Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG I. VAI TRÒ CỦA LUẬT SƯ TRONG VIỆC CUNG CẤP DỊCH VỤ PHÁP LÝ Trước yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là quyết tâm của Việt Nam trong việc gia nhập WTO, Luật luật sư năm 2006 sửa đổi, bổ sung năm 2012 (sau đây gọi tắt là Luật luật sư) ra đời đã đáp ứng được sự chờ đợi của giới luật sư và của xã hội trước những đòi hỏi, yêu cầu của việc xây dựng “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân”1, bảo đảm và tôn trọng quyền con người trong hoạt động tư pháp, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế. Nhìn chung, Luật luật sư đã giải quyết được một phần những vướng mắc trong quá trình hoạt động nghề nghiệp của Luật sư theo Pháp lệnh luật sư năm 2001 và các văn bản pháp luật có liên quan trước đó, nâng cao giá trị hiệu lực của văn bản pháp luật điều chỉnh, mở ra một không gian pháp lý rộng rãi cho Luật sư hành nghề, đồng thời đặt ra đòi hỏi rất cao về tư cách, tiêu chuẩn đạo đức và trách nhiệm nghề nghiệp của Luật sư. Thực tế cho thấy, phần lớn các Luật sư khi cầm trên tay chiếc Thẻ Luật sư đều nhận thức rõ ràng sứ mệnh, chức năng xã hội cao quý của nghề này nên đã cố gắng trau dồi kiến thức, bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, nâng cao kỹ năng hành nghề.
Tuy nhiên, vẫn có những Luật sư quan niệm chỉ cần được cấp Thẻ Luật sư mà không cần hành nghề, 1. Khoản 1 Điều 2 Hiến pháp năm 2013. 20 ♦ SỔ TAY LUẬT SƯ - Tập 2 thậm chí đặt nặng tính chất dịch vụ thay cho sự phục vụ tận tâm đối với khách hàng. Khi tham gia tố tụng, thông thường Luật sư phải chịu nhiều áp lực, quá trình hành nghề gặp nhiều trở ngại.
Nguyên nhân của những khó khăn này phần lớn xuất phát từ việc một số cán bộ tiến hành tố tụng chưa có nhận thức đúng về vị trí, vai trò của Luật sư. Bên cạnh đó, do nhiều nguyên nhân, điều kiện khác nhau, bản thân những người tập sự hành nghề Luật sư qua chương trình đào tạo tại Học viện Tư pháp, tuy tiếp thu được những kiến thức và kỹ năng cơ bản, nhưng lại chưa có điều kiện trải nghiệm trong thực tiễn tố tụng. Trong bối cảnh đó, vấn đề quan trọng nhất là, Luật sư phải nhận thức được vị trí, vai trò của bản thân trong đời sống xã hội và về thị trường dịch vụ pháp lý ngày càng phát triển như hiện nay. Luật sư là một chủ thể thực hiện pháp luật thông qua các thiết chế và khuôn khổ pháp lý do Nhà nước quy định và tổ chức, được cung cấp các dịch vụ pháp lý, thực hiện các quyền và nghĩa vụ khi cung cấp dịch vụ pháp lý cho khách hàng và bảo đảm sự áp dụng thống nhất các quy định của pháp luật.
Bản chất hoạt động của Luật sư không chỉ là hoạt động tuân thủ pháp luật, mà chứa đựng trong đó các giá trị dân chủ, tính độc lập cùng với việc xây dựng, củng cố uy tín cá nhân và khẳng định giá trị của thương hiệu nghề nghiệp. Trong điều kiện nước ta hiện nay, sự tham gia của Luật sư trong các hoạt động xét xử của Tòa án không chỉ thể hiện sự bảo đảm dân chủ của tiến trình tố tụng mà còn là cơ sở cho việc thực hiện quyền con người trong hoạt động tư pháp. Có thể nói, sự tham gia của đội ngũ Luật sư Việt Nam trong những năm qua đã có những ảnh hưởng, đóng góp không nhỏ đến kết quả hoạt động xét xử của Tòa án, đồng thời qua hoạt động nghề nghiệp này, hệ thống văn bản pháp luật về Luật sư cũng dần được hoàn thiện. Trong điều kiện nói trên, việc trang bị các kỹ năng hành nghề chuyên nghiệp khi tham gia tố tụng trong các vụ án hình sự, dân sự, lao động, hành chính, hôn nhân và gia đình, kinh doanh - thương mại Phần 1: KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ ♦ 21 hay tố tụng trọng tài có ý nghĩa rất quan trọng đối với các Luật sư mới vào nghề.
CHỨC NĂNG XÃ HỘI CỦA LUẬT SƯ TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG Chức năng xã hội của Luật sư được quy định tại Điều 3 Luật luật sư: “Hoạt động nghề nghiệp của Luật sư góp phần bảo vệ công lý, các quyền tự do, dân chủ của công dân, quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức, phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”. Mỗi Luật sư trong nhận thức và hoạt động nghề nghiệp đều cần thấm nhuần tinh thần, nội hàm chức năng xã hội của nghề nghiệp nói trên để chuyển hóa thành các hành vi ứng xử, kỹ năng nghề nghiệp trong thực tiễn tham gia tố tụng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho các chủ thể trong xã hội. Nói tới chức năng xã hội của Luật sư là đề cập thiên chức và sứ mệnh của Luật sư, tới cách thức mà Luật sư hành nghề hướng đến những giá trị cơ bản làm nền tảng cho sự phát triển của xã hội. Chức năng này không phải tự nhiên mà có, bởi lẽ về bản chất, hoạt động Luật sư phản ánh trước hết nhu cầu của các chủ thể về trợ giúp pháp lý nhằm bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Nhìn từ góc độ lịch sử, có thể nhận thấy, việc hình thành nghề Luật sư trên thế giới có căn nguyên sâu xa từ cuộc đấu tranh chống áp bức, bất công trong xã hội. Chính từ hành động chống lại những bất công trong xã hội có giai cấp mà hình ảnh Luật sư xuất hiện đẹp đẽ như biểu tượng về lòng nghĩa hiệp, phản ánh ước vọng khát khao của các tầng lớp nhân dân về công bằng, dân chủ. Như vậy, hoạt động của Luật sư không thể tách rời với các điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và mô hình tố tụng hình sự của mỗi quốc gia. Từ đó có thể thấy, các quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh đã trở thành “dung môi” cho hoạt động nghề nghiệp của Luật sư.
Nếu mất đi môi trường và đối tượng phục vụ là các chủ thể trong xã hội thì Luật sư sẽ mất đi nền tảng tạo thành mục tiêu hoạt động của mình. 22 ♦ SỔ TAY LUẬT SƯ - Tập 2 Nhìn chung, chức năng xã hội của Luật sư được thể hiện thông qua khả năng đáp ứng nhu cầu pháp lý của các chủ thể trong xã hội một cách minh bạch, giúp những chủ thể này nhận biết chân thực và chính xác các nhu cầu chính đáng của mình. Quan niệm này xuất phát từ việc xác định vị trí Luật sư trong xã hội là người hướng dẫn pháp luật. Thông thường, một chủ thể trong xã hội trông cậy vào sự trợ giúp về mặt pháp lý của Luật sư vì họ tin tưởng không chỉ vào kiến thức pháp lý, kỹ năng hành nghề mà cả về tính liêm chính, chuẩn mực trong hành vi của mỗi Luật sư và Tổ chức hành nghề luật sư như một bộ phận trí thức ưu tú, có văn hóa và hoài bão, có ảnh hưởng nhất định đến quá trình phát triển của xã hội cũng như hoạt động tố tụng.
Vì thế, yêu cầu về phẩm chất của Luật sư khi tham gia tố tụng là phải tuân thủ pháp luật, có kỹ năng, kỷ luật, có trình độ chuyên môn, tận tâm với khách hàng và còn phải là người có tấm lòng yêu thương con người, một lòng vì chính nghĩa, tin tưởng vào công bằng xã hội. Trong một chừng mực nhất định, hình mẫu Luật sư phù hợp với điều kiện phát triển hiện nay ở Việt Nam phải là người có trình độ văn hóa và nhận thức chính trị, dựa trên nền tảng lý luận, tinh thông nghề nghiệp, có kiến thức pháp luật sâu sắc, có kinh nghiệm thực tiễn phong phú và phương pháp làm việc linh hoạt; vừa giữ được giới hạn các chuẩn mực của pháp luật và trách nhiệm nghề nghiệp, vừa biết vận dụng sáng tạo tinh thần thượng tôn pháp luật vào việc xử lý các vụ việc trong đời sống. Khi tham gia tố tụng, Luật sư được xem như một “trợ tá trong hành trình tìm kiếm công lý”. Ở đây, cần nhìn nhận về công lý trong điều kiện lịch sử, cụ thể của đất nước.
Nhìn chung, công lý được coi là giá trị của một nền tư pháp dân chủ khi các quyền con người được tôn vinh và là đích đến của toàn bộ hệ thống tư pháp. Trong khi đó, pháp luật được coi là đại lượng công bằng trong đánh giá, xử sự, hành động của các chủ thể trong xã hội, tạo ra một cơ chế minh bạch nhằm bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Trong khi đó, hoạt động của Luật sư với sứ mệnh bảo vệ công lý, công bằng xã hội được coi là một tiêu chí để đánh giá uy tín, chất lượng của hoạt động Phần 1: KỸ NĂNG HÀNH NGHỀ LUẬT SƯ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ ♦ 23 tư pháp. Với Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02-01-2002 của Bộ Chính trị về “một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới” (sau đây gọi tắt là Nghị quyết số 08-NQ/TW), Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02-6-2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và sự hoàn thiện pháp luật về Luật sư (sau đây gọi tắt là Nghị quyết số 49-NQ/TW), có thể nói, nghề Luật sư ở nước ta đang có những cơ hội phát triển rất thuận lợi.
Do đó, chức năng xã hội của Luật sư, xét trong điều kiện cụ thể của tiến trình cải cách tư pháp hiện nay là “một đòi hỏi tự thân của nền công lý và dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta”1. Khi nói tới chức năng xã hội của Luật sư nói chung và hoạt động tư pháp nói riêng, cần đặt vị trí Luật sư trong các mối quan hệ chi phối đến hoạt động nghề nghiệp và xem xét các yếu tố này trong tổng thể các giá trị của sự phát triển dân chủ, quan niệm về sự công bằng, văn minh cũng như các thành tố khác tạo nên một xã hội dân chủ. Hoạt động của Luật sư trong tố tụng thời gian qua đã góp phần mang đến cho xã hội nói chung và hoạt động tố tụng nói riêng những giá trị dân chủ, thông qua sự bình đẳng trong tranh tụng, đề xuất yêu cầu, đại diện hoặc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cá nhân, tổ chức.