chương 1, thủy-canh phát-triển qua việc nghiên-cứu thành-phần các chất trong cây, dẫn tới khám-phá các chất chính-yếu cần thiết cho cây. Do đó dinh-dưỡng cho cây là căn-bản của phương-pháp thủy-canh. Bất-cứ ai muốn sử-dụng kỹ-thuật nầy phải am-tường về các chất cây cần để tăng-trưởng. Cung-cấp cho cây đúng nhu-cầu là chìa khoá thành-công khi áp-dụng phương-pháp trồng cây không đất.
Các việc tìm tòi, nghiên-cứu đều đã có các bậc thông-thái, các 13 khoa-học gia làm hết và tóm gọn sẵn. Phần còn lại dành cho chúng ta là lòng nhiệt- thành để sử-dụng hết trí thông-minh và sự tháo vát. Chúng ta đã tìm hiểu qua việc cây hấp-thu và chuyển-dịch chất dinh-dưỡng như thế nào. Câu hỏi kế là làm sao duy-trì được cho cây luôn trong tình-trạng được nuôi ăn tốt nhất.
Thủy-canh làm cho chúng ta thực-hiện được điều nầy. Nhưng trong đó cũng hiện-hữu những sai sót đưa đén kết-qủa cây bị đói ăn nhanh chóng, hoặc những tác-dụng đảo ngược khác. Một chương-trình chẩn-đoán để xem xét mức-độ dinh-dưỡng trong cây ở mọi thời-điểm là hết sức quan-trong để tránh tình-trạng thiếu phân, dẫn đến chậm tăng-trưởng. Phương-pháp chẩn-đoán lý-tưởng tình-trạng dinh-dưỡng cây là phân-tích lá định-kỳ một hay hai lần / tuần, cùng song-song là phân-tích nồng-độ các chất trong dung-dịch dinh-dưỡng.
Mức-độ của mỗi chất trong cây cũng như trong dung-dịch dinh-dưỡng sẽ giúp ta, nếu cần, điều-chỉnh thành-phần dung-dịch để tránh những vấn-đề tiềm-ẩn về dinh-dưỡng. Đương-nhiên một chương-trình như vậy sẽ rất tốn kém về tiền bạc và công sức, không phải luôn khả-thi một cách kinh-tế, trừ phi một phòng thí-nghiệm được thiết-lập ngay tại nơi trồng với qui-mô lớn. Hoặc đôi khi có thể gởi mẫu cho phòng thí-nghiệm, nhưng kết-quả nhận được thường chậm, thiệt hại cây đã xảy ra rồi! Một cách khác thay-thế phòng thí-nghiệm phân-tích là chẩn-đoán bằng quan- sát các triệu-chứng trên cây. Tuy vậy, cũng phải nhấn mạnh rằng khi mắt ta thấy được là cây đã bị tổn-hại rồi, và cần phải tốn thời-gian để phục-hồi sau nhiều bước sữa-chửa đã được thực-hiện.
Vậy, điều quan-trọng là biện-pháp sữa-chữa phải được thực-hiện tức thời, tránh cho cây không bị mất sức.1 Xáo trộn dinh-dưỡng Rối loạn hay xáo trộn dinh-dưỡng là sự trục-trặc về sinh-lý của một cây, kết- quả không tăng-trưởng như bình-thường do bởi dư hoặc thiếu một hay nhiều khoáng- tố. Chẩn-đoán rối loạn dinh-dưỡng cây cần diễn-giải chính-xác và nhận-dạng rối loạn. Thiếu hoặc dư một chất chính cho ra một triệu-chứng khác biệt giúp nhận-dạng được nguyên nhân rối loạn. Các nguyên-tố được phân nhóm, đặt trên căn-bản : di-động, cố-định hoặc ít nhiều di-động.
Các chất di-động có thể chuyển từ chỗ nầy qua chỗ khác. Chúng có thể chuyển từ vị-trí đầu tiên (lá già) qua vùng đang tăng-trưởng của cây (lá non) khi có sự thiếu hụt xảy ra. Kết-quả là, triệu-chứng đầu tiên sẽ cho thấy trên những lá già ở vùng dưới của cây. Các chất di-động là magnesium (Mg), phosphorus (P), potassium (K), kẽm (Zn) và nitrogen (N).
Khi một sự thiếu hụt của các chất cố-định xảy ra, chúng không chuyển dời lên điểm mọc mới của cây, nhưng vẫn ở lại trong lá già, nơi định-cư ban đầu. Triệu-chứng thiếu hụt, do đó, đầu tiên xuất hiện trên lá non của cây. Các chất cố-định bao gồm calcium (Ca), sắt (Fe), sulfur (S), boron (Bo) ,copper (đồng – Cu) và manganese (Mn). 14 Điều quan-trọng là nhận biết sớm được rối loạn dinh-dưỡng, bởi khi triệu- chứng lan ra toàn-thể cây là lúc có nhiều mô trong cây đã bị tổn-thương hay chết.
Lúc đó triệu-chứng trở nên tổng-quát, nhiều phần trên cây bị vàng hay xám. Thêm vào đó, rối loạn của một chất thường ảnh-hưởng đến sự hấp-thu một hay vài chất khác và chẳng lâu sau đó các chất bị ảnh-hưởng cũng trở nên rối loạn. Khi có hai hay nhiều chất thiếu hụt cùng lúc, hội-chứng rối loạn sẽ đưa đến tình-trạng là chẩn-đoán xem chất nào trách-nhiệm là việc không thể được. Thường một thiếu hụt một chất sẽ đưa đến tình-trạng các chất khác cũng đối- kháng lại sự hấp-thu.
Ví-dụ thiếu boron trong cây sẽ dẫn đến thiếu calcium. Calcium thiếu sẽ kéo theo thiếu potassium và ngược lại. Nhu-cầu chẩn-đoán nhanh chóng và chính-xác không cần phải nhấn mạnh, bởi triệu-chứng của một cây sẽ là kết-quả của toàn vụ mùa. Phản-ứng nhạy bén với rối loạn dinh-dưỡng của từng loại cây khác nhau nhiều.
Như trong một vụ cà-chua, trồng thêm vài cây dưa leo và vài cây cải hoặc bất cứ cây nào được xem như rất nhạy cảm với rối loạn dinh-dưỡng. Dưa leo là giống rất nhạy bén khi thiếu boron và calcium. Khi trong hệ-thống (thủy-canh) thiếu hụt hai chất nầy thì dưa leo cho thấy triệu-chứng rối loạn một vài ngày cho tới một tuần trước khi xuất-hiện trên cây cà-chua. Những triệu-chứng được nhận biết rất sớm trên dưa leo giúp người trồng nhận biết và điều-chỉnh lại thành-phành dung-dịch cho toàn vụ cà-chua.
Thêm vào đó, những cây yếu sẽ bị ảnh-hưởng rối loạn dinh-dưỡng trước những cây mạnh. Phải ứng-dụng tất cả mọi cách thức khả-thi để tránh tình- trạng rối loạn dinh-dưỡng trong vụ mùa chánh. Bởi khi đã xuất-hiện triệu-chứng, thì giảm thu là kết-quả không thể tránh được. Một khi rối loạn dinh-dưỡng được tìm thấy, từng bước sữa-chửa sẽ được thực- hiện.
Trong thủy-canh, việc đầu tiên là thay mới dung-dịch trong hệ-thống. Thay mới dung-dịch ngay cả khi chỉ mới nghi-ngờ. Nếu chẩn-đoán cho thấy rối loạn là do thiếu chất dinh-dưỡng, phun dung-dịch dinh-dưỡng lên lá có thể được áp-dụng, bởi cây sẽ đáp-ứng rất nhanh. Tuy vậy cũng nên cẩn-thận, không phun dung-dịch có nồng-độ quá cao, sẽ làm cháy lá.
Nên thử trước trên một số cây, một vài ngày trước khi phun toàn-thể. Nếu điều-chỉnh rối loạn thiếu, nồng-độ của chất thiếu phải được tăng lên trên mức bình-thường, có thể đến 25 - 30%, để bồi-hoàn cho cây. Khi cây đã qua giai-đoạn thiếu hụt, gỉm mức tăng nồng-độ xuống còn 10 – 15% trên mức mà trước đây phân bị thiếu. Tùy theo mức cây đã bị tổn-hại bao nhiêu cùng với tình-trạng thời- tiết, rối loạn dinh-dưỡng có thể được vượt qua trong khoảng một tuần đến 10 ngày.
Nếu do rối loạn dư, toàn hệ-thống thủy-canh phải được xả bằng nước, chỉ nước thôi, cho hết các chất dư thừa. Việc xả rửa kéo dài có khi đến cả tuần tùy theo mức rối loạn dư. Tuy nhiên, rối loạn thiếu thường xãy ra hơn rối loạn dư - cây bị ngộ độc trong thủy-canh. Do đó, phần sau đây sẽ chú-trọng đến rối loạn thiếu.2 Triệu-chứng 15 Một trong những bước đầu tiên để nhận dạng rối loạn dinh-dưỡng là diễn-giải triệu-chứng một cách chính-xác, tách bạch.
Khi quan-sát một sự rối loạn, xác-định phần nào hoặc cơ-phận nào của cây bị ảnh-hưởng. Ở phần lá gốc hay lá ngọn? Triệu- chứng trên cuống lá hay trên trái, bong hay ở búp lá non? Dáng chung của toàn cây? Nó bị lùn choắt lại, méo mó hoặc ra quá nhiều nhánh? Các mô có bị vàng, nâu hoặc biến dạng? Rồi diễn-giải hình-dạng và vị-trí của vàng, nâu và biến dạng theo Bản hướng-dẫn : Từ chuyên-môn để diển-giải triệu-chứng cây Từ Diễn-giải Vị-trí Triệu-chứng giới-hạn trong một vùng trên lá, hoặc trên cây. Toàn-thể Triệu-chứng không giới-hạn ở một vùng, mà lan ra toàn cây. Drying (firing) Nâu --- cháy sém, khô, mỏng như giấy.
Vàng, nâu ở mép lá. Thường bắt đầu ở mép lá rồi lan vào bên Mép (rìa) trong. Vàng giữa gân Lá chỉ vàng phần giữa các gân lá. lá Đốm trên mặt không đồng đều --- từng vết không rõ ràng đậm, Mottling nhạt.
Thường kết-hợp với virus. Đốm Các vùng nhạt màu có bờ rõ-ràng giữa các phần bình-thường. Thường đổi màu hầu hết hoặc toàn-thể mặt dưới lá (như thiếu Màu mặt dưới lá phosphorus, mặt dưới lá màu tím.) Rìa lá hoặc chót lá cuốn lên hoặc cuốn xuống (như thiếu đồng, Lá cuốn rìa lá cuốn thành hình ống; thiếu potassium, mép lá cuốn vào trong. Lá có dáng hình mắt lưới vẫn giữ được màu xanh lá cây, trong Hình mắt lưới khi phần còn lại vàng, thiếu manganese.
Lá, cuống lá, cọng (giữa 2 lá trên và dưới), không được dẽo, dễ Dòn (mô) gãy khi chạm đến -- thiếu calcium hoặc boron. Mô mềm Lá rất mềm, dễ bị dập --- thiếu nitrogen. Có thể lá hoặc chồi chết thật nhanh và khô --- thiếu boron hoặc Chết non calcium. Thun lại Cây ngắn hơn bình-thường.
Khẳng-khiu Cuống cây và cuống lá rất ốm và mọng nước. 16 Sau khi cẩn-thận quan-sát các triệu-chứng và diễn-giải, nó phải được chỉ-định đó hoặc là do rối loạn hoặc do mất quân-bình dinh-dưỡng. Bản liệt-kê các rối loạn có thể khác phải được xem xét sau đây : bệnh do ký-sinh, thuốc diệt côn-trùng, ô- nhiễm, thiếu nước, tổn-thương do ánh-sáng và nhiệt-độ. Thuốc diệt côn-trùng có thể làm cháy cây nếu dùng cao hơn liều-lượng chỉ-dẫn.
Cũng vậy, nếu thuộc diệt-cỏ như 2,4-D xịt gần có-thể làm lá cây biến dạng chẳng khác nào triệu-chứng của cây cà- chua bị virus mosaic của cây thuốc lá (tobacco mosaic virus). Hư hại do ô-nhiễm có- thể làm cháy hoặc bạc màu lá hoặc gây chấm vàng trên lá. Nước, do thiếu hoặc dư, sẽ làm héo lá. Cường-độ ánh-sáng quá mạnh hoặc nhiệt-độ quá cao có thể làm cháy hoặc khô mô lá, cách riêng là rìa lá.
17 Diễn-giải triệu-chứng thiếu khoáng-chất Triệu chứng Thiếu Bản kiệt-kê dưới đây được ghi theo cách đối-nghịch : A ngược lại của AA (lá già A và lá non AA. Cũng vậy với B, C…) A. Lá già hoặc lá của phần dưới cây B- Lá già bị vàng toàn lá hay chết. Cây chậm lớn.
C- Lá bắt đầu vàng từ màu xanh nhạt, bắt đầu từ lá gìa đến chồi. Cây tăng-trưởng chậm lại, rụng lá gìa. Nitrogen CC- Lá vẫn xanh đậm, chậm lớn, màu tím nổ rõ dưới dạ lá. Rễ mọc hạn-chế.
Chậm ra trái. Phosphorus BB- Đốm hoặc vàng từng vùng, có hoặc không có đốm lá chết, Lá không bị khô. C- Vàng giữa gân lá. Đốm trên gân xanh.
Mép lá cuốn lên, chấm nâu, thân cây mảnh-khảnh. Magnesium CC- Đốm hoặc vàng lá với những chấm mô chết. D - Nhiều điểm chết nhỏ ở đầu và chót gân. Mép lá cuốn xuống với những chấm nâu.
Tăng-trưởng chậm lại, thân mảnh-khảnh. Rễ mọc rất yếu. Potassium DD - Đốm toàn khắp, nhanh chóng lớn rộng gồm luôn cả gân lá, lá dầy, thân giữa hai lá trên/dưới ngắn lại. Lá non nhỏ, vàng giữa gân lá, đốm, cuốn xuống.
Kẽm E- Đốm trên lá gìa với gân lá vẫn xanh nhạt. Rìa lá trở nên nâu, có thể cuốn cong lên, nhiều chấm nâu trên chót lá và rìa lá. Triệu-chứng lan tới lá non cùng lúc với thiếu chất. Triệu-chứng xuất-hiện đầu tiên trên chồi non.
B- Chồi không lên thẳng. Lá non bị vàng với chấm nâu lan rộng tới mép lá rồi chết. C- Chồi non vẫn không bị khô dòn, lá non vàng, lá gìa vẫn xanh, cuống lá dầy và chắc, chồi non nâu rồi 18 chết, thúi đầu trái (đặc-biệt cà-chua) .