Luận văn: Liên kết kinh tế các địa phương VN 2010-2017 (Nguyễn Văn Thắng)

Luận văn phân tích liên kết kinh tế các địa phương Việt Nam 2010-2017. Ứng dụng mô hình hồi quy không gian để đo lường tác động lan tỏa kinh tế.

• Tác giả: Nguyễn Văn Thắng
• Người hướng dẫn: Trần Thị Tuấn Anh
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Thống kê kinh tế
• Đề tài: Xác định mức độ liên kết kinh tế giữa các địa phương tại Việt Nam giai đoạn 2010-2017: Tiếp cận bằng phương pháp hồi quy không gian
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khái niệm liên kết kinh tế địa phương và tầm quan trọng

Liên kết kinh tế địa phương là quá trình tương tác và phụ thuộc lẫn nhau giữa các địa phương trong một hệ thống kinh tế. Tại Việt Nam, mối liên kết kinh tế giữa các tỉnh thành đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế toàn quốc. Nghiên cứu về liên kết kinh tế giúp các nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về cách các địa phương ảnh hưởng lẫn nhau. Giai đoạn 2010-2017, Việt Nam chứng kiến sự phát triển không đều giữa các vùng, làm nổi bật tầm quan trọng của việc nghiên cứu liên kết kinh tế giữa các địa phương. Thông qua phân tích tương quan không gian, các nhà nghiên cứu có thể xác định những vùng có mức độ liên kết kinh tế cao nhất.

1.1. Định nghĩa liên kết kinh tế

Liên kết kinh tế là sự kết nối và phụ thuộc lẫn nhau giữa các địa phương thông qua các kênh: thương mại, đầu tư, lao động và công nghệ. Mối liên kết này được thể hiện qua sự chuyển động của hàng hóa, vốn và nhân lực giữa các tỉnh. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, liên kết kinh tế địa phương trở nên ngày càng sâu sắc hơn.

1.2. Ý nghĩa nghiên cứu liên kết kinh tế

Việc nghiên cứu mức độ liên kết kinh tế giúp phát hiện những yếu tố chính tác động đến sự phát triển đều đặn giữa các vùng. Phương pháp hồi quy không gian cho phép đo lường tác động lan tỏa từ các địa phương có nền kinh tế phát triển đến các vùng lân cận, từ đó xác định chiến lược phát triển phù hợp.

II. Phương pháp hồi quy không gian trong phân tích kinh tế

Hồi quy không gian là phương pháp thống kê tiên tiến cho phép phân tích mối liên kết kinh tế bằng cách xem xét yếu tố địa lý trong các mô hình kinh tế. Phương pháp này vượt trội hơn các phương pháp truyền thống vì nó tính đến tương quan không gian giữa các đơn vị địa phương. Tại Việt Nam, phương pháp hồi quy không gian được áp dụng để kiểm tra xem liệu các chỉ tiêu kinh tế của một tỉnh có bị ảnh hưởng bởi các chỉ tiêu của các tỉnh lân cận hay không. Ma trận trọng số không gian có thể được xây dựng dựa trên khoảng cách địa lý, mạng lưới đường bộ, hoặc sự liền kề hành chính. Áp dụng hồi quy không gian giúp nhà nghiên cứu đo lường tác động trực tiếp, tác động gián tiếp và tác động tổng cộng của các biến kinh tế.

2.1. Tương quan không gian và ma trận trọng số

Tương quan không gian là hiện tượng các giá trị của một biến tại một vị trí không độc lập với các giá trị tại các vị trí khác. Ma trận trọng số không gian được xây dựng để định lượng mối liên kết này, với các dạng phổ biến như ma trận đường bộ, ma trận tọa độ và ma trận liền kề, giúp xác định mức độ liên kết kinh tế giữa các địa phương.

2.2. Các mô hình hồi quy không gian

Các mô hình hồi quy không gian chính bao gồm SAR (Spatial AutoRegressive), SEM (Spatial Error Model) và SDM (Spatial Durbin Model). Mỗi mô hình phản ánh các cơ chế khác nhau của liên kết kinh tế địa phương. Việc lựa chọn mô hình phù hợp phụ thuộc vào đặc điểm dữ liệu và tương quan không gian của các biến nghiên cứu.

III. Dữ liệu và biến số trong nghiên cứu liên kết kinh tế

Nghiên cứu liên kết kinh tế giữa các địa phương giai đoạn 2010-2017 sử dụng dữ liệu từ 63 tỉnh thành phố Việt Nam, bao gồm các biến kinh tế chính. Tổng sản phẩm trên địa bàn cấp tỉnh (GRDP) là chỉ tiêu chính phản ánh quy mô kinh tế của mỗi địa phương. Tổng vốn đầu tư trong năm và vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) được sử dụng để đo lường mức độ đầu tư và tích lũy vốn. Ngoài ra, các biến dân số như dân số thành thị, dân số nông thôn và dân số trung bình cũng được đưa vào để phản ánh quy mô lao động. Yếu tố vùng kinh tế được xem xét để kiểm tra xem liệu các vùng khác nhau có mức độ liên kết kinh tế khác nhau. Tất cả các biến được logarit hóa để bảo đảm tính ổn định của mô hình hồi quy.

3.1. Biến phụ thuộc và biến độc lập

Tổng sản phẩm trên địa bàn cấp tỉnh (lnGRDP) được sử dụng làm biến phụ thuộc chính trong mô hình. Các biến độc lập bao gồm tổng vốn đầu tư (lnCapital), vốn đầu tư nước ngoài (lnFDI), dân số (lnPopulation), dân số thành thị (lnUrban) và dân số nông thôn (lnRural). Các biến giả (dummy variables) cho vùng kinh tế được thêm vào để kiểm tra mực độ liên kết kinh tế khác nhau giữa các vùng.

3.2. Xử lý dữ liệu và logarit hóa

Tất cả các biến kinh tế được logarit hóa để giảm độ lệch chuẩn, cải thiện khả năng giải thích của hệ số hồi quy, và giúp so sánh tác động tương đối giữa các biến. Quá trình xử lý dữ liệu đảm bảo rằng mô hình hồi quy không gian có hiệu ứng lan tỏa rõ ràng giữa các địa phương.

IV. Kết quả và hàm ý chính sách từ phân tích liên kết kinh tế

Kết quả nghiên cứu liên kết kinh tế giữa các địa phương giai đoạn 2010-2017 cho thấy sự tồn tại của tương quan không gian đáng kể trong các chỉ tiêu kinh tế. Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) có tác động trực tiếp mạnh mẽ đến tăng trưởng GRDP của các tỉnh. Đặc biệt, tác động lan tỏa từ FDI được chứng minh qua các tác động gián tiếp đáng kể, cho thấy mức độ liên kết kinh tế sâu sắc giữa các vùng. Dân số thành thị cũng thể hiện liên kết kinh tế mạnh với sự phát triển kinh tế, trong khi dân số nông thôn có tác động yếu hơn. Các kết quả này gợi ý rằng chính sách nên tập trung vào thu hút đầu tư và phát triển đô thị hóa để tăng cường liên kết kinh tế và tạo hiệu ứng lan tỏa tích cực giữa các địa phương.

4.1. Tác động trực tiếp và gián tiếp của các yếu tố

Tác động trực tiếp là ảnh hưởng trực tiếp của một biến độc lập đến GRDP của tỉnh đó. Tác động gián tiếp hay hiệu ứng lan tỏa phản ánh cách một sự thay đổi trong một tỉnh ảnh hưởng đến kinh tế của các tỉnh lân cận thông qua liên kết không gian. Tác động tổng cộng là tổng của hai tác động này, cho biết mức độ liên kết kinh tế toàn bộ trong hệ thống.

4.2. Gợi ý chính sách phát triển kinh tế

Chính sách nên tập trung vào thu hút FDI vào các địa phương trung tâm để tạo hiệu ứng lan tỏa đến các vùng lân cận. Cải thiện cơ sở hạ tầng giao thông để tăng cường mối liên kết kinh tế giữa các tỉnh. Phát triển đô thị một cách cân bằng để tăng cường liên kết kinh tế địa phương và thu hút nhân lực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 giới thiệu về vấn đề nghiên cứu, luận văn sẽ trình bày tiếp gồm bốn chương sau: - Chương 2: Luận văn trình bày cơ sở lý thuyết về lan tỏa, lý thuyết mô hình hồi quy không gian, lược khảo tổng quan các nghiên cứu trong nước và ngoài nước với các chủ đề có liên quan. - Chương 3: Luận văn đề cập phương pháp thu thập dữ liệu, mô tả dữ liệu nghiên cứu, cách xây dựng ma trận trọng số không gian, các khái niệm liên quan đến biến sử dụng, đề xuất mô hình hồi quy không gian nghiên cứu và phương pháp ước lượng mô hình. - Chương 4: Luận văn trình bày kết quả nghiên cứu, trong đó đề cập phương pháp kiểm định tương quan không gian giữa các địa phương về các biến nghiên 4 cứu, đồng thời trình bày ước lượng mô hình bằng phương pháp bình phương bé nhất (OLS) và phương pháp hồi quy không gian với dữ liệu bảng, qua đó tiến hành kiểm tra các bước đánh giá, phân tích và lựa chọn mô hình phù hợp. - Chương 5: Luận văn trình bày những kết quả chính, qua đó đề xuất các hàm ý chính sách trong hoạch định chính sách kinh tế - xã hội của địa phương và cuối cùng luận văn nêu lên những hạn chế trong thực hiện nghiên cứu này.

5 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU Chương này đề cập đến phương pháp luận của vấn đề nghiên cứu và được cấu thành gồm hai phần chính: Phần thứ nhất, nghiên cứu trình bày các cơ sở lý thuyết liên quan như khái niệm lan tỏa, các kênh lan tỏa, các lý thuyết tác động lan tỏa và cơ sở lý thuyết mô hình hồi quy không gian. Phần thứ hai, nghiên cứu lược khảo các công trình nghiên cứu về hiệu ứng lan tỏa của các biến kinh tế và các mô hình hồi quy không gian với các chủ đề liên quan, trên cơ sở đó đề xuất khung nghiên cứu cho luận văn.1 Cơ sở lý thuyết Mối liên kết kinh tế giữa các địa phương được thể hiện thông qua tác động lan tỏa kinh tế hay hiệu ứng lan tỏa kinh tế.1 Tác động lan tỏa (Spillover) 2.1 Khái niệm tác động lan tỏa Theo Rosenbloom và Marshallian (1990) cho rằng, tác động lan tỏa là những tác động bên ngoài xuất phát từ tương tác giữa các chủ thể theo thời gian theo hai cách chủ đích hoặc không chủ đích. Theo đó, các doanh nghiệp nước ngoài khi đầu tư có thể tạo ra sự chủ động trong chia sẻ thông tin về công nghệ, kỹ thuật sản xuất, kỹ năng quản trị, kỹ năng marketing. đến doanh nghiệp trong nước với tư cách là một khách hàng và ngược lại trong quá trình tương tác với doanh nghiệp trong nước các doanh nghiệp nước ngoài có khả năng bị rò rỉ thông tin hoặc phát tán thông tin trong việc bảo vệ tài sản riêng của mình như công nghệ, kỹ năng quản lý, marketing.

Thông qua tác động mang tính tương tác đó các doanh nghiệp trong nước có thể trực tiếp hoặc gián tiếp nâng cao năng lực sản xuất, trình độ công nghệ, trình độ quản lý, năng lực xuất khẩu … Các nghiên cứu về tác động lan tỏa của các doanh nghiệp nước ngoài đối với doanh nghiệp trong nước được diễn ra ở 3 khía cạnh chính: Thứ nhất lan tỏa công nghệ, đây được xem là chủ đề chính về nghiên cứu tác động lan tỏa khi đó các doanh nghiệp trong nước được nâng cao năng lực sản xuất, thông qua thu nhập thông tin về kỹ thuật, công nghệ sản xuất. Thứ hai về lan tỏa xuất khẩu, sự hiện 6 diện của doanh nghiệp nước ngoài với vai trò là một khách hàng của doanh nghiệp trong nước sẽ tác động tích cực đến thông tin thị trường sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa khu vực xuất khẩu với năng suất cao hơn khu vực sản xuất nội địa. Thứ ba về lan tỏa tri thức, doanh nghiệp trong nước nâng cao năng lực tự đào tạo lao động hoặc tái đào tạo lao động nhằm đáp ứng nhu cầu sản xuất của khách hàng là các doanh nghiệp nước ngoài. Và trong xu hướng đó, lao động được đào tạo trong doanh nghiệp nước ngoài có thể di chuyển sang các doanh nghiệp trong nước từ đó tạo ra hiệu ứng lan tỏa về tri thức.

Tuy nhiên, hiệu ứng lan tỏa từ doanh nghiệp nước ngoài không phải lúc nào cũng mang ý nghĩa tích cực, điều đó phụ thuộc vào đặc trưng riêng của mỗi doanh nghiệp và khả năng hấp thụ của doanh nghiệp trong nước. Do vậy, các doanh nghiệp trong nước có thể hưởng lợi hoặc có thể trở thành bất lợi trước sức ép lan tỏa mang lại.2 Các kênh tác động lan tỏa Lan tỏa theo chiều ngang: là hiệu ứng lan tỏa chủ đạo và có ý nghĩa quan trọng đối với tác động lan tỏa giữa hai chủ thể cùng hoạt động trong ngành, lĩnh vực. Với doanh nghiệp nước ngoài có công nghệ sản xuất tiên tiến, năng lực quản trị hiện đại sẽ tạo ra sức lan tỏa tích cực thúc đẩy nâng cao năng lực sản xuất của các doanh nghiệp trong cùng ngành hoạt động và được xem là tác động lan tỏa theo chiều ngang. Kênh tác động lan tỏa theo chiều ngang diễn ra với một số phương thức sau: Thứ nhất, sự di chuyển về lao động; Thứ hai, sự học hỏi quy mô, quản trị doanh nghiệp; và Thứ ba, đến từ sự cạnh tranh của các doanh nghiệp trong cùng ngành, lĩnh vực tạo nên cơ chế sàng lọc đối với doanh nghiệp có khả năng thay đổi và thích nghi nhanh với thị trường.

Lan tỏa theo chiều dọc: xảy ra khi chủ thể này tác động lan tỏa đến các chủ thể khác hoạt động trong các ngành, các lĩnh vực khác nhau. Khi doanh nghiệp trong nước là nhà cung ứng đầu vào cho các doanh nghiệp nước ngoài với yêu cầu cao về chất lượng sản phẩm, đội ngũ lao động, thời gian giao hàng …từ sự hiện diện các doanh nghiệp nước ngoài sẽ là chất xúc tác, tạo động lực để các doanh 7 nghiệp trong nước nâng cao công nghệ, kỹ năng quản trị để trở thành các nhà cung ứng tiềm năng cho doanh nghiệp nước ngoài (backward linkages). Sự phát triển doanh nghiệp trong nước sẽ thúc đẩy mở rộng thị trường, mở rộng nguồn cung ứng đầu vào cho sản xuất khi đó doanh nghiệp trong nước trở thành khách hàng của doanh nghiệp nước ngoài, từ đó doanh nghiệp trong nước sẽ được chia sẻ kiến thức sản xuất, kinh nghiệm quản lý và xâm nhập thị trường thế giới. Mặt khác, các doanh nghiệp nước ngoài sẽ chuyển giao công nghệ sản xuất, chất lượng sản phẩm, giá thành sản phẩm cạnh tranh cho doanh nghiệp trong nước (forward linkages).3 Các lý thuyết về tác động đến hiệu ứng lan tỏa Tác động lan tỏa được luận giải trong nhiều lý thuyết khác nhau, trong đó lý thuyết nội sinh nhấn mạnh đến hiệu ứng lan tỏa, lý thuyết chiết trung và lý thuyết quyền lợi của thị trường cho rằng quyền lợi quy mô của doanh nghiệp lớn sẽ đóng vai trò quan trọng khuếch đại hiệu ứng lan tỏa.

Cụ thể: Lý thuyết tăng trưởng nội sinh (Endogenous Grown Theory) đề cập khái niệm tổng quát hơn về nguồn vốn, qua đó có thể lý giải các doanh nghiệp nước ngoài không chỉ cung cấp nguồn vốn quan trọng và trực tiếp cho tăng trưởng kinh tế mà còn gián tiếp tạo động lực phát triển nguồn nhân lực, năng lực công nghệ và mức sản xuất đối với các quốc gia tiếp nhận. Lý thuyết chiết trung (The Ecletic Theory) cho rằng các nhà đầu tư nước ngoài sẽ có động cơ để ra quyết định khi hội đủ 3 lợi thế: sở hữu, địa điểm và lợi thế nội bộ hóa, trong đó tác động lan tỏa đến các doanh nghiệp trong nước khi có lợi thế về sở hữu. Lý thuyết về quyền lợi thị trường cho biết động cơ đầu tư của các tập đoàn lớn với lợi thế về quy mô và sở hữu sẽ tạo ra nhiều lợi thế vượt trội, từ đó sẽ tác động trực tiếp và lan tỏa nhanh đối với các nước nhận đầu tư.2 Lý thuyết về hồi quy không gian Anselin (1988) đề cập một một cách có hệ thống và đầy đủ các khía cạnh trong tương quan không gian và cách thực hiện ước lượng trong trường hợp xảy ra hiện tượng tương quan không gian. Ngày nay, kinh tế lượng không gian được áp dụng rộng rãi trong kinh tế vĩ mô và ngày càng thu hút được nhiều nghiên cứu về xây dựng phương pháp ước lượng và suy diễn trong kinh tế không gian.1 Tương quan không gian Sự tương quan không gian xảy ra khi giá trị của quan sát thứ i có quan hệ với quan sát thứ j trong mẫu đó.

Sự phụ thuộc này có thể do nhiều nguyên nhân: - Do các dữ liệu thu thập không có giới hạn biên rõ ràng. Ví dụ: các chỉ tiêu động như dân số, lao động giữa các địa phương không có giới hạn biên rõ ràng do sự dịch chuyển lao động giữa các địa phương; - Hoạt động kinh tế thường diễn ra trên phạm vi rộng hơn sự tồn tại giới hạn hành chính giữa các địa phương; - Hiệu ứng lan tỏa từ công nghệ, lao động, tri thức, chính sách, xuất khẩu có tính chất lan tỏa giữa các địa phương do đó dữ liệu thu thập có tính tương quan; - Do sai số trong đo lường khi tiến hành thu thập dữ liệu giữa các vùng địa lý khác nhau như giữa các tỉnh, các vùng hay các quốc gia. Ma trận trọng số không gian Trong phân tích không gian, ma trận trọng số đóng vai trò quan trọng nhằm xác định tương quan không gian về vị trí địa lý giữa các địa phương hay giữa các quốc gia với nhau. Người ta thường sử dụng ma trận trọng số W là một ma trận vuông để mô tả khoảng cách địa lý giữa các địa phương.

Mỗi phần tử sẽ đại diện cho quan hệ không gian giữa địa phương i với địa phương thứ j và do tương quan giữa các địa phương có tính chất đối xứng nên ma trận trọng số không gian cũng có tính chất đối xứng. Cấu trúc ma trận không gian W có dạng sau: (2.1) Trong đó: phản ánh tương quan giữa địa phương i với địa phương thứ j và quy ước đường chéo chính của ma trận trọng số bằng 0, điều này hàm ý rằng các địa phương không tự tương quan với chính nó. Trong nghiên cứu thực nghiệm, ma trận trọng số thường được lập dựa trên khoảng cách địa lý hoặc dựa trên sự tiếp giáp ranh giới thực tế giữa các địa phương.