CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Bệnh tiêu chảy với sức khỏe trẻ em 1. Định nghĩa bệnh tiêu chảy Theo Tổ chức Y tế thế giới TC cấp là đi ngoài phân lỏng bất thường nhiều hơn 3 lần trong 24 giờ. Đó là triệu chứng của nhiễm trùng đường ruột, thường gây ra bởi vi khuẩn, virus hay ký sinh trùng.
Bệnh lây truyền qua thực phẩm bị ô nhiễm, nước uống, hoặc từ người bệnh sang người lành [45]. Đợt TC là giai đoạn tính từ ngày đầu tiên trẻ đi ngoài phân lỏng trên 3 lần trong 24h, cho đến ngày cuối cùng mà tại ngày đó, trẻ còn đi ngoài trên 3 lần. Ngày cuối cùng phải kế tiếp ít nhất 2 ngày trẻ đi ngoài phân trở lại bình thường. Nếu sau 2 ngày trẻ tiếp tục đi ngoài trên 3 lần trong 24h, thì phải đánh giá lại tình trạng mất nước và ghi nhận là đợt TC cấp mới [29].
Phân loại bệnh tiêu chảy Biểu hiện của tiêu chảy có 3 triệu chứng lâm sàng khác nhau của 3 cơ chế khác nhau, do vậy phương án điều trị xử lý cũng khác nhau. Tiêu chảy cấp Khởi đầu đột ngột, cấp tính kéo dài không quá 14 ngày thường là dưới 7 ngày, phân lỏng hoặc toé nước, không thấy máu. Ở thể này cần thiết phải bù ngay một lượng nước đã mất và một lượng nước phòng có thể mất tiếp, do đó bệnh TC cấp cần phải được xử trí sớm tại nhà [10], [11]. Tiêu chảy kéo dài Là TC khởi đầu cấp tính, sau đó kéo dài 14 ngày hoặc lâu hơn nữa.
Trong trường hợp này bà mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế khám để xác định rõ nguyên nhân [12], [46]. Hội chứng lỵ Đây là TC có máu trong phân có thể có thể kèm theo chất nhày mũi, sốt. Tốt nhất đưa bà mẹ nên đưa con đến cơ sở y tế để tìm căn nguyên gây bệnh và cho phác đồ điều trị đặc biệt. Hậu quả của bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ nhỏ Bệnh tiêu chảy cấp là nguyên nhân thứ 2 gây tử vong cho trẻ dưới 5 tuổi.
Bệnh TC cấp có tỷ lệ mắc và tỷ lệ tử vong cao tại nước đang phát triển ước tính khoảng 760.000 trẻ dưới 5 tuổi mỗi năm. Theo thống kê của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) thì trên thế giới trung bình mỗi năm có 1,7 tỷ lượt bị trẻ TC cấp [46]. TC cấp cũng gây ra hậu quả nghiêm trọng làm cho trẻ bị suy dinh dưỡng do giảm lượng thức ăn trong và sau khi TC, giảm hấp thu, tăng nhu cầu dinh dưỡng trong khi bị nhiễm khuẩn. Nếu bệnh xảy ra trong một thời gian kéo dài sẽ gây nên hội chứng kém hấp thu hậu quả là một vòng luẩn quẩn của suy dinh dưỡng trường diễn, tình trạng này làm tăng tính nhạy cảm với bệnh tật đặc biệt là bệnh nhiễm trùng [13], [15].
Thực trạng tiêu chảy cấp ở trẻ em trên thế giới và tại Lào 1. Thực trạng tiêu chảy cấp ở trẻ em trên Thế giới Theo Tổ chức Y tế thế giới TC cấp là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ em [45]. Tại Đông Nam Á và Châu Phi, TC cấp gây ra khoảng 8% tử vong trong tất cả các nguyên nhân tử vong [8]. Đông Nam Á là một trong 5 khu vực có tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi mắc TC cấp cao nhất trong khu vực thấp và trung bình trên thế giới [55].
Mặc dù xu hướng giảm nhưng tiêu chảy vẫn là một trong hai nguyên nhân hàng đầu gây tử vong cho trẻ em dưới 5 tuổi, bởi 40% ca tử vong là do viêm phổi và tiêu chảy gây nên. Số trẻ tử vong do tiêu chảy lớn hơn số trẻ tử vong do AIDS, sốt rét và bệnh sởi cộng lại. Tỷ lệ mắc bệnh tiêu chảy phụ thuộc vào đặc điểm mùa và tuổi của trẻ. Trẻ trong hai năm đầu đời thường mắc bệnh nhiều nhất và tỷ lệ mắc giảm khi độ tuổi của trẻ tăng lên.
Tỷ lệ tử vong do tiêu chảy ở trẻ em chủ yếu ở dưới 24 tháng tuổi (chiếm khoảng 80%) [53]. Thực trạng tiêu chảy cấp ở trẻ em tại Lào Lào là một nước có tình trạng kinh tế - xã hội, và điều kiện tự nhiên gần giống với Việt Nam. Trong những năm qua, được sự chú ý quan tâm của Bộ Y tế, các cơ sở y tế và tuyến y tế cơ sở đã có nhiều nghiên cứu, điều tra được tiến hành, một số chương trình can thiệp được triển khai với nội dung quan tâm về thực trạng các yếu tố liên quan đến bệnh TC cấp trên nhiều vùng khác nhau, mục đích làm 6 giảm số ca bị TC cấp và số ca tử vong do TC gây ra, đặc biệt góp phần làm giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng quốc gia. Từ 1982 – 1988 có 867 làng triển khai một số các chương trình can thiệp và số trẻ dưới 2 tuổi được bảo vệ là 120.Từ 1989 – 1990 có 1205 làng triển khai và số trẻ dưới 2 tuổi được bảo vệ là 930.
Từ năm 1991 đến 2000 có 1740 làng triển khai và số trẻ dưới 2 tuổi được bảo vệ là 1. Từ năm 2001 đến nay có 2140 làng triển khai và số trẻ dưới 2 tuổi được bảo vệ là 1. Công tác phòng bệnh TC cấp đã được triển khai khá rộng và đã mang lại những thành công bước đầu nhưng vẫn tồn tại nhiều khó khăn do vấn đề về kinh tế và văn hóa [8], [9]. Thực trạng về kiến thức và thực hành phòng tiêu chảy cấp Ở Lào hiện nay trình độ văn hóa đã được cải thiện nhiều, kiến thức nuôi dạy chăm sóc cũng như phương pháp xử trí trẻ khi bệnh tật cũng được nâng lên, nhưng một số nơi trình độ dân trí vẫn còn thấp, đặc biệt là vùng miền núi nơi xa xôi hẻo lánh, vùng đồng bào dân tộc ít người.
Do vậy việc tăng cường truyền thông để nâng cao kiến thức về phòng TC cấp nói riêng và các vấn đề sức khỏe khác nói chung là thực sự cần thiết. Nếu bà mẹ có kiến thức tốt, biết phối hợp với thầy thuốc trong điều trị và chăm sóc thì sẽ rút ngắn được thời gian mắc bệnh, giảm hậu quả nặng nề và tỷ lệ tử vong do TC cấp [26], [31]. Điều quan trọng là bà mẹ phải biết được các yếu tố nguy cơ gây bệnh thì công tác phòng bệnh mới hiệu quả. Qua các nghiên cứu thấy rằng các bà mẹ chỉ biết được nguyên nhân gây ra TC cấp cho trẻ là do ăn uống không hợp vệ sinh, còn các nguyên nhân khác thì hầu như là không biết đến [26].
Qua nghiên cứu của tác giả Bùi Thúy Ái tại Thanh Xuân Hà Nội năm 2000 có 76,1% bà mẹ có kiến thức đúng và 72,3% bà mẹ có thực hành đúng về chăm sóc trẻ khi bị TC [1]. Một số yếu tố liên quan đến kiến thức và thực hành của bà mẹ như: trình độ văn hóa, nghề nghiệp, kinh tế, dân tộc, mức độ tiếp cận thông tin. Đã có nhiều nghiên cứu chứng minh mối liên quan này. Ở nhiều nơi đặc biệt là vùng miền núi vùng sâu, vùng xa vùng đồng bào dân tộc ít người còn tồn tại nhiều phong tục tập quán lạc hậu như tập quán cho ăn sam sớm, cai sữa sớm, ăn thịt tái sống, uống nước sôi ăn rau sống không qua xử lý, không rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
7 Đặc biệt tại rất nhiều vùng trên đất nước Lào còn phong tục dùng tay bốc khi ăn. Những thói quen này không bỏ được và khiến cho thực hành của bà mẹ sai dẫn đến tăng nguy cơ trẻ bị mắc TC cấp [7], [31]. Một số yếu tố về dịch tễ học về bệnh tiêu chảy cấp ở trẻ 2. Tỷ lệ mắc và tử vong Tần suất mắc bệnh tương đối của ba loại TC không tương xứng với nguyên nhân tử vong.
TC mất nước cấp chiếm 80% các đợt TC nhưng chỉ chiếm 50% tử vong. Trái lại Lỵ chiếm 10% các đợt TC nhưng con số tử vong lớn hơn. TC kéo dài chỉ chiếm 10% các đợt TC nhưng số tử vong lại chiếm khoảng 35% [4]. Theo một nghiên cứu lớn tại Viêng Chăn trên 880 người bị TC phải nhập viện được tiến hành kiểm tra vi khuẩn ở phân thì chủng loại vi khuẩn gây ra tiêu chảy ở Viêng Chăn chủ yếu là E.Coli chiếm 16,8%, Salmonella là 0,6%.
Ngoài ra, tỷ lệ trẻ mắc Rotavirus khá thấp (6%) so với Thái Lan (18,7%) và một số nước nhiệt đới khác. Tỷ lệ mắc tiêu chảy tăng cao vào mùa mưa hơn là mùa khô [26]. Sự lây truyền Những tác nhân gây ỉa chảy thường lây lan theo đường phân – miệng do ăn uống phải thức ăn, nước uống bị nhiễm bẩn hoặc do tiếp xúc (tay nhiễm bẩn). Vấn đề này có liên quan chặt chẽ với nguồn nước bị ô nhiễm và điều kiện vệ sinh môi trường kém, nhưng ngày nay thực phẩm được xác định là nguồn lây lan chủ yếu, ở các nước công nghiệp phát triển mặc dù đã đạt được nhiều tiến bộ từ đầu thế kỷ này nhưng số người mắc bệnh TC cấp vẫn tăng lên và có ảnh hưởng đến tất cả các bộ phận dân cư [4].
Một số yếu tố liên quan đến tiêu chảy cấp ở trẻ dưới hai tuổi 3. Yếu tố của bà mẹ Bà mẹ có vai trò rất lớn đối với sự tăng trưởng và phát triển của trẻ ngay từ lúc còn trong bụng mẹ cho đến khi chào đời. Lúc còn trong bụng mẹ chế độ ăn uống của người mẹ có vai trò quan trọng quyết định đối với sự phát triển của thai nhi. Nếu người mẹ được ăn uống tốt, đầy đủ các chất dinh dưỡng thì người thai nhi sẽ phát triển tốt.
Trong suốt thời kỳ mang thai, người mẹ cần tăng từ 10 – 12 kg. Tăng cân tốt giúp người mẹ tích lũy mỡ và là nguồn dự trữ để tạo sữa sau khi sinh. 8 Những trường hợp người mẹ bị thiếu ăn hoặc ăn uống kiêng khem không hợp lý chính là nguyên nhân của suy dinh dưỡng bào thai, trẻ ra đời thiếu cân và cũng làm tăng nguy cơ mắc TC cấp ở trẻ. Khi trẻ được sinh ra bà mẹ cần gần gũi, che chở và chăm sóc trẻ có sức khỏe và có thể vượt qua bệnh tật.
Vì lẽ đó đòi hỏi mỗi bà mẹ phải có kiến thức trong việc chăm sóc mới có thể đảm bảo cho trẻ có cuộc sống khỏe mạnh không bệnh tật [56]. Bà mẹ cần hiểu rằng sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho trẻ em, nhất là trong năm đầu đời của trẻ vì sữa mẹ chính là loại thức ăn hoàn chỉnh nhất, thích hợp nhất đối với trẻ.