Luận án: Bảo đảm an ninh chính trị biên giới Việt Nam - Campuchia ở Đông Nam Bộ

• Tác giả: Đặng Thị Thảo
• Trường học: Học Viện Chính Trị Quốc Gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính Trị Học
• Đề tài: Bảo Đảm An Ninh Chính Trị Khu Vực Biên Giới Việt Nam - Campuchia Ở Đông Nam Bộ Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 2. Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM AN NINH CHÍNH TRỊ KHU VỰC BIÊN GIỚI ĐẤT LIỀN
• 3. Chương 3: THỰC TRẠNG BẢO ĐẢM AN NINH CHÍNH TRỊ KHU VỰC BIÊN GIỚI VIỆT NAM - CAMPUCHIA Ở ĐÔNG NAM BỘ HIỆN NAY
• 4. Chương 4: DỰ BÁO TÌNH HÌNH VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM AN NINH CHÍNH TRỊ KHU VỰC BIÊN GIỚI VIỆT NAM - CAMPUCHIA Ở ĐÔNG NAM BỘ TRONG THỜI GIAN TỚI
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan an ninh chính trị biên giới Việt Nam Campuchia

An ninh chính trị tại khu vực biên giới Việt Nam - Campuchia là một trụ cột chiến lược, không chỉ quyết định sự ổn định của từng quốc gia mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến hòa bình và phát triển chung của khu vực Đông Nam Á. Tuyến biên giới này, đặc biệt là tại khu vực Đông Nam Bộ, vừa là cửa ngõ giao thương kinh tế, vừa tiềm ẩn nhiều thách thức phức tạp. Việc bảo đảm an ninh tại đây đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều chủ thể, từ cấp trung ương đến địa phương, với lực lượng nòng cốt là bộ đội biên phòng. Nội dung bài viết sẽ đi sâu phân tích bối cảnh lịch sử, các chủ thể tham gia và hệ thống văn bản pháp lý làm nền tảng cho công tác bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và duy trì trật tự an toàn xã hội, góp phần xây dựng một đường biên giới hòa bình, hữu nghị.

1.1. Bối cảnh lịch sử và quan hệ Việt Nam Campuchia

Lịch sử quan hệ Việt Nam - Campuchia có những giai đoạn thăng trầm, nhưng tinh thần láng giềng hữu nghị và hợp tác vẫn là dòng chảy chủ đạo. Đặc biệt, sau giai đoạn khó khăn, hai nước đã cùng nhau nỗ lực xây dựng lại lòng tin và thúc đẩy hợp tác toàn diện. Các vấn đề biên giới lãnh thổ, vốn là di sản phức tạp của lịch sử, đang được hai bên giải quyết dựa trên luật pháp quốc tế và tinh thần tôn trọng lẫn nhau. Từ sau năm 2016, công tác bảo đảm an ninh chính trị dọc tuyến biên giới được đẩy mạnh, đặc biệt sau những biến động chính trị tại Campuchia. Nghị quyết Đại hội XII của Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhấn mạnh việc “kiên quyết, kiên trì đấu tranh bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ”, tạo nền tảng chính trị vững chắc cho các hoạt động tại khu vực biên giới.

1.2. Các chủ thể cốt lõi trong lực lượng bảo vệ biên giới

Bảo đảm an ninh chính trị biên giới Việt Nam - Campuchia là nhiệm vụ của toàn bộ hệ thống chính trị. Lực lượng bảo vệ biên giới bao gồm nhiều thành phần, trong đó Bộ đội Biên phòng giữ vai trò nòng cốt, chuyên trách. Bên cạnh đó là sự tham gia của các lực lượng vũ trang khác như Quân đội, Công an và đặc biệt là vai trò của cấp ủy, chính quyền địa phương các tỉnh giáp biên như Tây Ninh, Bình Phước (thuộc Quân khu 7) và các tỉnh Tây Nam Bộ (thuộc Quân khu 9). Quan trọng không kém là sự tham gia của quần chúng nhân dân, những người trực tiếp sinh sống tại khu vực biên giới, tạo nên “thế trận lòng dân” vững chắc. Sự phối hợp đồng bộ giữa các chủ thể này là yếu tố quyết định đến hiệu quả công tác bảo vệ an ninh.

1.3. Nền tảng pháp lý qua các hiệp định về biên giới

Nền tảng cho công tác quản lý và bảo vệ biên giới là hệ thống các văn bản pháp lý song phương. Các hiệp định về biên giới, hiệp ước hoạch định và các nghị định thư liên quan đến phân giới cắm mốc là cơ sở quan trọng để hai nước giải quyết các vấn đề phát sinh. Những văn bản này không chỉ xác định rõ ràng đường biên giới trên thực địa mà còn quy định các cơ chế hợp tác, phối hợp trong quản lý cửa khẩu quốc tế, phòng chống tội phạm và duy trì an ninh trật tự. Việc tuân thủ và thực thi nghiêm túc các hiệp định đã ký kết góp phần quan trọng vào việc xây dựng lòng tin và duy trì ổn định chính trị khu vực.

II. Phân tích thách thức an ninh biên giới Việt Nam Campuchia

Tình hình an ninh biên giới Tây Nam luôn đối mặt với nhiều thách thức đan xen, cả truyền thống và phi truyền thống. Những thách thức này không chỉ xuất phát từ các yếu tố nội tại của mỗi nước mà còn chịu tác động mạnh mẽ từ bối cảnh khu vực và quốc tế. Các thế lực thù địch không ngừng lợi dụng các vấn đề “dân chủ”, “nhân quyền”, dân tộc, tôn giáo để chống phá, gây chia rẽ. Bên cạnh đó, hoạt động của các loại tội phạm có tổ chức ngày càng tinh vi, phức tạp. Luận án của tác giả Đặng Thị Thảo chỉ rõ, các đảng đối lập tại Campuchia thường xuyên sử dụng vấn đề biên giới để kích động, gây rối, đặc biệt vào các dịp bầu cử, làm ảnh hưởng đến mối quan hệ hai nước và tạo ra những điểm nóng tiềm tàng về an ninh chính trị.

2.1. Nguy cơ truyền thống đối với chủ quyền lãnh thổ

Thách thức truyền thống lớn nhất vẫn là các vấn đề liên quan đến chủ quyền lãnh thổ. Mặc dù công tác phân giới cắm mốc đã đạt được những kết quả quan trọng, vẫn còn một số đoạn biên giới chưa hoàn thành. Các thế lực thù địch và các phần tử cực đoan thường lợi dụng những khu vực này để xuyên tạc lịch sử, kích động tư tưởng dân tộc hẹp hòi, gây mất ổn định. Tình trạng xâm canh, xâm cư, di cư tự do vẫn diễn ra ở một số nơi, đòi hỏi sự quản lý chặt chẽ và phối hợp xử lý kịp thời từ lực lượng bảo vệ biên giới hai nước. Những hành vi này, nếu không được ngăn chặn, có thể trở thành cái cớ cho các xung đột lớn hơn, phá vỡ môi trường hòa bình, hữu nghị.

2.2. Thách thức từ an ninh phi truyền thống gia tăng

Các mối đe dọa an ninh phi truyền thống ngày càng trở nên phức tạp và nguy hiểm. Hoạt động phòng chống tội phạm xuyên quốc gia là một nhiệm vụ nặng nề, bao gồm đấu tranh với tội phạm ma túy, buôn người, rửa tiền, và đặc biệt là tình trạng buôn lậu qua biên giới. Ngoài ra, vấn đề người di cư bất hợp pháp, an ninh nguồn nước, dịch bệnh, và tội phạm công nghệ cao cũng là những thách thức lớn. Các vấn đề này không chỉ tác động tiêu cực đến an ninh, trật tự xã hội mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế và đời sống của người dân khu vực biên giới. Việc giải quyết các thách thức này đòi hỏi phải có sự hợp tác quốc phòng song phương chặt chẽ và toàn diện.

2.3. Hoạt động chống phá của các thế lực thù địch

Các thế lực thù địch luôn coi khu vực biên giới là địa bàn trọng yếu để thực hiện chiến lược “diễn biến hòa bình”. Chúng lợi dụng những khó khăn trong đời sống của người dân, sự khác biệt về dân tộc, tôn giáo và những hạn chế của hệ thống chính trị cơ sở để tuyên truyền, xuyên tạc. Mục tiêu của chúng là gây chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc, làm suy giảm lòng tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước. Tài liệu nghiên cứu chỉ rõ, các đảng đối lập ở Campuchia thường xuyên có những hành động tuyên truyền sai sự thật, kích động người dân gây rối tại biên giới, làm phức tạp hóa tình hình và ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh chính trị biên giới Việt Nam - Campuchia.

III. Giải pháp củng cố an ninh chính trị biên giới Việt Cam

Để đối phó hiệu quả với các thách thức, việc xây dựng và triển khai các giải pháp đồng bộ nhằm bảo đảm an ninh chính trị biên giới Việt Nam - Campuchia là nhiệm vụ cấp bách. Các giải pháp này phải mang tính toàn diện, kết hợp chặt chẽ giữa củng cố hệ thống chính trị, hoàn thiện cơ sở pháp lý và phát huy sức mạnh của toàn dân. Trọng tâm là xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc, coi người dân là chủ thể và là tai mắt trong sự nghiệp bảo vệ biên cương. Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực lãnh đạo của cấp ủy, hiệu quả quản lý của chính quyền các cấp, đặc biệt là ở các xã biên giới, là yếu tố then chốt để giữ vững sự ổn định từ gốc rễ, tạo nền tảng vững chắc cho phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng - an ninh.

3.1. Xây dựng hệ thống chính trị cơ sở vững mạnh toàn diện

Một hệ thống chính trị cơ sở vững mạnh là “pháo đài” vững chắc nhất để bảo vệ an ninh chính trị. Cần tăng cường vai trò lãnh đạo của các cấp ủy Đảng, nâng cao năng lực quản lý của chính quyền, và phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc cùng các đoàn thể. Việc củng cố, kiện toàn đội ngũ cán bộ, đặc biệt là ở các xã, ấp biên giới, phải được chú trọng. Cán bộ phải gần dân, hiểu dân, giải quyết kịp thời những bức xúc, kiến nghị chính đáng của nhân dân. Qua đó, ngăn chặn không để các thế lực thù địch lợi dụng, kích động, đồng thời củng cố niềm tin của nhân dân vào Đảng và Nhà nước, góp phần giữ vững ổn định chính trị khu vực.

3.2. Đẩy nhanh hoàn thành công tác phân giới cắm mốc

Hoàn thành công tác phân giới cắm mốc là giải pháp căn cơ, lâu dài để loại bỏ các tranh chấp tiềm tàng và tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc quản lý biên giới. Cần chủ động, tích cực phối hợp với phía Campuchia để giải quyết dứt điểm khoảng 16% đường biên giới còn lại. Một đường biên giới rõ ràng, minh bạch sẽ triệt tiêu cơ sở để các thế lực thù địch xuyên tạc, kích động. Đồng thời, việc này cũng tạo điều kiện thuận lợi cho lực lượng bảo vệ biên giới hai nước trong công tác quản lý, tuần tra và hợp tác, góp phần xây dựng một đường biên giới hòa bình, hữu nghị và hợp tác phát triển.

3.3. Tăng cường tuyên truyền nâng cao nhận thức người dân

Công tác tuyên truyền, giáo dục đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức và ý thức trách nhiệm của người dân về chủ quyền lãnh thổ và an ninh quốc gia. Nội dung tuyên truyền cần đa dạng, dễ hiểu, tập trung vào các quy định pháp luật về biên giới, âm mưu của các thế lực thù địch và tầm quan trọng của tình đoàn kết hữu nghị Việt Nam - Campuchia. Phát huy vai trò của các già làng, trưởng bản, người có uy tín trong cộng đồng để vận động người dân không nghe theo lời xúi giục, không tham gia các hoạt động vi phạm pháp luật như buôn lậu qua biên giới hay di cư trái phép, từ đó cùng chung tay với bộ đội biên phòng bảo vệ vững chắc biên cương.

IV. Phương pháp hợp tác quốc phòng bảo vệ biên giới Việt Cam

Tăng cường hợp tác quốc phòng song phương là biện pháp cốt lõi để nâng cao hiệu quả bảo vệ an ninh chính trị biên giới Việt Nam - Campuchia. Mối quan hệ hợp tác tốt đẹp không chỉ giúp giải quyết hiệu quả các vấn đề chung mà còn là thông điệp mạnh mẽ, khẳng định quyết tâm của hai nước trong việc duy trì một đường biên giới ổn định và phát triển. Hoạt động hợp tác cần được triển khai đồng bộ trên nhiều cấp độ, từ các cuộc gặp cấp cao giữa lãnh đạo hai Bộ Quốc phòng đến các hoạt động phối hợp cụ thể trên thực địa của các đơn vị biên phòng. Trọng tâm của hợp tác là xây dựng lòng tin, chia sẻ thông tin kịp thời và phối hợp hành động chặt chẽ trong mọi tình huống.

4.1. Nâng cao năng lực và vai trò của bộ đội biên phòng

Với vai trò là lực lượng nòng cốt, bộ đội biên phòng cần được xây dựng vững mạnh toàn diện về chính trị, tư tưởng, tổ chức và chuyên môn nghiệp vụ. Cần chú trọng huấn luyện, bồi dưỡng cho cán bộ, chiến sĩ về kỹ năng nghiệp vụ, pháp luật, đối ngoại và tiếng dân tộc, tiếng nước bạn. Trang bị phương tiện, vũ khí hiện đại để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới. Lực lượng biên phòng phải là chỗ dựa tin cậy của cấp ủy, chính quyền và nhân dân địa phương, vừa thực hiện nhiệm vụ bảo vệ biên giới, vừa tích cực tham gia phát triển kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng - an ninh tại địa bàn.

4.2. Duy trì hiệu quả cơ chế tuần tra chung biên giới

Hoạt động tuần tra chung biên giới là một biểu hiện sinh động của sự hợp tác và tin cậy lẫn nhau. Cơ chế này cần được duy trì thường xuyên và mở rộng trên toàn tuyến biên giới. Thông qua tuần tra chung, lực lượng bảo vệ biên giới hai nước có thể trực tiếp trao đổi thông tin, phối hợp xử lý các vụ việc phát sinh ngay tại thực địa. Hoạt động này không chỉ giúp ngăn chặn hiệu quả các loại tội phạm mà còn góp phần tăng cường sự hiểu biết, đoàn kết, gắn bó giữa các đơn vị và binh sĩ hai bên, tạo nên sức mạnh hiệp đồng trong quản lý và bảo vệ biên giới.

4.3. Đẩy mạnh hoạt động đối ngoại biên phòng và ngoại giao nhân dân

Công tác đối ngoại biên phòng và ngoại giao nhân dân là kênh quan trọng để củng cố tình đoàn kết, hữu nghị. Cần thường xuyên tổ chức các hoạt động giao lưu, kết nghĩa giữa các đồn, trạm biên phòng, giữa các cụm dân cư hai bên biên giới. Các hoạt động như khám chữa bệnh, tặng quà, giao lưu văn hóa, thể thao... sẽ giúp thắt chặt tình cảm, xây dựng lòng tin và tạo ra một môi trường xã hội thuận lợi cho công tác bảo vệ biên giới. Khi người dân hai bên có mối quan hệ thân thiết, họ sẽ trở thành những sứ giả hòa bình, tích cực tham gia đấu tranh với các luận điệu xuyên tạc và các hành vi phá hoại mối quan hệ Việt Nam - Campuchia.

V. Kết quả xây dựng đường biên giới hòa bình Việt Campuchia

Những nỗ lực không ngừng trong việc bảo đảm an ninh chính trị biên giới Việt Nam - Campuchia đã mang lại những kết quả tích cực, thể hiện rõ qua thực tiễn. Tình hình an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội trên toàn tuyến biên giới về cơ bản được giữ vững và ổn định. Công tác phân giới cắm mốc đạt được những bước tiến lịch sử, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc quản lý biên giới. Các hoạt động hợp tác giữa lực lượng chức năng hai nước ngày càng đi vào chiều sâu, thực chất và hiệu quả. Đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của người dân vùng biên giới ngày càng được cải thiện. Đây là những tiền đề quan trọng để tiếp tục xây dựng một đường biên giới hòa bình, hữu nghị, hợp tác và cùng phát triển.

5.1. Thành tựu nổi bật trong công tác phân giới cắm mốc

Một trong những thành tựu lớn nhất là việc hai nước đã hoàn thành phân giới cắm mốc được khoảng 84% chiều dài đường biên giới đất liền và ký kết hai văn kiện pháp lý ghi nhận thành quả này vào năm 2019. Việc này đã tạo ra một đường biên giới rõ ràng, hiện đại, góp phần chấm dứt những tranh cãi và xung đột không đáng có. Các cột mốc quốc giới được xây dựng khang trang, trở thành biểu tượng của chủ quyền lãnh thổ và tình hữu nghị, tạo điều kiện thuận lợi cho việc quản lý, bảo vệ biên giới và thúc đẩy giao thương qua lại tại các cửa khẩu quốc tế.

5.2. Hiệu quả trong phòng chống tội phạm xuyên quốc gia

Nhờ sự phối hợp chặt chẽ, công tác phòng chống tội phạm xuyên quốc gia đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Nhiều đường dây tội phạm ma túy, buôn người, buôn lậu qua biên giới quy mô lớn đã bị triệt phá. Cơ chế chia sẻ thông tin, phối hợp điều tra và truy bắt tội phạm giữa lực lượng bảo vệ biên giới hai nước ngày càng hiệu quả. Những kết quả này không chỉ góp phần giữ gìn trật tự an toàn xã hội ở khu vực biên giới mà còn đóng góp vào nỗ lực chung của khu vực trong cuộc chiến chống tội phạm, đảm bảo an ninh cho mỗi quốc gia.

VI. Dự báo và định hướng ổn định chính trị biên giới Việt Cam

Trong giai đoạn tới (2025-2035), tình hình thế giới và khu vực được dự báo sẽ tiếp tục có những diễn biến phức tạp, khó lường, đặt ra cả thời cơ và thách thức mới cho công tác bảo đảm an ninh chính trị biên giới Việt Nam - Campuchia. Việc duy trì ổn định chính trị khu vực đòi hỏi một tầm nhìn chiến lược, dài hạn và các giải pháp linh hoạt, sáng tạo. Định hướng chung là tiếp tục kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hữu nghị; tăng cường hợp tác toàn diện với Campuchia trên nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền và lợi ích chính đáng của nhau. Đồng thời, phải không ngừng nâng cao sức mạnh tổng hợp quốc gia, xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân vững chắc tại khu vực biên giới.

6.1. Dự báo các xu hướng và thách thức trong tương lai

Tương lai có thể chứng kiến sự gia tăng của các thách thức an ninh phi truyền thống như an ninh mạng, biến đổi khí hậu, an ninh nguồn nước sông Mekong và các loại dịch bệnh mới. Sự cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn có thể tác động đến khu vực, tạo ra những yếu tố bất ổn mới. Các thế lực thù địch sẽ không từ bỏ âm mưu chống phá với những thủ đoạn ngày càng tinh vi hơn. Do đó, công tác dự báo tình hình, nắm chắc thông tin từ sớm, từ xa để có đối sách phù hợp là yêu cầu sống còn đối với các lực lượng chức năng, đặc biệt là bộ đội biên phòng.

6.2. Các định hướng chiến lược để bảo vệ biên giới bền vững

Định hướng chiến lược bao gồm: (1) Kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế - xã hội với củng cố quốc phòng, an ninh, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân vùng biên. (2) Tiếp tục đẩy mạnh hợp tác quốc phòng song phương một cách thực chất, toàn diện. (3) Hoàn thành dứt điểm công tác phân giới cắm mốc để xây dựng một đường biên giới rõ ràng, ổn định vĩnh viễn. (4) Tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại vào công tác quản lý, bảo vệ biên giới. (5) Xây dựng lực lượng bảo vệ biên giới cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, đáp ứng mọi yêu cầu nhiệm vụ.