CHƯƠNG I SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA BÁO PHÁT THANH I. TRÊN THẾ GIỚI Công nghiệp hóa trong thế kỷ XIX thúc đẩy các ngành kỹ thuật phát triển đã tạo cơ sở vật chất cho sự đổi mới kỹ thuật truyền thông đại chúng. Vào đầu thế kỷ XX, sự thay đổi lớn lao về nhận thức là truyền thông phát triển nhờ kỹ thuật không ngừng được nâng cao. Nguồn gốc sâu xa của radio là ý tưởng ban đầu của Ambrose Fleming - cố vấn khoa học của nhà bác học Halia Marconi - là truyền tin không cần dây.
Những tiến bộ vật lý sau đó với các tên tuổi của các nhà khoa học nổi tiếng Faraday, Maxwell mở ra khả năng về mặt lý thuyết cho việc phát hiện ra sóng điện từ. Thí nghiệm của Rudolf Hertz vào năm 1887 phát hiện ra làn sóng điện từ, sau này mang tên ông. Những phát minh về “diode”, “triode” đã đặt những viên gạch cơ bản cho sự ra đời của radio. Sau này nhà radio học A.Harlow gọi triode điện tử là “gã khổng lồ bé nhất”.
Năm 1895, nhà bác học Nga Alexandre S.Popop đã phát minh ra ăng-ten vô tuyến điện, và ngày 7 tháng 5 năm đó ông giới thiệu máy thu sóng điện tử đầu tiên tại Hội nghị Vật lý và Hóa học tại Saint Peterbourg. Cùng thời gian ấy, nhà bác học Ý G.Marconi tiến hành thí nghiệm truyền tín hiệu vô tuyến đầu tiên với khoảng cách 400 mét, rồi 2. Ngay khi mới chào đời, radio đã đứng trước chân trời rộng mở của sự phát triển. David Slandes nhấn mạnh: “Radio đã chứng tỏ sự tồn tại của một thế giới kiến thức - nơi người ta chia nhau một kho chung các ý tưởng.
Sự hoàn thiện các công cụ truyền thông đã đẩy nhanh đến mức ghê gớm sự phổ biến mọi ý tưởng mới”. Radio là sự kết hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, kỹ sư chế tạo, nhà sản xuất công nghiệp, đã tạo ra sự bùng nổ về kỹ thuật truyền thông.Popop (người Nga) phát minh ra ăng-ten vô tuyến điện. Ngày 7 tháng 5, ông giới thiệu máy thu sóng điện tử đầu tiên tại Hội nghị Vật lý và Hóa học Saint-Peterbourg. Cũng năm này, Gughielmo Marconi (người Italia) thí nghiệm thành công việc truyền tín hiệu vô tuyến đầu tiên trên khoảng cách 400m, rồi 2000m.
1912 - 15/4: Những máy radio nghiệp dư bắt được tín hiệu kêu cứu (SOS) do tàu chở khách Titanic phát đi. 1913: Các máy thu thanh băng galen có thể nghe được những buổi truyền thanh ca nhạc hàng tuần đầu tiên được phát đi từ một căn nhà phụ của lâu đài Lacken (Bỉ). 1915: Phát thanh quốc tế đầu tiên, hàng ngày một bản tin tức được phát đi từ nước Đức. 1917: Những người bôn-sê-vích (Nga) sử dụng radio để tác động đến thái độ của người Đức trong cuộc đàm phán Hiệp ước Bust-Litovsk.
1 1920: Thao diễn đầu tiên về truyền tin radio tại Ôxtrâylia. Các máy thu thanh có đèn và tai nghe chạy bằng pin thay ắc-quy được sản xuất tại Pháp. Mùa thu, Liên Xô bắt đầu phát chương trình phát thanh ra nước ngoài. 1922: Chính phủ Canada đánh thuế 1 đô la cho mỗi máy thu thanh.
- 16/8: từ Matxcova phát đi chương trình phát thanh cho toàn thể các đài phát thanh Xô viết. - Tháng 10 thành lập Đài BBC (British Broadcasting Company), 6 công ty chia nhau 60% số vốn, còn lại chia cho 200 doanh nghiệp tư nhân. - Đài phát thanh Trung Quốc ra đời tại Thượng Hải. 1923: Phát thanh đều đặn xuất hiện đầu tiên tại Đức, Bỉ, Phần Lan, Nauy, Thụy Điển, Tiệp Khắc, Ôxtrâylia.
1925: Liên hiệp quốc tế phát thanh (UIR) được thành lập tại Geneve do Hội Quốc liên bảo hộ (SDN). 1927 - 23/2: Một đạo luật thứ hai tại Hoa Kỳ liên kết vấn đề phát thanh với bản bổ sung đầu tiên của Hiến pháp và thành lập Ủy ban phát triển liên bang (FRC: Federal Radeo Commission). Từ nay muốn phát thanh phải có giấy phép.11: BBC phát sóng ngắn từ Chelmstord. 1929 - Tháng 10: Đài phát thanh quốc tế Matxcova bắt đầu phát trên sóng ngắn bằng tiếng Đức, tiếng Pháp và tiếng Anh theo đúng nhiệm vụ ghi trong kế hoạch 5 năm đầu tiên.
1930: Đài phát thanh Thành phố Agen báo động cho dân chúng cơn lũ đột ngột của song Garoune và sau đó chính đài này bị cuốn trôi. 1933: Hội viên của UIR họp tại Lurcene (Thụy Sĩ) thỏa thuận phân chia các sóng. 1936 - 23/9: Công ước về sử dụng truyền thanh và lợi ích của hòa bình được ký tại Geneve (Thụy Sĩ). - Tường thuật vụ cháy “Lâu đài pha lê” (Crystal palall) tại Luân Đôn kèm theo lời bình trực tiếp tại chỗ cùng với tiếng động xung quanh là các thông tin đặc biệt đầu tiên của BBC.
1937: Quảng cáo đem lại 70 triệu đô la cho các đài phát thanh thương mại của Mỹ. 1939: Nước Đức phát thanh ra thế giới bằng 26 thứ tiếng. - Tháng 9: Chính phủ Đức cấm nghe các đài phát thanh nước ngoài, ai vi phạm sẽ bị xử tử hình. Đại chiến thế giới lần thứ nhất (1914-1918) và cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929-1933 đã góp phần thúc đẩy kỹ thuật truyền thông phát triển, trong đó phát thanh chiếm ưu thế.
Số liệu thống kê cấp giấy phép mua radio năm 1939 tăng gấp bội năm 1933: 2 Năm Đức Anh Pháp 1933 5.000 Quá trình phát triển kỹ thuật phát thanh trên thế giới có hai bước nhảy vọt quan trọng. Đó là những năm bốn mươi phát thanh FM ra đời, phát triển và cuối thế kỷ XX phát thanh số DAB ra đời và hiện nay đang đi vào cuộc sống. Phát thanh FM ra đời đánh dấu bước nhảy quan trọng về chất lượng sóng và chi phí đầu tư, khai thác rẻ hơn, gọn nhẹ hơn. Để phát huy tối đa vùng phủ sóng và bảo đảm thuận lợi cho người nghe, các nhà sản xuất, quản lý phát thanh đã kết hợp hài hòa giữa sóng trung, sóng ngắn và cực ngắn FM.
Phát thanh số khắc phục được những nhược điểm cơ bản của phát thanh truyền thống như: cạn, nhiễu, méo, pha đinh trong truyền sóng, giao thoa và đặc biệt giải quyết được sự chật chội, chen chúc của giải tần số. Phát thanh số vượt trội hẳn về chất lượng âm thanh (hơn cả FM stereo) tương đương với đĩa CD. Phát thanh số đem đến cho người nghe tại nhà, trong ô tô, trên cánh đồng hay một nơi nào khác bằng máy xách tay, chất lượng âm thanh tốt như nhau. Phát thanh số không chỉ đạt chất lượng âm thanh như đĩa CD mà đồng thời có khả năng truyền dữ liệu dưới dạng văn bản, ảnh, hình.
Máy thu thanh số trở thành phương tiện đa chức năng giúp con người tiếp nhận được nhiều loại thông tin khác nhau. Có thể nói, phát thanh số là phát thanh có chất lượng sóng cao không chỉ đáp ứng nhu cầu thông tin mà còn thỏa mãn nhu cầu thưởng thức, giải trí của con người ngày càng cao, ngày càng khó tính. Đến năm 2000, có 34 nước và khu vực trên thế giới phát thử và thường xuyên phát thanh số. Singapore là nước đi đầu về phát thanh số ở khu vực Châu Á.
Có hai vấn đề nan giải của phát thanh số trên thế giới là lựa chọn tiêu chuẩn thích hợp và sản xuất radio với giá phải chăng. Lựa chọn tiêu chuẩn kỹ thuật là công việc của các nhà kỹ thuật, nhà quản lý. Việc sản xuất radio số với giá thành hợp lý đáp ứng yêu cầu của đông đảo người nghe là mối quan tâm của mọi người. Xu hướng của các nhà sản xuất là giảm đến mức tối đa giá thành radio số để người tiêu dùng có thể sử dụng rộng rãi.
Phát thanh phát triển ngày càng rộng rãi với tốc độ nhanh là xu thế tất yếu. Vấn đề số hóa hệ thống kỹ thuật phát thanh ở Việt Nam đã được Đài Tiếng nói Việt Nam quan tâm nghiên cứu từ những năm đầu thập kỷ chín mươi. Cùng với việc thực hiện quy hoạch phủ sóng và áp dụng công nghệ phát thanh hiện đại, Đài Tiếng nói Việt Nam đã từng bước trang bị và đưa vào sử dụng hệ thống sản xuất chương trình, hệ thống thu thập tin tức và truyền dẫn qua vệ tinh bằng kỹ thuật số. Việc cải tạo xây dựng khu vực 41-43-45 Bà Triệu (Hà Nội) thành Liên hiệp Biên tập - Kỹ thuật phát 3 thanh nhằm từng bước ứng dụng kỹ thuật phát thanh (DAB) ở Việt Nam.
Nhiều đài phát thanh địa phương rất năng động, tiếp cận nhanh và đang áp dụng có hiệu quả kỹ thuật DAB. Sự bùng nổ thông tin (trong đó có sự phát triển mạnh mẽ của phát thanh - truyền hình) đã đặt khái niệm thông tin và tuyên truyền vào những cung bậc khác nhau về tính chất và giá trị. Thông tin khách quan hơn tuyên truyền. Nhưng không ai lại không sử dụng vũ khí tuyên truyền khi thông tin.
Các cường quốc kinh tế, quân sự thông thường là cường quốc về thông tin. Ai nắm được thông tin là nắm được quyền lực. Những số liệu điều tra gần đây cho thấy: có từ 60% đến 80% thông tin phát ra từ nước Mỹ cung cấp cho các phương tiện thông tin (nhất là phát thanh - truyền hình) trên thế giới. Nước càng nghèo, nội lực truyền thông càng yếu thì sự lệ thuộc càng cao.
Hàng ngày, dân chúng vừa được “uống” thông tin, vừa phải “nhai” tuyên truyền. Trong đại chiến thế giới lần thứ hai, Hitle đã tận dụng cao độ lợi thế của phát thanh để tuyên truyền cho chủ nghĩa phát xít. Hitle trắng trợn tuyên bố: “Mọi nhận thức mới về thế giới được dạy cho cả một dân tộc, thậm chí nếu cần có thể bắt buộc họ”. Trong chiến tranh vùng Vịnh (1991), cuộc chiến do Mỹ gây ra ở Cosovo (1999) và chống khủng bố sau biến cố 11 tháng 9 (2001) nước Mỹ bị tấn công, cả Hoa Kỳ và lực lượng khủng bố đã tận dụng cao độ ưu thế của thông tin và tuyên truyền.
Trong thời đại bùng nổ thông tin, thực tiễn và lý luận phát thanh nghiêng về khái niệm “thông tin tức thì”. Đài phát thanh các nước Anh, Mỹ, Pháp, Canada, Đức, Thụy Điển, Nhật Bản, Trung Quốc, Singapore v.v… đều có bản tin ngắn dưới 5 phút xen kẽ giữa các chương trình phát thanh để kịp thời truyền thẳng những thông tin mới nhất đến công chúng. Nhiều Đài phát thanh dành hẳn hệ chương trình phát 24/24 giờ tin tức (xen kẽ là âm nhạc). Nhiều nước dùng Đài phát thanh phát chương trình tiếng dân tộc thiểu số để cứu những ngôn ngữ đang trên đường diệt vong (như ở Nam Phi).
Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ cho rằng hiện nay, trên thế giới có trên 6.000 ngôn ngữ đang được sử dụng, 90% các thứ ngữ trên thế giới sẽ bị diệt vong trong 100 năm tới nếu không có biện pháp bảo vệ.