văn bản khác thông qua một quá trình vô tận của việc tái sử dụng, chuyển và biến đổi” [179; 66], “Trong phim chuyển thể, vẫn tồn tại những trích dẫn, vay mƣợn nhƣng nó đã đƣợc tái sử dụng qua sự “nhào nặn” bởi tƣ duy nghệ thuật khác. Ngoài ra, còn có một số nhà khoa học nghiên cứu về ngôn ngữ điện ảnh, tín hiệu học điện ảnh trong mối quan hệ đối chiếu, so sánh với ngôn ngữ văn học. Zachar Alexander Laskewicz (2008) nghiên cứu mối quan hệ giữa giao tiếp văn học và giao tiếp điện ảnh đã chỉ ra rằng hai hình thức diễn ngôn này là hoàn toàn đối lập nhau, sử dụng những hệ thống tín hiệu hoàn toàn khác nhau khi giao tiếp: Văn học đƣa ngƣời đọc vào trong một quá trình tƣơng tác hai bên mà ở đó ngƣời đọc tƣơng tác với một tác phẩm nhất định và ngữ cảnh hóa nó vào trong thế giới của riêng họ ở tốc độ phù hợp với bản thân họ.

Thƣờng đó đƣợc coi là một quá trình năng động khi mà đọc và hiểu một tác phẩm viết đƣợc coi là cần một nỗ lực tƣơng đối từ phía độc giả. Ngƣợc lại, nghệ thuật của giao tiếp điện ảnh sử dụng một quá trình tƣơng đối bị động khi mà “ngƣời xem” ngồi xuyên suốt một câu chuyện phim với một loạt 14 các diễn viên, hiệu ứng âm thanh và âm nhạc. Quá trình giao tiếp đƣợc coi là trực tiếp hơn và theo một nghĩa nào đó thì bị hạn chế hơn hình thức viết. iều này gây những khó khăn cho ngƣời làm phim khi chuyển tải những câu chuyện “viết” nhƣ thế sang “kịch bản” có thể làm phim” [nguồn: http://www.

Linda atarina Gualda (2010) khi nghiên cứu về những tƣơng liên và bất tƣơng liên của văn học và điện ảnh nêu ra sự khác nhau giữa ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh nhƣ sau: “Nếu ở ngôn ngữ văn học, hình ảnh cuộc sống, con ngƣời đƣợc hiển hiện qua sự hình dung của ngƣời đọc thì ở ngôn ngữ điện ảnh, cuộc sống, con ngƣời đƣợc mô phỏng bằng hình ảnh trực quan và từ hình ảnh trực quan mới lại suy ra lời biểu thị; nếu ở ngôn ngữ văn học, tƣ duy và sự tƣởng tƣợng chính là biểu hiện của sự giao tiếp với thế giới của tác phẩm thì ở điện ảnh, biểu hiện của sự giao tiếp diễn ra ở chính sự suy luận từ hình ảnh” [148; 209-210]. Nhƣ vậy, vấn đề chuyển đổi ngôn ngữ nói chung và vấn đề chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh nói riêng đã đƣợc nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu, giải quyết đƣợc một số vấn đề đặt ra trong chuyển đổi ngôn ngữ nhƣ tính tƣơng đƣơng, biến đổi cũng nhƣ những mối liên hệ ở ngôn ngữ nguồn / văn bản nguồn và ngôn ngữ đích / văn bản đích. Những kết quả nghiên cứu này góp phần hình thành nên những nền tảng lí luận cơ bản cho hoạt động chuyển đổi ngôn ngữ, đặc biệt là chuyển đổi ngôn ngữ trong giao tiếp song ngữ (còn gọi là chuyển dịch hay phiên dịch). Tình hình nghiên cứu về chuyển đổi ngôn ngữ ở Việt Nam Ở Việt Nam, những nghiên cứu về chuyển đổi ngôn ngữ nói chung, nghiên cứu về sự chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh nói riêng còn chƣa có nhiều.

Và trong không nhiều các nghiên cứu đề cập đến vấn đề chuyển đổi ngôn ngữ có thể kể đến “Tìm hiểu sự chuyển hóa từ mã ngôn ngữ sang mã hình tƣợng” của Nguyễn Lai (1996), “Nghiên cứu uyển ngữ trong tiếng Anh và việc chuyển dịch sang tiếng Việt” của Trƣơng Viên (2003) và “Nghiên cứu hình thức, ý nghĩa thể của câu trong tiếng Anh và cách chuyển dịch sang tiếng Việt” của Hà Thị ích Liên (2009), v.v… Nghiên cứu sự chuyển hóa từ mã ngôn ngữ sang mã hình tƣợng, Nguyễn Lai tiếp cận quá trình tạo nghĩa của các tín hiệu ngôn ngữ nghệ thuật 15 và chỉ ra rằng bản chất của tiếp nhận ngôn ngữ nghệ thuật là quá trình chuyển từ cấu trúc ngôn từ (mã ngôn ngữ) sang cấu trúc phi ngôn từ (mã hình tƣợng) gắn với hoạt động năng động của chủ thể tiếp nhận. Nghiên cứu sự chuyển dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt ở cấp độ từ ngữ và cấp độ câu, Trƣơng Viên và Hà Thị ích Liên đã xem xét ở các phƣơng diện ngữ nghĩa, cấu trúc, phong cách, ngữ dụng để chỉ ra những tƣơng tƣơng và bất tƣơng đƣơng của tiếng Anh và tiếng Việt khi chuyển dịch sang nhau. Tuy nhiên, nhƣ giới hạn phạm vi nghiên cứu, các công trình nghiên cứu này cũng chỉ là những nghiên cứu bƣớc đầu, nghiên cứu và ứng dụng trong phạm vi hẹp. Ngoài ra, có một số công trình nghiên cứu ở các lĩnh vực lí luận điện ảnh, lí luận văn học và ngôn ngữ học không trực tiếp đề cập đến vấn đề chuyển đổi ngôn ngữ nhƣng có đề cập đến mối liên hệ giữa ngôn ngữ văn học / văn bản văn học và ngôn ngữ điện ảnh / phim truyện điện ảnh.

Ở lĩnh vực lí luận điện ảnh, vấn đề mối liên hệ giữa ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh bƣớc đầu đƣợc đề cập trong một số nghiên cứu về sự ảnh hƣởng của văn học nghệ thuật truyền thống Việt Nam đến điện ảnh. Nhóm tác giả Nguyễn Mạnh Lân, Trần Duy Hinh, Trần Trung Nhàn (2002) trong “Văn học dân gian và nghệ thuật tạo hình điện ảnh” đi sâu phân tích mối quan hệ gốc rễ, tính chất tƣơng đồng giữa văn học dân gian Việt Nam với nghệ thuật tạo hình điện ảnh thể hiện ở các phƣơng thức biểu đạt nhƣ ngụ ngôn, ẩn dụ, gợi tả trạng thái động tĩnh, gợi tả hình ảnh và màu sắc… Qua đây, nhóm tác giả nêu những gợi ý về sự kế thừa những phƣơng thức, chất liệu biểu đạt của loại hình nghệ thuật trong điện ảnh, nhằm tạo sắc thái dân tộc cho ngôn ngữ phim truyện Việt Nam.