Luận án TS Phan Văn Trung: Phát triển nông lâm nghiệp lưu vực Sông Bé

Luận án phân tích điều kiện tự nhiên lưu vực sông Bé, đánh giá tiềm năng và đề xuất giải pháp phát triển nông lâm nghiệp bền vững, hiệu quả.

• Tác giả: Phan Văn Trung
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thám
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm - Đại Học Huế
• Chuyên ngành: Địa lý tự nhiên
• Đề tài: Đánh Giá Tổng Hợp Điều Kiện Tự Nhiên Phục Vụ Phát Triển Nông – Lâm Nghiệp Lưu Vực Sông Bé
• Loại tài liệu: Luận án tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ
• DANH MỤC CÁC BẢN ĐỒ, LƯỢC ĐỒ
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN
• MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU
• NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI
• LUẬN ĐIỂM BẢO VỆ
• Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• CẤU TRÚC LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG QUY HOẠCH NÔNG – LÂM NGHIỆP THEO LƯU VỰC
• 1.1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN
• 1.1.1. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên
• 1.1.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.1.1.2. Tài nguyên thiên nhiên
• 1.1.2. Cảnh quan, cấu trúc và chức năng cảnh quan
• 1.1.2.1. Cấu trúc cảnh quan
• 1.1.2.2. Chức năng cảnh quan
• 1.1.3. Sinh thái cảnh quan và đa dạng cảnh quan
• 1.1.3.1. Sinh thái cảnh quan
• 1.1.3.2. Đa dạng cảnh quan
• 1.1.4. Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên
• 1.1.4.1. Đánh giá điều kiện tự nhiên
• 1.1.4.2. Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên
• 1.1.5. Phát triển và phát triển bền vững
• 1.2. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐÁNH GIÁ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN LƯU VỰC SÔNG PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NÔNG – LÂM NGHIỆP
• 1.2.1. Các công trình nghiên cứu theo hướng đánh giá và phân hạng đất đai
• 1.2.1.1. Trên thế giới
• 1.2.2. Các công trình nghiên cứu theo hướng cảnh quan
• 1.2.2.1. Trên thế giới
• 1.2.3. Các công trình nghiên cứu theo hướng quản lý tổng hợp lưu vực sông
• 1.2.3.1. Trên thế giới
• 1.2.3.2. Ở lưu vực sông Bé
• 1.3. CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG QUY HOẠCH NÔNG – LÂM NGHIỆP THEO LƯU VỰC SÔNG
• 1.3.1. Mối liên hệ giữa cảnh quan và hoạt động nông – lâm nghiệp
• 1.3.2. Quản lý tổng hợp lưu vực sông và cách vận dụng trong nghiên cứu CQ
• 1.3.2.1. Quản lý tổng hợp lưu vực sông
• 1.3.2.2. Cách tiếp cận quản lý tổng hợp lưu vực sông trong sản xuất N – LN
• 1.3.3. Quan điểm nghiên cứu
• 1.3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.3.4.1. Thu thập, phân tích và xử lý tư liệu
• 1.3.4.2. Phương pháp phân tích hệ thống
• 1.3.4.3. Phương pháp so sánh địa lý
• 1.3.4.4. Phương pháp bản đồ và hệ thống thông tin địa lý
• 1.3.4.5. Phương pháp điều tra và khảo sát thực địa
• 1.3.4.6. Phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế trong sử dụng đất
• 1.3.4.7. Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia
• 1.3.4.8. Phương pháp đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp cảnh quan cho phát triển nông - lâm nghiệp
• 1.3.5. Quy trình nghiên cứu
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM PHÂN HÓA TỰ NHIÊN Ở LƯU VỰC SÔNG BÉ
• 2.1. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÂN HÓA TỰ NHIÊN Ở LƯU VỰC SÔNG BÉ
• 2.1.1. Vị trí địa lí
• 2.1.2. Các yếu tố tự nhiên
• 2.1.2.1. Địa hình – địa mạo
• 2.1.2.2. Thổ nhưỡng
• 2.1.3. Các yếu tố kinh tế - xã hội
• 2.1.3.1. Khái quát tình hình phát triển kinh tế - xã hội ở lưu vực sông Bé
• 2.1.3.2. Một số cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất nông nghiệp
• 2.2. ĐẶC ĐIỂM SỰ PHÂN HÓA TỰ NHIÊN Ở LƯU VỰC SÔNG BÉ
• 2.2.1. Sự hình thành các đơn vị cảnh quan ở lưu vực sông Bé
• 2.2.2. Hệ thống và chỉ tiêu phân loại cảnh quan
• 2.2.3. Bản đồ cảnh quan lưu vực sông Bé và bảng chú giải ma trận
• 2.2.4. Đặc điểm phân hóa đa dạng cảnh quan ở lưu vực sông Bé
• 2.2.4.1. Phân hóa trong cấu trúc cảnh quan
• 2.2.4.2. Phân hóa theo chức năng cảnh quan
• 2.2.4.3. Phân hóa theo động lực cảnh quan
• 2.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP THEO HƯỚNG BỀN VỮNG
• 3.1. XÂY DỰNG HỆ THỐNG CHỈ TIÊU ĐÁNH GIÁ
• 3.1.1. Lựa chọn loại hình sử dụng đất nông - lâm nghiệp phục vụ mục tiêu đánh giá
• 3.1.1.1. Nguyên tắc lựa chọn loại hình sử dụng đất nông nghiệp
• 3.1.1.2. Nguyên tắc lựa chọn loại hình sử dụng đất lâm nghiệp
• 3.1.2. Lựa chọn đơn vị đánh giá
• 3.1.3. Nguyên tắc lựa chọn và phân cấp chỉ tiêu đánh giá
• 3.2. ĐÁNH GIÁ VÀ PHÂN HẠNG MỨC ĐỘ THÍCH HỢP CÁC LOẠI CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP
• 3.2.1. Xác định nhu cầu sinh thái của một số loại hình sử dụng đất nông - lâm nghiệp được lựa chọn ở lưu vực sông Bé
• 3.2.1.1. Cây cao su (Hevea brasiliensis)
• 3.2.1.2. Cây ca cao (Cocoa)
• 3.2.1.3. Cây sao đen (Hopea odorata)
• 3.2.2. Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp
• 3.2.2.1. Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp CQ cho cây cao su
• 3.2.2.2. Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp CQ cho cây ca cao
• 3.2.2.3. Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp CQ cho cây bơ
• 3.2.2.4. Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp CQ cho cây bưởi
• 3.2.2.5. Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp CQ cho cây sao đen
• 3.3. ĐỀ XUẤT ĐỊNH HƯỚNG SỬ DỤNG LÃNH THỔ CHO PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP BỀN VỮNG Ở LƯU VỰC SÔNG BÉ
• 3.3.1. Cơ sở khoa học của việc đề xuất
• 3.3.1.1. Kết quả đánh giá, phân hạng thích hợp
• 3.3.1.2. Hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của một số cây trồng chủ yếu trên lưu vực sông Bé
• 3.3.1.3. Hiện trạng sử dụng đất năm 2019 trên lưu vực sông Bé
• 3.3.1.4. Hiện trạng phát triển nông – lâm nghiệp trên lưu vực sông Bé
• 3.3.2. Định hướng sử dụng lãnh thổ cho mục đích sản xuất nông - lâm nghiệp lưu vực sông Bé
• 3.3.3. Định hướng sử dụng lãnh thổ cho phát triển nông - lâm nghiệp bền vững ở lưu vực sông Bé theo chức năng cảnh quan
• 3.3.3.1. Vùng thượng lưu
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Những kết quả nghiên cứu của luận án
• NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan luận án Khám phá ĐKTN lưu vực Sông Bé

Luận án tiến sĩ Địa lý "Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển nông – lâm nghiệp lưu vực sông Bé" của NCS Phan Văn Trung là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về các đặc điểm của địa lý tự nhiên và tiềm năng lãnh thổ. Lưu vực sông Bé, một phụ lưu quan trọng của hệ thống sông Đồng Nai, trải dài qua địa phận các tỉnh Đắk Nông, tỉnh Bình Phước, tỉnh Bình Dương và Đồng Nai. Đây là khu vực có vai trò chiến lược trong phát triển kinh tế xã hội vùng Đông Nam Bộ. Nghiên cứu tập trung vào việc xác lập cơ sở khoa học để đánh giá toàn diện các điều kiện tự nhiên (ĐKTN), từ đó đề xuất định hướng phát triển bền vững cho ngành nông - lâm nghiệp. Bằng cách tiếp cận hệ thống và liên ngành, luận án không chỉ phân tích riêng lẻ các yếu tố như địa hình địa mạo, khí hậu thủy văn, thổ nhưỡng mà còn xem xét chúng trong một thể thống nhất, hoàn chỉnh của một lưu vực sông. Công trình làm rõ quy luật phân hóa lãnh thổ, xác định các đơn vị cảnh quan đặc thù và đánh giá mức độ thích hợp của chúng cho các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao. Kết quả nghiên cứu cung cấp những luận cứ khoa học quan trọng, phục vụ công tác quy hoạch sử dụng đất, quản lý tổng hợp tài nguyên và bảo vệ môi trường, góp phần giải quyết những thách thức thực tiễn mà các địa phương trong lưu vực đang đối mặt.

1.1. Tính cấp thiết của việc đánh giá điều kiện tự nhiên

Việc đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên lưu vực sông là nhiệm vụ cấp thiết. Khu vực này sở hữu tiềm năng lớn để phát triển cây công nghiệp, cây ăn quả, nhưng hoạt động sản xuất vẫn còn manh mún, thiếu quy hoạch chi tiết. Theo luận án, "sản xuất nông nghiệp của các địa phương trên lưu vực còn thiếu những quy hoạch chi tiết, người dân vẫn còn lúng túng trong việc lựa chọn những loại hình sản xuất nông - lâm nghiệp hiệu quả". Điều này dẫn đến tình trạng khai thác tài nguyên thiên nhiên chưa tương xứng với tiềm năng, đồng thời tiềm ẩn nhiều nguy cơ về xói mòn đất, suy giảm chất lượng rừng phòng hộ và gia tăng rủi ro thiên tai. Một đánh giá khoa học, toàn diện sẽ là nền tảng để định hướng lại sản xuất, tối ưu hóa việc sử dụng đất và hướng tới một nền nông nghiệp hiệu quả, bền vững.

1.2. Mục tiêu và đóng góp mới của luận án địa lý này

Mục tiêu chính của luận án là "xác lập cơ sở khoa học trong đánh giá tổng hợp ĐKTN nhằm đề xuất định hướng phát triển nông – lâm nghiệp theo hướng bền vững tại lưu vực sông Bé". Để đạt được mục tiêu này, nghiên cứu đã thực hiện các nhiệm vụ cụ thể như xây dựng bản đồ cảnh quan tỷ lệ 1/250.000, đánh giá mức độ thích hợp của từng loại cảnh quan cho các loại cây trồng chiến lược. Đóng góp mới nổi bật của công trình là việc áp dụng phương pháp phân tích cảnh quan để đánh giá ĐKTN, một hướng tiếp cận tổng hợp và hiện đại. Kết quả không chỉ là một tài liệu tham khảo học thuật giá trị, mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu và định hướng thiết thực cho các nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng chiến lược phát triển kinh tế xã hội và quản lý lãnh thổ theo đơn vị cảnh quan.

II. Thách thức phát triển nông nghiệp bền vững lưu vực Sông Bé

Mặc dù sở hữu nhiều lợi thế về điều kiện tự nhiên, lưu vực sông Bé đang đối mặt với không ít thách thức trong quá trình hướng đến phát triển bền vững. Hoạt động sản xuất nông - lâm nghiệp trong nhiều năm qua chủ yếu mang tính tự phát, chạy theo phong trào và biến động của thị trường. Việc thiếu một chiến lược quy hoạch sử dụng đất đồng bộ trên toàn lưu vực đã dẫn đến nhiều hệ lụy. Nông dân thường lựa chọn cây trồng dựa trên lợi ích kinh tế trước mắt mà chưa xem xét đến sự phù hợp về mặt sinh thái, gây lãng phí tài nguyên thiên nhiên và làm suy thoái môi trường đất. Vấn nạn phá rừng làm nương rẫy, canh tác trên đất dốc không có biện pháp bảo vệ đã làm gia tăng xói mòn, rửa trôi, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tài nguyên nước và tuổi thọ của các công trình thủy lợi. Hiện trạng môi trường tại một số khu vực có dấu hiệu suy giảm do lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Những thách thức này đòi hỏi phải có một cách tiếp cận khoa học, tổng thể để hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế và yêu cầu bảo vệ môi trường, đảm bảo sinh kế lâu dài cho người dân.

2.1. Hiện trạng khai thác tài nguyên thiên nhiên không hợp lý

Tài nguyên thiên nhiên trong lưu vực, bao gồm tài nguyên đất, nước, sinh vật và khoáng sản, đang chịu áp lực khai thác lớn. Việc mở rộng diện tích cây công nghiệp như cao su, hồ tiêu một cách ồ ạt đã làm suy giảm diện tích rừng tự nhiên, phá vỡ đa dạng sinh học. Canh tác độc canh trên quy mô lớn làm cho đất đai dễ bị thoái hóa, mất đi độ phì nhiêu tự nhiên. Bên cạnh đó, các hoạt động khai thác tài nguyên khoáng sản như cát, sỏi dọc lòng sông cũng gây ra những tác động tiêu cực đến chế độ thủy văn, gây sạt lở bờ sông và ảnh hưởng đến hệ sinh thái thủy sinh. Sự thiếu đồng bộ trong quản lý giữa các địa phương (Bình Phước, Bình Dương, Đắk Nông) khiến các vấn đề môi trường mang tính liên vùng chưa được giải quyết triệt để.

2.2. Nguy cơ tiềm ẩn về xói mòn và suy thoái môi trường

Đặc điểm địa hình địa mạo của lưu vực sông Bé có sự phân hóa phức tạp, từ vùng núi cao ở thượng nguồn đến vùng đồi lượn sóng ở trung và hạ lưu. Đây là điều kiện thuận lợi gây ra xói mòn đất, đặc biệt khi lớp phủ thực vật bị suy giảm. Luận án chỉ ra rằng các hoạt động sản xuất nông nghiệp không hợp lý là nguyên nhân chính làm trầm trọng thêm quá trình này. Hậu quả là đất mất đi lớp mặt màu mỡ, giảm năng suất cây trồng, đồng thời lượng bùn cát bồi lắng xuống sông suối và hồ chứa ngày càng tăng. Vấn đề này không chỉ là một thách thức đối với sản xuất nông nghiệp mà còn đe dọa trực tiếp đến an ninh nguồn nước và sự an toàn của các hệ thống thủy điện, thủy lợi trong toàn hệ thống sông Đồng Nai.

III. Phương pháp tiếp cận cảnh quan trong đánh giá ĐKTN Sông Bé

Để giải quyết các vấn đề phức tạp của lưu vực sông Bé, luận án đã áp dụng phương pháp tiếp cận cảnh quan, một hướng nghiên cứu tiên tiến trong địa lý tự nhiên. Thay vì đánh giá các thành phần tự nhiên một cách riêng rẽ, phương pháp này xem xét lưu vực sông như một địa hệ thống hoàn chỉnh, trong đó các yếu tố địa chất, địa hình địa mạo, khí hậu thủy văn, thổ nhưỡng và tài nguyên sinh vật có mối quan hệ tương tác chặt chẽ. Cách tiếp cận này cho phép nhận diện các quy luật phân hóa không gian, từ đó phân chia lãnh thổ thành các đơn vị cảnh quan đồng nhất. Mỗi đơn vị cảnh quan được xem là một "đơn vị đánh giá" cơ sở, có cấu trúc và chức năng riêng. Luận án đã "xây dựng bản đồ cảnh quan (CQ) lưu vực sông Bé tỷ lệ 1/250.000", đây là sản phẩm khoa học cốt lõi, làm nền tảng cho mọi phân tích và đề xuất sau đó. Việc sử dụng quan điểm cảnh quan giúp các nhà quản lý có cái nhìn tổng thể, liên ngành, hỗ trợ ra quyết định quy hoạch sử dụng đất và phát triển nông - lâm nghiệp một cách khoa học và bền vững.

3.1. Phân tích cấu trúc và chức năng các đơn vị cảnh quan

Nghiên cứu đã đi sâu phân tích cấu trúc và chức năng của từng đơn vị cảnh quan. Cấu trúc cảnh quan bao gồm cấu trúc đứng (mối quan hệ giữa các thành phần tự nhiên theo chiều thẳng đứng) và cấu trúc ngang (sự phân bố các địa tổng thể). Chức năng cảnh quan được xác định dựa trên vai trò của nó đối với hệ thống, bao gồm chức năng phòng hộ, bảo vệ môi trường; chức năng phục hồi, bảo tồn đa dạng sinh học; và chức năng kinh tế sinh thái. Ví dụ, các cảnh quan vùng thượng nguồn có chức năng phòng hộ đầu nguồn là chủ yếu, trong khi các cảnh quan vùng đồng bằng phù sa ở hạ lưu lại có chức năng sản xuất nông nghiệp là chính. Việc xác định rõ chức năng giúp định hướng khai thác hợp lý, tránh xung đột lợi ích giữa phát triển và bảo tồn.

3.2. Ứng dụng phân tích GIS trong xây dựng bản đồ chuyên đề

Công nghệ Hệ thống thông tin địa lý (GIS) đóng vai trò công cụ không thể thiếu trong nghiên cứu này. Luận án đã sử dụng phân tích GIS để thu thập, quản lý, và chồng xếp các lớp bản đồ chuyên đề như bản đồ địa hình, bản đồ địa chất, bản đồ thổ nhưỡng, bản đồ hiện trạng sử dụng đất. Quá trình này cho phép tự động hóa việc phân tích không gian, xác định ranh giới các đơn vị cảnh quan một cách khách quan và chính xác. Các bản đồ kết quả, đặc biệt là "Bản đồ cảnh quan lưu vực sông Bé" (Bản đồ 2.9) và các bản đồ phân hạng thích hợp cho từng loại cây trồng, là những sản phẩm trực quan, cung cấp thông tin mạnh mẽ cho các nhà quy hoạch và quản lý. Đây là minh chứng cho việc ứng dụng công nghệ hiện đại vào nghiên cứu luận văn thạc sĩ địa lý và tiến sĩ.

IV. Quy trình đánh giá tổng hợp ĐKTN phục vụ nông lâm nghiệp

Quy trình đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên (ĐKTN) trong luận án được xây dựng một cách khoa học và chặt chẽ, nhằm xác định mức độ thích hợp của từng đơn vị cảnh quan cho các loại hình sử dụng đất nông - lâm nghiệp cụ thể. Quy trình này bắt đầu bằng việc lựa chọn các loại cây trồng chiến lược dựa trên hiệu quả kinh tế, lợi thế so sánh và định hướng phát triển của các địa phương trong lưu vực sông Bé. Các cây trồng được chọn bao gồm cây công nghiệp (cao su, ca cao) và cây ăn quả, cây lâm nghiệp (bơ, bưởi, sao đen). Tiếp theo, nghiên cứu xác định nhu cầu sinh thái của từng loại cây, bao gồm các yêu cầu về nhiệt độ, lượng mưa, loại đất, độ dốc, tầng dày... Sau đó, một hệ thống chỉ tiêu đánh giá được xây dựng và phân cấp. Cuối cùng, luận án sử dụng phương pháp cho điểm có trọng số và phân tích GIS để chồng xếp các bản đồ chỉ tiêu, từ đó tạo ra bản đồ phân hạng mức độ thích hợp (rất thích hợp, thích hợp, ít thích hợp) cho từng loại cây trên toàn lưu vực. Quy trình này đảm bảo tính khách quan và có khả năng ứng dụng cao trong thực tiễn quy hoạch sử dụng đất.

4.1. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá khí hậu thủy văn và thổ nhưỡng

Hệ thống chỉ tiêu được lựa chọn cẩn thận để phản ánh đầy đủ các yếu tố ĐKTN ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây trồng. Nhóm chỉ tiêu khí hậu thủy văn bao gồm nhiệt độ trung bình năm, tổng lượng mưa, và chế độ thoát nước. Nhóm chỉ tiêu thổ nhưỡng và địa hình là quan trọng nhất, gồm có loại đất, độ dốc, độ dày tầng đất, thành phần cơ giới, hàm lượng mùn và độ pH. Mỗi chỉ tiêu được phân thành các cấp khác nhau và được cho điểm tương ứng với mức độ thuận lợi. Ví dụ, đối với cây cao su, đất feralit phát triển trên đá bazan với tầng dày >100cm và độ dốc < 8 độ sẽ được đánh giá ở mức rất thuận lợi. Việc xây dựng một hệ thống chỉ tiêu chi tiết như vậy là cơ sở để lượng hóa các yếu tố tự nhiên phức tạp.

4.2. Kỹ thuật phân hạng mức độ thích hợp cho các loại cây trồng

Sau khi có hệ thống chỉ tiêu và điểm số, kỹ thuật phân hạng được thực hiện bằng cách tổng hợp điểm của tất cả các chỉ tiêu cho mỗi đơn vị không gian (pixel) trên bản đồ. Luận án đã sử dụng phương pháp đánh giá tổng hợp, trong đó kết quả cuối cùng là tích hợp của nhiều yếu tố. Công cụ phân tích GIS cho phép thực hiện phép toán chồng xếp bản đồ (map overlay) một cách hiệu quả. Kết quả là một loạt các bản đồ chuyên đề (ví dụ: "Bản đồ phân hạng mức độ thích hợp cho cây cao su", Bản đồ 3.1), trực quan hóa các vùng có tiềm năng khác nhau. Các bản đồ này là công cụ đắc lực giúp các nhà quản lý và nông dân đưa ra quyết định lựa chọn cây trồng phù hợp nhất với điều kiện đất đai của mình, tối ưu hóa hiệu quả sản xuất và giảm thiểu rủi ro.

V. Kết quả Định hướng quy hoạch sử dụng đất lưu vực Sông Bé

Kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp một bộ định hướng chi tiết và khoa học cho việc quy hoạch sử dụng đất nông - lâm nghiệp tại lưu vực sông Bé theo hướng phát triển bền vững. Dựa trên các bản đồ phân hạng mức độ thích hợp, luận án đã xác định rõ các tiểu vùng có lợi thế riêng cho từng nhóm cây trồng. Các vùng có điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu rất thích hợp được ưu tiên để phát triển chuyên canh các cây trồng chủ lực, áp dụng thâm canh và công nghệ cao để tối đa hóa hiệu quả kinh tế. Đối với các vùng ít thích hợp hoặc có các yếu tố hạn chế (độ dốc cao, đất nghèo dinh dưỡng), nghiên cứu đề xuất các mô hình nông - lâm kết hợp, trồng rừng phòng hộ kết hợp cây dược liệu dưới tán rừng. Cách tiếp cận này không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho người dân mà còn góp phần quan trọng vào việc bảo vệ môi trường, phục hồi hệ sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học. Những đề xuất này có tính thực tiễn cao, gắn liền với đặc điểm của từng bộ phận lưu vực (thượng, trung, hạ lưu) và phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế xã hội của các tỉnh Bình Phước, Bình Dương.

5.1. Phân vùng thích hợp cho cây cao su và cây ca cao

Kết quả đánh giá cho thấy, các vùng đất đỏ bazan ở tỉnh Bình Phước (như các huyện Đồng Phú, Bù Đăng, Phú Riềng) và một phần tỉnh Đắk Nông có mức độ thích hợp cao và rất cao cho cây cao su. Đây là những khu vực cần được quy hoạch thành vùng chuyên canh cao su ổn định, áp dụng các tiêu chuẩn canh tác bền vững. Đối với cây ca cao, vốn là cây ưa bóng, nghiên cứu đề xuất phát triển theo mô hình xen canh dưới tán điều hoặc trong các hệ thống nông - lâm kết hợp tại các vùng có địa hình đồi thấp, giúp tận dụng không gian và tăng thu nhập trên một đơn vị diện tích, đồng thời góp phần chống xói mòn đất.

5.2. Đề xuất mô hình nông lâm kết hợp cho từng vùng chức năng

Luận án đề xuất các định hướng sử dụng lãnh thổ cụ thể theo từng vùng chức năng. Tại vùng thượng lưu (chủ yếu thuộc Đắk Nông, Bù Gia Mập), ưu tiên hàng đầu là bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ đầu nguồn, chỉ phát triển nông nghiệp dưới hình thức nông - lâm kết hợp bền vững. Vùng trung lưu (Phước Long, Đồng Phú) là nơi có tiềm năng lớn nhất để phát triển các vùng chuyên canh cây công nghiệp và cây ăn quả quy mô lớn. Vùng hạ lưu (Chơn Thành, Phú Giáo), với địa hình bằng phẳng hơn, được định hướng phát triển nông nghiệp công nghệ cao, kết hợp với các vành đai xanh để bảo vệ môi trường cho các khu công nghiệp và đô thị lân cận.

VI. Giải pháp phát triển bền vững cho lưu vực Sông Bé tương lai

Để hiện thực hóa các định hướng quy hoạch, luận án đề xuất một hệ thống giải pháp đồng bộ hướng tới phát triển bền vững cho toàn lưu vực sông Bé. Các giải pháp này không chỉ tập trung vào kỹ thuật canh tác mà còn bao trùm cả lĩnh vực quản lý, chính sách và xã hội. Nền tảng của các giải pháp là việc quản lý lãnh thổ phải dựa trên cách tiếp cận lưu vực sông, vượt qua ranh giới hành chính. Cần thành lập một cơ chế điều phối liên tỉnh để thống nhất các kế hoạch phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ môi trường. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và thích ứng với biến đổi khí hậu. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển nông nghiệp bền vững là yếu tố then chốt. Tương lai của lưu vực sông Bé phụ thuộc vào khả năng hài hòa hóa ba trụ cột: kinh tế - xã hội - môi trường, trong đó việc quản lý tổng hợp và sử dụng hợp lý tài nguyên nước, đất và rừng đóng vai trò quyết định.

6.1. Kiến nghị quản lý tổng hợp tài nguyên và bảo vệ môi trường

Luận án kiến nghị cần xây dựng một chiến lược quản lý tổng hợp tài nguyên thiên nhiên cho toàn lưu vực. Điều này bao gồm việc giám sát chặt chẽ chất lượng nước, thực thi các quy định về bảo vệ môi trường trong sản xuất nông nghiệp và công nghiệp, và xây dựng các chương trình phục hồi rừng đầu nguồn. Các địa phương cần phối hợp xây dựng hành lang bảo vệ nguồn nước sông Bé và các phụ lưu, kiểm soát chặt chẽ các hoạt động có nguy cơ gây ô nhiễm. Việc áp dụng các mô hình canh tác tiên tiến như VietGAP, nông nghiệp hữu cơ cần được khuyến khích và nhân rộng để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo cho hệ thống sông Đồng Nai

Công trình nghiên cứu về lưu vực sông Bé đã mở ra nhiều hướng nghiên cứu tiếp theo. Một trong những hướng quan trọng là mở rộng mô hình đánh giá cảnh quan cho toàn bộ hệ thống sông Đồng Nai, một trong những lưu vực sông quan trọng nhất của Việt Nam. Các nghiên cứu trong tương lai có thể đi sâu vào việc lượng hóa các dịch vụ hệ sinh thái mà lưu vực sông cung cấp, đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên nước và sản xuất nông nghiệp, cũng như xây dựng các kịch bản phát triển để hỗ trợ việc ra quyết định mang tính chiến lược. Những nghiên cứu này sẽ góp phần hoàn thiện cơ sở khoa học cho việc quản lý và phát triển bền vững các lưu vực sông lớn ở Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển nông – lâm nghiệp lưu vực sông Bé" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Phan Văn Trung dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thám và TS. Nguyễn Đăng Độ tại Trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế (năm 2021). Luận án thuộc chuyên ngành Địa lý tự nhiên, mã số đào tạo 9440217.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Lưu vực sông (LVS) được xem là một địa hệ thống hoàn chỉnh về sinh thái và môi trường, có tính độc lập tương đối với sự khép kín về điều kiện tự nhiên và sự liên kết chặt chẽ qua các chu trình trao đổi vật chất, năng lượng. Sông Bé là một trong năm phụ lưu lớn thuộc hệ thống sông Đồng Nai. Địa hình lưu vực có sự phân hóa phức tạp bao gồm địa hình núi, đồi bát úp lượn sóng xen kẽ các lòng chảo và đồng bằng, tạo nên sự phân hóa đa dạng về sinh thái, thổ nhưỡng và khí hậu.

Khu vực này sở hữu nhiều tiềm năng tự nhiên thuận lợi cho phát triển các loại cây công nghiệp lâu năm, cây ăn quả và cây hàng năm (cao su, cà phê, hồ tiêu, điều, bơ, sầu riêng, bưởi, ngô, sắn...). Tuy nhiên, các hoạt động sản xuất nông – lâm nghiệp tại đây thời gian qua chưa tương xứng với tiềm năng, mang tính tự phát theo phong trào, thiếu quy hoạch chi tiết dựa trên cơ sở sinh thái cảnh quan, làm gia tăng nguy cơ thoái hóa đất, xói mòn, mất rừng phòng hộ và lũ quét. Do đó, việc nghiên cứu đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên (ĐKTN) tiếp cận theo quan điểm cảnh quan (CQ) và lưu vực sông nhằm xác lập cơ sở khoa học cho quy hoạch nông – lâm nghiệp bền vững là yêu cầu cấp thiết.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết là sự thiếu vắng các nghiên cứu đánh giá tổng hợp ĐKTN toàn diện trên toàn bộ phạm vi lưu vực sông Bé ở cấp loại cảnh quan, gắn kết giữa đặc trưng phân hóa tự nhiên với nhu cầu sinh thái của các loại cây trồng và hiệu quả kinh tế - xã hội.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu nghiên cứu: Xác lập cơ sở khoa học trong đánh giá tổng hợp ĐKTN nhằm đề xuất định hướng phát triển nông – lâm nghiệp theo hướng bền vững tại lưu vực sông Bé.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (4 nhiệm vụ):
  1. Tổng quan các tài liệu liên quan làm căn cứ xây dựng cơ sở lý luận và quy trình đánh giá tổng hợp ĐKTN phục vụ định hướng phát triển nông - lâm nghiệp.
  2. Xác định tính chất đặc thù về ĐKTN và nghiên cứu sự phân hóa lãnh thổ, trên cơ sở đó xây dựng bản đồ cảnh quan lưu vực sông Bé ở tỷ lệ 1/250.000.
  3. Đánh giá cảnh quan và phân hạng mức độ thích hợp của từng loại cảnh quan phục vụ định hướng phát triển nông - lâm nghiệp.
  4. Đề xuất định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ cho phát triển nông - lâm nghiệp theo hướng bền vững.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các thể tổng hợp tự nhiên (đơn vị cảnh quan) và mối quan hệ tương tác giữa các thành phần tự nhiên với hoạt động sản xuất nông – lâm nghiệp trên lưu vực sông Bé.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ lưu vực sông Bé thuộc địa giới hành chính 4 tỉnh: Đắk Nông, Bình Phước, Bình Dương và Đồng Nai. Về mặt hình thái học cảnh quan, lưu vực được chia thành 3 bộ phận:

Bộ phận lưu vực	Diện tích (ha)	Tỷ lệ (%)	Địa bàn hành chính chủ yếu	Đặc trưng địa hình nổi bật
Vùng thượng lưu	177.545,4	24,41%	Huyện Tuy Đức, Đắk R’lấp (Đắk Nông); huyện Bù Gia Mập, Bù Đăng (Bình Phước)	Núi thấp và trung bình, độ cao >300 m, địa hình chia cắt mạnh, lòng sông hẻm vực chữ V, xói mòn mạnh
Vùng trung lưu	284.279,7	39,08%	Huyện Phú Riềng, Đồng Phú, Hớn Quản, TX. Phước Long, một phần Bù Đốp, Lộc Ninh (Bình Phước); một phần nhỏ H. Vĩnh Cửu (Đồng Nai)	Đồi thấp và đồng bằng cao, độ cao 100 – 300 m, lòng sông mở rộng dần, quá trình vận chuyển và xâm thực chiếm ưu thế
Vùng hạ lưu	265.574,9	36,51%	Huyện Chơn Thành, TP. Đồng Xoài (Bình Phước); Huyện Phú Giáo, một phần Bàu Bàng, Bắc Tân Uyên (Bình Dương); một phần H. Vĩnh Cửu (Đồng Nai)	Đồng bằng cao và đồng bằng thấp, địa hình tương đối bằng phẳng, sông uốn khúc mạnh, bồi tụ chiếm ưu thế

• Phạm vi nội dung: Đánh giá cảnh quan ở cấp loại cảnh quan (tỷ lệ 1/250.000). Luận án tập trung đánh giá thích nghi sinh thái và hiệu quả kinh tế cho 5 loại cây trồng đại diện: cây cao su (Hevea brasiliensis), cây ca cao (Cocoa), cây bơ, cây bưởi và cây sao đen (Hopea odorata). Luận án không đi sâu vào kỹ thuật canh tác chi tiết.
• Phạm vi thời gian và tư liệu: Số liệu khí tượng thủy văn, kinh tế - xã hội, hiện trạng sử dụng đất và diễn biến cây trồng giai đoạn 2000 – 2018 và năm 2019.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các hướng nghiên cứu liên quan ở phạm vi quốc tế và trong nước trên 3 hướng chính:

Hướng nghiên cứu đánh giá và phân hạng đất đai

• Trên thế giới: Bắt đầu phát triển mạnh từ những năm 50 của thế kỷ XX tại Liên Xô và Đông Âu với 3 nhánh: đánh giá lớp phủ thổ nhưỡng, đánh giá khả năng sản xuất và đánh giá kinh tế đất đai. Tại Tây Âu và Mỹ, Leslie D. Swindale (1978) xuất bản tác phẩm "Soil-resource data for agricultural development". Đặc biệt, Tổ chức Nông Lương Liên Hiệp Quốc (FAO) đã ban hành "Đề cương đánh giá đất đai" (A Framework for Land Evaluation, 1976; bổ sung 1983) cùng hệ thống hướng dẫn chuyên biệt cho nông nghiệp nhờ nước mưa (1984), lâm nghiệp (1994), nông nghiệp tưới (1985), kế hoạch sử dụng đất (1993), và phân tích hệ thống canh tác (1990).
• Ở Việt Nam: Sau giai đoạn xây dựng cơ sở lý luận trước 1975, các công trình lập bản đồ đất phía Nam tỷ lệ 1/25.000 và 1/250.000 được thực hiện (1976–1978). Đánh giá phân hạng đất đai toàn quốc tỷ lệ 1/500.000 của Tôn Thất Chiểu (1984) theo phương pháp của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ; Vũ Cao Thái (1989) đánh giá phân hạng đất Tây Nguyên cho cây cao su, cà phê, chè, dâu tằm; Viện Khoa học Lâm nghiệp (1990–1995) đánh giá đất lâm nghiệp trên 8 vùng; Trần An Phong (1992–1994) chủ trì đánh giá đất đai trên 9 vùng sinh thái theo tiêu chuẩn FAO.

Hướng nghiên cứu địa lý cảnh quan

• Trên thế giới: Đặt nền móng từ công trình của V.V. Dokuchaev (1843–1898) về thể tổng hợp địa lý và đới tự nhiên; L.S. Berg (1913) phát triển định nghĩa cảnh quan địa lý. Tại Liên Xô, khoa học cảnh quan phát triển phục vụ quy hoạch với các hệ thống phân loại của A.G. Isachenko, N.A. Solntsev, V.A. Nikolaev. Tại Pháp, Cabaussel và Wieber tiếp cận phân kiểu cảnh quan bằng chồng xếp bản đồ và mô hình toán. Tại Mỹ và Tây Âu, các học giả như M.G. Turner (1989), Z. Naveh, A. Lieberman, R. De Groot (1992), R. Costanza (1997) tập trung vào sinh thái cảnh quan, đa dạng cảnh quan và lượng giá chức năng sinh thái.
• Ở Việt Nam: Khởi đầu từ các nghiên cứu địa lý của J. Robequain (1935, 1952), P. Gourou; công trình "Phân vùng địa lý tự nhiên lãnh thổ Việt Nam" (1970); Vũ Tự Lập (1976, 2004) với "Cảnh quan địa lý miền Bắc Việt Nam" đưa ra hệ thống phân vị cảnh quan chi tiết. Từ thập niên 1980 có các nghiên cứu của Nguyễn Thành Long (1984, 1993), Phạm Quang Anh (1991, 1996), Nguyễn Cao Huần (1985, 2005), Nguyễn Huy Phồn (1996), Nguyễn Trọng Tiến (1996), Nguyễn Văn Vinh (1999, 2000, 2001), Phạm Hoàng Hải, Nguyễn Thượng Hùng, Nguyễn Ngọc Khánh (1997) với hệ phân loại 7 cấp phổ biến, Hoàng Đức Triêm (2003).

Hướng nghiên cứu quản lý tổng hợp lưu vực sông (QLTH LVS)

• Trên thế giới: Mô hình quản lý lưu vực tại Pháp, Rumani (Luật Nước 1996), Mạng lưới các tổ chức lưu vực sông châu Á (NARBO, 2004), và Ủy hội sông Mê Công quốc tế (Hiệp định Mê Công 1995, Chiến lược phát triển lưu vực 2011).
• Ở Việt Nam: Quá trình thể chế hóa qua Luật Tài nguyên nước (1998, 2012), Nghị định 120/2008/NĐ-CP; các công trình của Ngô Đình Tuấn (1998, 2007) về LVS Ba; Nguyễn Văn Cư (2001, 2004) về LVS Cầu, LVS Nhuệ - Đáy; Nguyễn Quang Trung (2004) về LVS Đà; Nguyễn Thị Kim Chương (2010); Bùi Thị Mai (2010); Nguyễn Thám, Hồ Đình Thanh (2011); Nguyễn Đăng Độ (2013) về LVS Hương; Nguyễn Thị Huyền (2014) về LVS Lại Giang; Vũ Văn Duẩn (2020) về LVS Mã.
• Các công trình tại lưu vực sông Đồng Nai và sông Bé: Lê Trình, Lê Quốc Hùng (2004) về môi trường LVS Đồng Nai – Sài Gòn; Phạm Hoàng Hải (2006) về cảnh quan hạ du đập Trị An; Huỳnh Thị Minh Hằng, Nguyễn Hoàng Anh (2006) ứng dụng Geoinformatics; Hoàng Văn Huân (2006) về ổn định lòng dẫn; Nguyễn Duy Liêm và cộng sự (2010, 2011) ứng dụng GIS và mô hình SWAT mô phỏng dòng chảy; Bùi Tá Long và cộng sự (2011) mô phỏng chất lượng nước; Lương Văn Việt (2012); Đỗ Đức Dũng và cộng sự (2014) đánh giá biến động tài nguyên nước; Trần Tuấn Tú, Hà Quang Hải (2006, 2009, 2011) về nguy cơ rủi ro môi trường, địa mạo định lượng và mô hình RUSLE tính xói mòn LVS Bé; Nguyễn Trường Ngân (2011) ứng dụng AHP xác định yếu tố xói mòn; Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam (2012) quy hoạch thủy lợi LVS Bé; Nguyễn Đăng Tính, Đào Đức Anh (2016) tính toán chỉ số tổn thương nguồn nước mặt.

Vị trí và khoảng trống giải quyết của luận án

Các nghiên cứu trước đây tại lưu vực sông Bé chủ yếu tập trung vào các hợp phần riêng lẻ như thủy văn, địa mạo định lượng, mô phỏng xói mòn hoặc tài nguyên nước cục bộ theo địa giới hành chính. Luận án này lựa chọn cách tiếp cận liên ngành giữa Cảnh quan học và Quản lý tổng hợp lưu vực sông, xác định loại cảnh quan là đơn vị đánh giá cơ sở nhằm giải quyết trọn vẹn bài toán định hướng quy hoạch không gian sản xuất nông – lâm nghiệp bền vững trên toàn lưu vực.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khái niệm sử dụng

1. Điều kiện tự nhiên và Tài nguyên thiên nhiên: Phân biệt rõ ĐKTN là tổng thể các thành phần môi trường ảnh hưởng đến sinh hoạt và sản xuất (Nguyễn Dược, 2001); TNTN là nguồn của cải vật chất nguyên khai được khai thác phục vụ nhu cầu xã hội (Lê Văn Thăng, 2008). ĐKTN mang tính đơn trị nhưng giá trị kinh tế – xã hội của nó là đa trị, do đó đòi hỏi phải đánh giá tổng hợp.
2. Cảnh quan, Cấu trúc và Chức năng cảnh quan: Cảnh quan được định nghĩa theo quan niệm kiểu loại – cá thể (A.G. Isachenko, Vũ Tự Lập). Nghiên cứu cấu trúc cảnh quan bao gồm: cấu trúc đứng (sự sắp xếp tầng lớp từ nền địa chất, địa mạo, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng đến sinh vật), cấu trúc ngang (mối liên kết giữa các địa tổng thể trong không gian) và cấu trúc động lực (biến đổi theo mùa và theo thời gian). Chức năng cảnh quan được chia thành 3 nhóm: Chức năng phòng hộ/bảo vệ môi trường; Chức năng phục hồi/bảo tồn; Chức năng kinh tế sinh thái.
3. Sinh thái cảnh quan và Đa dạng cảnh quan: Kế thừa quan điểm của Deconov (1990), Nguyễn Văn Vinh (1999) và Phạm Hoàng Hải (2006), xem xét tính đa dạng cấu trúc, chức năng và động lực của hệ địa - sinh thái.
4. Mối quan hệ giữa cảnh quan và nông – lâm nghiệp:

Cấu trúc cảnh quan                Yếu tố đầu vào nông - lâm nghiệp
- Cấu trúc địa chất & thạch học -> Đá mẹ, khoáng chất tạo đất
- Dạng địa hình                 -> Mặt bằng sản xuất, độ dốc canh tác
- Kiểu khí hậu                  -> Chế độ nhiệt - ẩm, thời vụ canh tác
- Chế độ thủy văn               -> Nguồn nước tưới, tiêu thoát nước
- Đại tổ hợp thổ nhưỡng         -> Độ phì, tầng dày, tính chất đất
- Đại tổ hợp thực vật           -> Thảm phủ tự nhiên, nguồn giống
- Tác động nhân sinh            -> Trình độ canh tác, lao động, kỹ thuật

5. Quản lý tổng hợp lưu vực sông: Tiếp cận theo định nghĩa của GWP (2000), xem lưu vực sông là một thể thống nhất có tính liên tục từ thượng lưu đến hạ lưu, liên kết chặt chẽ các thành phần đất, nước, rừng và hoạt động kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu địa lý truyền thống và công nghệ hiện đại:

• Phương pháp thu thập, phân tích và xử lý tư liệu: Thu thập chuỗi số liệu khí hậu nhiều năm, tài liệu thổ nhưỡng, bản đồ địa hình, niên giám thống kê kinh tế - xã hội.
• Phương pháp phân tích hệ thống: Xem xét lưu vực sông và các đơn vị cảnh quan như một hệ thống thứ bậc, có tương tác vật chất và năng lượng.
• Phương pháp so sánh địa lý: So sánh đối chiếu đặc điểm phân hóa tự nhiên giữa các tiểu vùng và đối chiếu nhu cầu sinh thái cây trồng với thực trạng điều kiện tự nhiên.
• Phương pháp bản đồ và Hệ thống thông tin địa lý (GIS): Số hóa, tích hợp và chồng xếp các bản đồ chuyên đề (địa chất, độ cao, độ dốc, địa mạo, sinh khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng, thảm thực vật) để thành lập Bản đồ Cảnh quan và các Bản đồ phân hạng thích nghi tỷ lệ 1/250.000.
• Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa: Lập tuyến khảo sát trên toàn lưu vực (Bản đồ 1.2), tiến hành điều tra bằng phiếu khảo sát nông hộ về hiện trạng trồng trọt, hiệu quả kinh tế và phương thức canh tác (Bảng 1.2, Phụ lục 7, 8).
• Phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế sử dụng đất: Phân tích chi phí, doanh thu, lợi nhuận của các loại cây trồng và phân tích ma trận SWOT (Điểm mạnh, Điểm yếu, Cơ hội, Thách thức).
• Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia: Tham vấn các nhà khoa học, nhà quản lý nông nghiệp, thủy lợi, tài nguyên môi trường tại 4 tỉnh thuộc lưu vực.
• Phương pháp đánh giá và phân hạng thích nghi cảnh quan: Xác định bảng chỉ tiêu sinh thái, phân cấp chỉ tiêu và đánh giá đối soát theo nguyên tắc giới hạn sinh thái của FAO.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận của việc đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ định hướng quy hoạch nông – lâm nghiệp theo lưu vực

Chương 1 dày 49 trang, tập trung xây dựng khung lý thuyết và phương pháp luận cho đề tài:

• Làm rõ hệ thống khái niệm then chốt: ĐKTN, TNTN, cảnh quan, cấu trúc đứng/ngang/động lực, chức năng cảnh quan, sinh thái cảnh quan, đa dạng cảnh quan và phát triển bền vững.
• Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước về đánh giá đất đai, nghiên cứu cảnh quan và quản lý tổng hợp lưu vực sông; khẳng định tính đúng đắn của việc lựa chọn đơn vị loại cảnh quan làm cơ sở đánh giá thích nghi cây trồng.
• Phân tích luận giải mối quan hệ tương hỗ hai chiều giữa các thành phần cấu trúc cảnh quan với các yếu tố đầu vào sản xuất nông – lâm nghiệp (Bảng 1.1).
• Xác lập quy trình công nghệ đánh giá tổng hợp ĐKTN lưu vực sông Bé (Sơ đồ 1.1) gồm 5 bước logic: (1) Thu thập và xử lý tài liệu; (2) Phân tích các hợp phần và thành lập bản đồ cảnh quan; (3) Xác định nhu cầu sinh thái cây trồng và phân hạng thích nghi cảnh quan; (4) Đánh giá hiệu quả kinh tế – xã hội – môi trường; (5) Đề xuất định hướng tổ chức không gian lãnh thổ nông – lâm nghiệp theo các bộ phận lưu vực.

Chương 2: Đặc điểm phân hóa tự nhiên ở lưu vực sông Bé

Chương 2 dày 51 trang, phân tích chi tiết các nhân tố hình thành và đặc điểm phân hóa cảnh quan trên lưu vực sông Bé:

• Phân tích các nhân tố thành phần:
  • Địa hình – Địa mạo: Phân hóa rõ rệt từ vùng núi trung bình và thấp ở thượng lưu (độ cao >300 m, địa hình chia cắt mạnh) chuyển sang đồi lượn sóng, bậc thềm phù sa cổ ở trung lưu (100–300 m) và đồng bằng tích tụ bồi tụ ở hạ lưu (<100 m) (Bản đồ 2.2, 2.3, 2.4).
  • Khí hậu – Sinh khí hậu: Phân tích số liệu từ các trạm khí tượng: trạm Quảng Trực (Bảng 2.1), trạm Bù Đăng (Bảng 2.2), trạm Phước Long và Đồng Phú (Bảng 2.3, 2.4), trạm Đồng Xoài (Bảng 2.5, 2.6). Tổng kết chế độ nhiệt, lượng mưa mùa khô/mùa mưa, độ ẩm (Bảng 2.7), lượng bốc hơi (Bảng 2.8) và xây dựng Bản đồ sinh khí hậu (Bản đồ 2.5).
  • Thổ nhưỡng và Thảm thực vật: Xây dựng Bản đồ thổ nhưỡng (Bản đồ 2.7) với các nhóm đất chính (đất đỏ bazan, đất xám trên phù sa cổ, đất phù sa ven sông) và Bản đồ thảm thực vật (Bản đồ 2.8).
  • Kinh tế – Xã hội: Tổng hợp dân số theo đơn vị hành chính năm 2018 (Bảng 2.9) và quy mô công nghiệp chế biến nông sản trong vùng (Bảng 2.10).
• Hệ thống phân loại và Bản đồ cảnh quan:
  • Xây dựng hệ thống phân loại cảnh quan gồm các cấp phân vị: Lớp, Phụ lớp, Kiểu, Phụ kiểu và Loại cảnh quan (Bảng 2.11).
  • Thành lập Chú giải ma trận cảnh quan (Bảng 2.12), Bản đồ cảnh quan lưu vực sông Bé tỷ lệ 1/250.000 (Bản đồ 2.9) và Lát cắt cảnh quan dọc tuyến Đắk Búk So – Chơn Thành (Hình 2.10).
  • Làm rõ sự phân hóa đa dạng cảnh quan trên 3 phương diện: phân hóa cấu trúc ngang/đứng, phân hóa theo 3 nhóm chức năng cảnh quan (phòng hộ môi trường, phục hồi bảo tồn, kinh tế sinh thái) và phân hóa động lực theo mùa.

Chương 3: Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển nông - lâm nghiệp theo hướng bền vững

Chương 3 dày 44 trang, trình bày toàn bộ kết quả đánh giá thích nghi, hiệu quả kinh tế và định hướng quy hoạch:

• Hệ thống chỉ tiêu đánh giá: Luận án xây dựng bảng phân cấp chỉ tiêu ĐKTN phục vụ đánh giá (Bảng 3.1) bao gồm các yếu tố: loại đất, độ dày tầng đất, độ dốc, độ cao, lượng mưa năm, số tháng khô, nhiệt độ trung bình năm, khả năng tưới tiêu.
• Xác định nhu cầu sinh thái cho 5 loại cây trồng:
  • Cây cao su (Hevea brasiliensis): Bảng 3.2.
  • Cây ca cao (Theobroma cacao): Bảng 3.3.
  • Cây bơ: Bảng 3.4.
  • Cây bưởi: Bảng 3.5.
  • Cây sao đen (Hopea odorata): Bảng 3.6.
• Kết quả phân hạng thích nghi cảnh quan: Phân chia thành 4 cấp thích nghi: Rất thích hợp (S1), Thích hợp (S2), Ít thích hợp (S3), và Không thích hợp (N). Tổng hợp phân hạng mức độ thích hợp theo loại hình sử dụng đất (Bảng 3.7) và thể hiện qua các bản đồ phân hạng chuyên đề:
  • Bản đồ phân hạng thích hợp cho cây cao su (Bản đồ 3.1).
  • Bản đồ phân hạng thích hợp cho cây ca cao (Bản đồ 3.2).
  • Bản đồ phân hạng thích hợp cho cây bơ (Bản đồ 3.3).
  • Bản đồ phân hạng thích hợp cho cây bưởi (Bản đồ 3.4).
  • Bản đồ phân hạng thích hợp cho cây sao đen (Bản đồ 3.5).
• Đánh giá hiệu quả kinh tế – xã hội – môi trường:
  • Xây dựng bảng phân cấp chỉ tiêu hiệu quả kinh tế (Bảng 3.8), hạch toán thu nhập, chi phí và tỷ suất lợi nhuận của từng loại cây trồng (Bảng 3.9).
  • Đánh giá nguồn lao động, đơn giá nhân công (Bảng 3.10), các hình thức canh tác hiện có (Bảng 3.11).
  • Phân tích ma trận SWOT cho phát triển nông – lâm nghiệp toàn lưu vực (Bảng 3.12).
  • Phân tích biến động hiện trạng sử dụng đất năm 2019 (Bảng 3.13, Bản đồ 3.6) và diện tích, năng suất, sản lượng cây trồng giai đoạn 2000 – 2018 (Bảng 3.14).
• Đề xuất định hướng sử dụng lãnh thổ nông – lâm nghiệp bền vững: Luận án đề xuất phương án tổ chức không gian lãnh thổ theo 3 bộ phận lưu vực gắn chặt với chức năng cảnh quan (Bảng 3.15, Bản đồ 3.7):
  1. Vùng thượng lưu (24,41% diện tích): Ưu tiên chức năng phòng hộ đầu nguồn, bảo tồn đa dạng sinh học (VQG Bù Gia Mập), khoanh nuôi phục hồi rừng tự nhiên kết hợp trồng rừng gỗ lớn (sao đen); trên các bề mặt đồi thoải phát triển cây ăn quả (bơ, sầu riêng), ca cao xen canh, hạn chế mở rộng cao su trên sườn dốc cao.
  2. Vùng trung lưu (39,08% diện tích): Định hướng chức năng kinh tế sinh thái; duy trì và nâng cao chất lượng vùng chuyên canh cây công nghiệp lâu năm (cao su, điều), phát triển mở rộng diện tích ca cao, cây ăn quả đặc sản (bưởi da xanh, bơ) trên nền đất đỏ bazan và đất xám thoát nước tốt, kết hợp mô hình nông lâm kết hợp chống thoái hóa đất.
  3. Vùng hạ lưu (36,51% diện tích): Phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, chuyên canh cây ăn quả có múi (bưởi), thâm canh rau màu, kết hợp vùng đệm công nghiệp - đô thị, kiểm soát xả thải và bảo vệ chất lượng nguồn nước mặt phục vụ sinh hoạt và tưới tiêu.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học lý luận

• Luận án hoàn thiện phương pháp luận và quy trình đánh giá tổng hợp ĐKTN dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết Cảnh quan học và nguyên lý Quản lý tổng hợp lưu vực sông.
• Xác lập cơ sở khoa học chứng minh việc lấy đơn vị loại cảnh quan làm đơn vị cơ sở để đánh giá mức độ thích nghi sinh thái cây trồng giúp phản ánh đầy đủ, toàn diện mối tương tác giữa nền tảng tự nhiên và hoạt động nhân sinh theo trắc diện dọc lưu vực.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Xây dựng bộ cơ sở dữ liệu số hóa và hệ thống bản đồ chuyên đề tỷ lệ 1/250.000 cho toàn bộ lưu vực sông Bé, nổi bật là Bản đồ cảnh quan (Bản đồ 2.9) và Lát cắt cảnh quan Đắk Búk So – Chơn Thành (Hình 2.10).
• Lập bảng phân hạng mức độ thích nghi sinh thái chi tiết của các loại cảnh quan đối với 5 cây trồng chủ lực (cao su, ca cao, bơ, bưởi, sao đen).
• Xây dựng Bản đồ định hướng sử dụng lãnh thổ cho phát triển nông – lâm nghiệp bền vững lưu vực sông Bé (Bản đồ 3.7), đề xuất giải pháp bố trí cơ cấu cây trồng cụ thể cho từng vùng thượng lưu, trung lưu và hạ lưu gắn với chức năng phòng hộ, bảo tồn và kinh tế sinh thái.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Do phạm vi nghiên cứu bao trùm toàn bộ lưu vực sông Bé trên địa bàn 4 tỉnh với quy mô không gian lớn, các đánh giá và bản đồ cảnh quan được xây dựng ở tỷ lệ 1/250.000 (cấp loại cảnh quan), mang tính định hướng chiến lược vùng chứ chưa thể hiện chi tiết ở cấp vi cảnh quan (dạng, diện cảnh quan) cho từng lô/thửa đất canh tác cụ thể.
  • Số lượng cây trồng được lựa chọn đánh giá chuyên sâu giới hạn ở 5 loại cây đại diện (cao su, ca cao, bơ, bưởi, sao đen), chưa bao quát hết toàn bộ tập đoàn cây trồng phong phú trên lưu vực.
  • Luận án không đi sâu phân tích các khía cạnh kỹ thuật thâm canh nông học chi tiết.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng nghiên cứu đánh giá chi tiết ở tỷ lệ lớn hơn (1/50.000 hoặc 1/25.000) tại các tiểu lưu vực hoặc các khu vực trọng điểm nông nghiệp công nghệ cao.
  • Tích hợp các kịch bản biến đổi khí hậu, biến động nguồn nước và mô hình thị trường chuỗi giá trị nông sản vào mô hình tối ưu hóa sử dụng đất cảnh quan.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Luận án cung cấp luận cứ khoa học và tài liệu bản đồ phục vụ trực tiếp cho Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Kế hoạch và Đầu tư các tỉnh Bình Phước, Bình Dương, Đắk Nông, Đồng Nai trong việc lập quy hoạch sử dụng đất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng và chiến lược quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Bé.
• Đối với các viện nghiên cứu và tổ chức quy hoạch: Cung cấp phương pháp luận và tài liệu tham khảo thực tế cho Phân viện Quy hoạch và Thiết kế Nông nghiệp miền Nam, Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam trong các dự án quy hoạch phát triển nông thôn và thủy lợi.
• Đối với đào tạo và nghiên cứu học thuật: Là tài liệu tham khảo hữu ích cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Địa lý tự nhiên, Quản lý tài nguyên và môi trường, Sinh thái cảnh quan, Khoa học đất và Quy hoạch lãnh thổ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia lưu vực sông Bé thành những vùng hình thái nào và diện tích cụ thể ra sao?

Luận án phân chia lưu vực sông Bé thành 3 vùng hình thái với đặc trưng diện tích như sau:

• Vùng thượng lưu: Diện tích 177.545,4 ha (chiếm 24,41% diện tích tự nhiên lưu vực), địa hình núi cao >300 m thuộc Đắk Nông và Bình Phước.
• Vùng trung lưu: Diện tích 284.279,7 ha (chiếm 39,08% diện tích tự nhiên lưu vực), địa hình đồi thấp và đồng bằng cao 100–300 m thuộc Bình Phước và Đồng Nai.
• Vùng hạ lưu: Diện tích 265.574,9 ha (chiếm 36,51% diện tích tự nhiên lưu vực), địa hình đồng bằng cao và thấp <100 m thuộc Bình Phước, Bình Dương và Đồng Nai.

2. Luận án lựa chọn những loại cây trồng cụ thể nào để tiến hành đánh giá thích nghi sinh thái?

Luận án lựa chọn 5 loại cây trồng chính phục vụ mục tiêu đánh giá gồm:

1. Cây cao su (Hevea brasiliensis) – cây công nghiệp lâu năm truyền thống chủ lực.
2. Cây ca cao (Theobroma cacao / Cocoa) – cây công nghiệp triển vọng có giá trị kinh tế.
3. Cây bơ – cây ăn quả thích hợp vùng đồi bán sơn địa và đất đỏ.
4. Cây bưởi – cây ăn quả có múi giá trị cao thích hợp vùng phù sa và đồng bằng.
5. Cây sao đen (Hopea odorata) – cây lâm nghiệp bản địa phục vụ mục tiêu phục hồi rừng và phòng hộ.

3. Hai luận điểm bảo vệ cốt lõi được tác giả khẳng định trong luận án là gì?

• Luận điểm 1: Tính đa dạng trong cấu trúc và chức năng cảnh quan lưu vực sông Bé là kết quả của sự tác động tổng hợp, phân hóa của các hợp phần tự nhiên cùng với hoạt động nhân sinh trong thể thống nhất của lưu vực sông Bé.
• Luận điểm 2: Cơ sở khoa học quan trọng phục vụ đề xuất định hướng phát triển nông – lâm nghiệp của các tỉnh trong lưu vực theo hướng phát triển bền vững là đánh giá tổng hợp ĐKTN nhằm xác định mức độ thích hợp của các đơn vị cảnh quan cho mục đích phát triển các loại cây trồng cụ thể.

4. Hệ thống các phương pháp nghiên cứu chính được sử dụng trong luận án gồm những gì?

Luận án sử dụng tập hợp 8 phương pháp nghiên cứu: (1) Phương pháp thu thập, phân tích và xử lý tư liệu; (2) Phương pháp phân tích hệ thống; (3) Phương pháp so sánh địa lý; (4) Phương pháp bản đồ và GIS; (5) Phương pháp điều tra và khảo sát thực địa; (6) Phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế trong sử dụng đất; (7) Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia; (8) Phương pháp đánh giá và phân hạng mức độ thích hợp cảnh quan cho phát triển nông – lâm nghiệp.

5. Căn cứ nào được sử dụng để đề xuất định hướng sử dụng lãnh thổ nông – lâm nghiệp trong Chương 3?

Định hướng sử dụng lãnh thổ được xây dựng dựa trên 4 căn cứ khoa học:

1. Kết quả đánh giá và phân hạng mức độ thích nghi sinh thái cảnh quan của 5 loại cây trồng.
2. Kết quả phân tích hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của từng loại hình sử dụng đất (kết hợp phân tích SWOT).
3. Hiện trạng sử dụng đất năm 2019 và thực trạng phát triển nông – lâm nghiệp giai đoạn 2000 – 2018 trên lưu vực.
4. Nguyên lý phân vùng chức năng cảnh quan (phòng hộ, bảo tồn, kinh tế sinh thái) theo 3 bộ phận hình thái thượng lưu, trung lưu và hạ lưu.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Phan Văn Trung là công trình nghiên cứu địa lý ứng dụng toàn diện, đã giải quyết thành công bài toán đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển nông – lâm nghiệp bền vững trên toàn bộ lưu vực sông Bé. Bằng việc kết hợp cách tiếp cận cảnh quan học và quản lý tổng hợp lưu vực sông, tác giả đã thành lập hệ thống bản đồ cảnh quan tỷ lệ 1/250.000, xác định chính xác nhu cầu sinh thái và mức độ thích nghi của các cây trồng chủ lực (cao su, ca cao, bơ, bưởi, sao đen). Kết quả phân vùng không gian lãnh thổ nông – lâm nghiệp theo 3 bộ phận thượng lưu, trung lưu và hạ lưu gắn với chức năng cảnh quan cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho công tác quy hoạch sử dụng đất và phát triển kinh tế bền vững tại các địa phương thuộc lưu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận của việc đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ định hướng quy hoạch nông - lâm nghiệp theo lưu vực, gồm 49 trang. Chương 2: Đặc điểm phân hóa tự nhiên ở lưu vực sông Bé, gồm 51 trang. Chương 3: Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ phát triển nông - lâm nghiệp theo hướng bền vững, gồm 44 trang. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN PHỤC VỤ ĐỊNH HƯỚNG QUY HOẠCH NÔNG – LÂM NGHIỆP THEO LƯU VỰC 1.

MỘT SỐ KHÁI NIỆM ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN 1. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên 1. Điều kiện tự nhiên Theo Nguyễn Dược (2001): Điều kiện tự nhiên là khả năng của toàn bộ các thành phần trong môi trường tự nhiên, có ảnh hưởng đến cuộc sống và các hoạt động của con người trên một lãnh thổ (ví dụ: vị trí địa lý, địa hình, tài nguyên thiên nhiên, khí hậu, các nguồn nước,…) [22]. Như vậy, điều kiện tự nhiên là nhân tố của môi trường tự nhiên có vai trò quan trọng trong phát triển KT – XH của mỗi quốc gia.

Ở mỗi lãnh thổ ĐKTN luôn có những mặt thuận lợi và khó khăn. Do đó, cần đánh giá tổng hợp ĐKTN để làm rõ những tiềm năng, lợi thế và hạn chế của nó trong từng lĩnh vực cụ thể. Tài nguyên thiên nhiên D. Theo Lê Văn Thăng (2008): “Tài nguyên thiên nhiên là nguồn của cải vật chất nguyên khai được hình thành và tồn tại trong tự nhiên mà con người có thể sử dụng để đáp ứng các nhu cầu trong cuộc sống” [75].

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam (2005): “Tài nguyên thiên nhiên là toàn bộ giá trị vật chất có trong tự nhiên mà ở một trình độ nhất định của sự phát triển lực lượng sản xuất chúng được sử dụng hoặc có thể được sử dụng làm phương tiện sản xuất và đối tượng tiêu dùng”[44]. Tùy thuộc vào những tiến bộ của xã hội, trình độ phát triển khoa học – kĩ thuật của con người mà danh mục các loại TNTN được mở rộng. Do đó, khái niệm tài nguyên thiên nhiên có thể thay đổi theo thời gian, phụ thuộc vào sự phát triển lực lượng sản xuất. Cảnh quan, cấu trúc và chức năng cảnh quan 1.

Cảnh quan Từ “cảnh quan” là thuật ngữ khá phổ biến trong khoa học Địa lý, được sử dụng để biểu thị tư tưởng chung về một tập hợp quan hệ tương hỗ của các hiện tượng khác nhau trên bề mặt Trái đất. Nền móng của CQ học đã được xây dựng từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX trong các công trình nghiên cứu, sự phân chia địa lý tự nhiên bề mặt Trái đất của các nhà địa lý kinh điển Nga: V.J Gerbertson và các nhà địa lý Mỹ, Pháp,… Tuy nhiên, việc nghiên cứu sự phân chia bề mặt Trái đất dẫn đến việc hình thành học thuyết về các quy luật phân hóa lãnh thổ lớp vỏ địa lý chỉ được phát triển mạnh mẽ sau chiến tranh thế giới lần thứ 2, khi đó CQ được xác định như một “đơn vị cơ sở dựa trên sự thống nhất các quy luật phân hóa địa đới và phi địa đới” (A. Quá trình phát triển đó thể hiện qua sự xác định khái niệm CQ trong các định nghĩa của các tác giả ở các thời kỳ khác nhau, đánh dấu mỗi thời điểm phát triển của khái niệm cũng như của học thuyết CQ như sau: “Cảnh quan địa lý là một tập hợp hay một nhóm các sự vật, hiện tượng, trong đó đặc biệt là địa hình, khí hậu, nước, đất, lớp phủ thực vật và động vật cũng như hoạt động của con người hòa trộn với nhau vào một thể thống nhất hoà hợp, lặp lại một cách điển hình trên một đới nhất định nào đó của Trái đất” (L. Xolsev đưa ra định nghĩa như sau: “Cảnh quan địa lý là một lãnh thổ đồng nhất về mặt phát sinh, trong đó có sự lặp lại một cách điển hình và có quy luật của một và chỉ một tập hợp liên kết tương hỗ gồm: cấu trúc địa chất, dạng địa hình, nước mặt và nước ngầm, vi khí hậu, các biến chứng đất, các quần xã thực - động vật” [29].Kalexnik nêu ra định nghĩa CQ như sau: "Cảnh quan địa lý là một bộ phận nhỏ của bề mặt Trái đất, khác biệt về chất với các bộ phận khác, được bao bọc bởi các ranh giới tự nhiên và bản thân là một sự kết hợp các hiện tượng, đối tượng tác động lẫn nhau một cách có quy luật được biểu hiện một cách điển hình trên một không gian rộng lớn và có quan hệ mọi mặt với lớp vỏ địa lý" [52].

Như vậy, bất kì CQ nào cũng phải là kết quả của sự phát triển và phân dị trong lớp vỏ địa lý.Xolsev (1962) đưa ra một định nghĩa rõ ràng hơn: "Cảnh quan là một tổng hợp thể tự nhiên đồng nhất về mặt phát sinh, có một nền địa chất đồng nhất, một kiểu địa hình, một khí hậu giống nhau và bao gồm một tập hợp những cảnh dạng chính và phụ quan hệ với nhau về mặt động lực và lặp lại một cách có quy luật trong không gian, tập hợp này chỉ thuộc riêng cho CQ đó". Xolsev lại đưa ra các điều kiện chủ yếu cho các CQ độc lập (cá thể) như sau: + Lãnh thổ mà các CQ hình thành phải chỉ nền địa chất đồng nhất. Sau khi cải tạo nền, lịch sử phát triển tiếp theo của CQ phải đồng nhất về không gian. + Phải có một khí hậu đồng nhất trong phạm vi của CQ, trong đó mọi biến đổi của các điều kiện khí hậu đều đồng dạng.

CQ là một hệ thống cấu tạo có quy luật của các tổng thể tự nhiên bậc thấp. Trong “Cơ sở cảnh quan học và phân vùng địa lý tự nhiên”, A. Năm 1976, trong công trình “Cảnh quan địa lý miền Bắc Việt Nam”, Vũ Tự Lập đã đưa ra định nghĩa: “Cảnh quan địa lý là một địa tổng thể được phân hóa trong phạm vi một đới ngang ở đồng bằng và một đai cao ở miền núi, có một cấu trúc thẳng đứng đồng nhất về nền địa chất, về kiểu địa hình, kiểu khí hậu, kiểu thủy văn, về đại tổ hợp thổ nhưỡng và đại tổ hợp thực vật, và bao gồm một tập hợp có quy luật của những dạng địa lý và những đơn vị cấu tạo nhỏ khác theo một cấu trúc ngang đồng nhất” [54]. Ixatxenko (1991) đã nêu một định nghĩa ngắn gọn hơn: “Cảnh quan là một địa hệ thống nhất về mặt phát sinh, đồng nhất về các dấu hiệu địa đới và phi địa đới, bao gồm một tập hợp đặc trưng của các địa hệ liên kết bậc thấp”.

Phân tích các định nghĩa trên cho thấy có 3 quan niệm về CQ được áp dụng để chỉ các hình thức CQ khác nhau phụ thuộc vào các quan niệm của người nghiên cứu: 1. Cảnh quan biểu thị tổng hợp thể tự nhiên lãnh thổ của một cấp bất kỳ, đồng nghĩa với tổng thể tự nhiên - lãnh thổ, địa tổng thể tự nhiên hay địa hệ tự nhiên (quan niệm chung). Cảnh quan là một đơn vị phân loại trong hệ phân vị tổng thể tự nhiên, trong đó CQ là đơn vị chủ yếu được xem xét đến những biến đổi do tác động của con người (quan niệm kiểu loại). Cảnh quan để chỉ một phần lãnh thổ nào đó riêng biệt của lớp vỏ địa lý, trong đó có những đặc tính chung nhất (quan niệm cá thể).

Nhiều người cho rằng CQ đồng nghĩa với các quan điểm phân vùng khác. Tuy nhiên, theo các tác giả Nguyễn Ngọc Khánh, Vũ Tự Lập,… CQ theo quan niệm này không có một giới hạn rõ rệt về lãnh thổ, không theo sự phân cấp vì sử dụng như một danh từ chung, do vậy thường được dùng cho các công trình chung nghiên cứu môi trường tự nhiên hoặc nghiên cứu cho một dạng sử dụng rất cụ thể như các vườn bảo vệ tự nhiên hoặc phục vụ phát triển một số giống loài nào đó. Hai quan niệm sau đã được phần lớn các nhà nghiên cứu chuyên ngành CQ sử dụng. Trong quan niệm này, CQ là đơn vị cơ sở, là cấp phân vị thể hiện rõ nét nhất cả hai quy luật địa đới và phi địa đới (A.Ixatxenko, 1965) đồng thời là địa hệ tự nhiên cấp cơ sở có cấu trúc hình thái riêng.

Điều này thể hiện một trong những đặc tính của tập hợp - đặc tính "nổi bật" chỉ có trong hệ thống các cấp, mà mỗi cấp có tính chất riêng cho sự liên kết tương hỗ của các yếu tố hợp thành [29]. Như vậy, theo nhóm quan niệm kiểu loại - cá thể, CQ thể hiện những quy luật phân hóa trong hệ thống phân vị, chặt chẽ về mặt tổ chức và có đầy đủ các tính chất của hệ thống tự nhiên động lực phức tạp. Quan niệm này đáp ứng được mục tiêu nghiên cứu của luận án nên được tác giả kế thừa và vận dụng trong quá trình lựa chọn đơn vị cơ sở đánh giá, phân hạng cũng như đề xuất định hướng phát triển nông - lâm nghiệp theo các đơn vị CQ của lãnh thổ nghiên cứu. Cấu trúc cảnh quan Cấu trúc CQ có vai trò quan trọng trong nghiên cứu CQ và khoa học CQ, theo X.

Cấu trúc CQ bao gồm cấu trúc theo không gian (cấu trúc đứng, cấu trúc ngang) và cấu trúc theo thời gian. Như vậy, ở mỗi lãnh thổ khi nghiên cứu về cấu trúc CQ cần xem xét trên ba khía cạnh: cấu trúc đứng, cấu trúc ngang và cấu trúc theo thời gian. - Cấu trúc đứng: cấu trúc đứng của CQ được hiểu là sự phân bố và mối quan hệ của các thành phần thống nhất phức tạp theo tầng tạo thành lớp vỏ địa lý. Các thành phần tự nhiên cấu tạo nên CQ được sắp xếp theo quy luật: dưới cùng là nền địa chất, trên là kiểu địa hình, lớp phủ thổ nhưỡng, địa chất thủy văn, thảm thực vật và trên cùng tầng đối lưu khí quyển.

Đây cũng chính là phạm vi giới hạn của lớp vỏ địa lý Trái đất mà CQ chỉ là đơn vị cấp thấp và cảnh diện có cấu trúc thẳng đứng đơn giản hơn và rõ ràng hơn [2], [50]. Theo Vũ Tự Lập (2004), cấu trúc thẳng đứng bao gồm các thành phần vật chất và năng lượng cấu tạo nên hệ địa – sinh thái (như địa chất, địa hình, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng, sinh vật) cùng với những mối quan hệ tương hỗ phức tạp giữa chúng [55]. Nghiên cứu cấu trúc đứng của CQ cần phải gắn với điều kiện thời gian và không gian xác định, tùy thuộc vào từng cấp phân vị và từng cá thể trong mỗi cấp.