CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VIỆC HÌNH THÀNH KỸ NĂNG PHÒNG TRÁNH XÂM HẠI TÌNH DỤC CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề Có thể nói tình trạng “Xâm hại tình dục trẻ em” là mối lo ngại của toàn cầu và của toàn xã hội, bởi hậu quả của nó để lại cho đứa trẻ chính là những tổn thương nghiêm trọng cả về thể chất lẫn tinh thần. Vấn đề này gây nhiều bức xúc trong dư luận xã hội, nó như hồi chuông cảnh báo cho sự suy đồi đạo đức xã hội đang ngày càng xuống cấp trầm trọng, đòi hỏi chính phủ và cộng đồng quốc tế hãy cùng nhau chung tay giành lại sự công bằng và đảm bảo an toàn cho đứa trẻ. Chính vì vậy, các công trình nghiên cứu về KNPTXHTD đã được nhiều tổ chức cũng như nhiều cá nhân trên thế giới đặc biệt quan tâm và đưa ra những nghiên cứu mang tính cấp thiết.
Hướng thứ nhất: Nghiên cứu bản chất, nội dung, các hình thức XHTD trẻ em 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Theo hướng thứ nhất, KNPTXHTD được trình bày trong các tổ chức, các dự án, khoa học khác nhau….trên thế giới. Tại Mỹ (Capta) Luật Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em bị xâm hại đã có những nhận định về những hành vi XHTD trẻ em bao gồm: Sử dụng, thuyết phục, lôi kéo hoặc sử dụng áp lực để bắt trẻ em tham gia vào hoặc hỗ trợ người khác tham gia vào hoặc thực hiện hành vi xâm hại tình dục hoặc gợi tình vì mục đích có hành vi xâm hại tình dục hoặc hiếp dâm và trong trường hợp những người chăm sóc hoặc người thân trong gia đình gạ gẫm, mại dâm, hoặc những hình thức bóc lột tình dục trẻ em hoặc loạn luân với trẻ em. 7 Tại Hoa Kỳ (APA) Hiệp hội sức khỏe tâm thần cho rằng: “Trẻ em không phải đồng tình để thực hiện hành vi tình dục với người lớn” và kết tội hành vi này vào người lớn.
Mọi người lớn thực hiện hành vi tình dục với trẻ em là đang phạm tội hình sự và là hành vi phi đạo đức mà xã hội không thể chấp nhận được và không thể coi là bình thường. Một số nghiên cứu khác lại cho rằng: Xâm hại tình dục trẻ em xảy ra khi người lớn hoặc một người nhiều tuổi hơn hoặc một người có quyền lực hơn giao tiếp với trẻ em về tình dục Xâm hại tình dục trẻ em không chỉ dừng lại ở những hành động sờ mó cá nhân mà còn đề cập đến cả những mối quan hệ. Hành vi phạm tội bắt đầu từ xa hơn những đụng chạm đơn giản. Nó bắt đầu từ ý nghĩ trong đầu của những kẻ xâm hại.
Trong cuốn sách: “Protecting the Gift - Keeping Children and Teenagers Safe (and Parents Sane)” của tác giả Gavin De Becker thuộc bản quyền của nhà xuất bản Dell, New York. “Cuốn sách chia sẻ cái nhìn sâu sắc, những giải pháp thiết thực giúp phụ huynh hướng dẫn trẻ biết tự bảo vệ bản thân trước những tình huống nguy hiểm trong cuộc sống: Làm thế nào để nhận diện một kẻ lạm dụng tình dục; làm thế nào để nhận biết con của mình bị lạm dụng tình dục; làm thế nào để cải thiện sự an toàn cho trẻ. Với công trình nghiên cứu của tác giả Sandy K. Wurtele và Julie Sarno Owens thuộc khoa Tâm lý, Đại học Colorado tại Colorado Springs, CO, Mỹ trong đề tài: “Teaching personal safety skills to young children” đã xác định: “Mức độ kỹ năng an toàn cá nhân, phòng chống lạm dụng tình dục ở trẻ qua đó đề xuất các biện pháp nâng cao kỹ năng phòng tránh XHTD cho trẻ” [2].
Điểm qua một vài nghiên cứu về nội dung này, phần lớn các công trình nghiên cứu trên thế giới đã đề cập đến vấn đề XHTD trẻ và đề ra những biện pháp giáo dục KNPTXHTD cho trẻ thông qua kỹ năng tự ứng phó và kỹ năng tìm kiếm sự giúp đỡ của người khác. Đó là một vấn đề vô cùng cấp thiết mà người lớn chúng ta cần phải tiến hành ngay để góp phần giảm nguy cơ XHTD ở trẻ. Những nghiên cứu ở trong nước Theo hướng thứ nhất, KNPTXHTD được trình bày trong nhiều công trình nghiên cứu khoa học ở trong nước với nhiều hình thức khác nhau. Như công trình tham gia xét giải thưởng “Tài năng khoa học trẻ Việt Nam” năm 2012 với đề tài: “Tình hình xâm hại trẻ em ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay - thực trạng và giải pháp phòng ngừa”[6] đã rút ra những nhận xét, đánh giá, tìm ra những nguyên nhân của tình trạng xâm hại trẻ em và đề xuất một số biện pháp góp phần phòng ngừa, ngăn chặn tình trạng xâm hại trẻ em ở nước ta hiện nay.
Thực tế, những công trình nghiên cứu khoa học độc lập về kỹ năng PTXHTD cho trẻ mẫu giáo ở Việt Nam còn hạn chế về số lượng. Phần nhiều cũng chỉ là những bài báo chia sẻ về vấn đề: nguyên nhân và hậu quả trẻ bị xâm hại, biểu hiện nhận biết trẻ đã bị xâm hại, và một số kỹ năng phòng tránh xâm hại cho trẻ… nhưng còn chung chung và chưa cụ thể cho một đối tượng trẻ nào, chưa chỉ ra được cho GV hướng tiếp cận như thế nào là tốt nhất để hình thành ở trẻ những “kỹ năng cần thiết” đó chính là KNPTXHTD. Như chúng ta đã biết, XHTD không chỉ ở trẻ gái mà ngay cả trẻ trai cũng bị xâm hại. Nhưng phần nhiều Bố mẹ của trẻ trai lại vô tư và thờ ơ: “Có con gái mới lo chứ có con trai đâu có gì phải sợ”.
Chính tư duy này làm cho Bố mẹ trẻ trở nên chủ quan trong việc trang bị kiến thức cũng như kỹ năng cho con em mình ngay từ khi còn nhỏ. Và cứ như thế các trường hợp đau lòng xảy ra cứ tiếp diễn và ngày càng tăng theo số lượng. Vậy với những con số đang báo động ở nước ta hiện nay về tình hình XHTD trẻ em, việc dạy cho trẻ cách nhận diện kẻ xâm hại và thoát khỏi chúng là vô cùng quan trọng. Cụ thể hơn là hình thành ở trẻ KNPTXHTD ngay từ độ tuổi mầm non và cần có sự phối hợp giữa giáo viên và Bố mẹ trẻ.
Giúp trẻ nhận biết những tình huống có nguy cơ xâm hại, vì kẻ xâm hại có thể 9 là bất cứ ai, kể cả người lạ lẫn người quen, thậm chí là những người họ hàng thân thích. Việc nâng cao nhận thức cho người lớn về bảo vệ con trẻ không phải là vấn đề nguồn lực mà là về thay đổi cách nghĩ. Hiện nay, việc nghiên cứu PTXHTD cho trẻ đã được các tác giả đặc biệt quan tâm, nhưng đối tượng chủ yếu tập trung ở độ tuổi tiểu học trở lên như đề tài :“Phối hợp các lực lượng cộng đồng trong phòng ngừa xâm hại tình dục trẻ em 6-11 tuổi trên địa bàn tỉnh Phú Yên” của tác giả Võ Nguyễn Minh Hoàng. Tuy nhiên chưa có bất cứ công trình nào đề cập về vấn đề “Hình thành kỹ năng phòng tránh xâm hại cho trẻ 5-6 tuổi ở trường mầm non”.
Hướng thứ hai: Nghiên cứu đưa giáo dục KNPTXHTD vào chương trình CS - GD trẻ mầm non 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Theo hướng thứ hai, KNPTXHTD được xem như là kỹ năng sống cần thiết đối với trẻ, là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong việc giáo dục trẻ ở các nước trên thế giới có nền giáo dục phát triển như: Nhật Bản, Anh, Mỹ… Khi nghiên cứu việc giáo dục an toàn cho trẻ, Connie Jo Smith, EdD, Chuyên gia giáo dục - Đào tạo nghiên cứu về trẻ mầm non tại trường Western Kentucky University nước Mỹ [2] cho rằng cung cấp cho trẻ em cơ hội để tìm hiểu về an toàn càng sớm trong cuộc sống càng tốt. Học tập thói quen an toàn chính là các kỹ năng tự bảo vệ trong những năm đầu có thể có những lợi ích lâu dài. Lồng ghép giáo dục an toàn vào chương trình giảng dạy hàng ngày có thể giúp trẻ em học và thực hành KNPTXHTD.
Trong đề tài “Giáo dục các kỹ năng an toàn cho trẻ mẫu giáo” vào năm 2012 của một số tác giả tiêu biểu là giảng viên trường Đại học Sư phạm Ulianov đã đưa ra nhìn nhận: Khi đối mặt với sự nguy hiểm thì trẻ em luôn ở sự thụ động”. Các tác giả đã nêu lên nhiệm vụ chính của giáo viên và phụ huynh: “Cần phải giáo dục trẻ cách phòng tránh những mối đe doạ, sự nguy 10 hiểm trong thực tế sẽ xảy ra, nếu gặp phải tình huống XHTD, trẻ có thể tự bảo vệ mình bằng cách chủ động lựa chọn cách giải quyết và biết cách xử lý có hiệu quả phù hợp với tình huống. Ở các nước phương Tây, luôn coi trọng tính tự lực của trẻ trong mọi hoạt động. Ngay từ bậc học mầm non, trẻ đã được học những kỹ năng bảo vệ bản thân trong những tình huống nguy hiểm có thể xảy ra trong cuộc sống, cách đối diện và đương đầu với những khó khăn, cách vượt qua những khó khăn cũng như chủ động, tự lập sẵn sàng ứng phó với mọi biến cố xảy ra.
Đó là những kỹ năng vô cùng cần thiết mà người lớn phải trang bị cho trẻ ngay từ lứa tuổi mầm non với những trò chơi tình huống mô phỏng thực tế giúp trẻ biết cách tự bảo vệ an toàn cho bản thân. Có thể nói, một số quốc gia trên thế giới đã quan tâm hơn đến việc giáo dục kỹ năng sống cho trẻ MN, đặc biệt là “hình thành kỹ năng phòng tránh xâm hại tình dục” cho trẻ. Trọng tâm không chỉ tăng nhận thức chung về vấn đề nhận ra các tín hiệu thông thường liên quan đến đứa trẻ bị xâm hại, mà còn trên một sự hiểu biết sâu sắc hơn về hình thành ở trẻ KNPTXHTD. Như vậy, các tác giả của chương trình đã nghiên cứu nội dung, hình thức và phương pháp giáo dục với phương châm hình thành KNPTXHTD cho trẻ là tạo ra một môi trường an toàn để giúp các em tránh khỏi nguy cơ bị XHTD.
Ví dụ: Giáo viên có thể tổ chức trò chơi "Những đụng chạm an toàn" cho trẻ tham gia. Qua trò chơi, sẽ giúp trẻ nhận biết những đụng chạm nào là an toàn và những đụng chạm nào là không an toàn. Từ đó, dạy trẻ cách xử lý phù hợp với tình huống đảm bảo an toàn cho bản thân. Những nghiên cứu ở trong nước Theo hướng thứ hai, KNPTXHTD được xem như những kỹ năng sống không thể thiếu đối với trẻ, nội dung định hướng, tiếp cận và giáo dục KNPTXHTD cho trẻ trong chương trình GDMN.