ĐẶT VẤN ĐỀ Trong những năm qua, sức khoẻ bà mẹ và trẻ em đã có những cải thiện lớn trên toàn cầu. Tuy nhiên, gánh nặng về tử vong sơ sinh (TVSS) vẫn là một thách thức lớn trong các can thiệp giảm tử vong trẻ em. Theo ước tính của WHO, mỗi năm có khoảng 2,4 triệu trẻ sơ sinh tử vong trên thế giới và hầu hết (99%) các trường hợp tử vong sơ sinh xảy ra ở những nước có thu nhập thấp và trung bình (1). Nguyên nhân chính gây TVSS là ngạt, nhiễm khuẩn, đẻ non, là những nguyên nhân có thể phòng ngừa được bằng các biện pháp đơn giản, ít tốn kém.
Bảo đảm cung cấp đúng các dịch vụ chăm sóc thiết yếu bà mẹ và trẻ sơ sinh (CSTYBM-TSS) trong và ngay sau sinh đã được nhiều nghiên cứu chứng minh là hiệu quả cao và có thể thực hiện được ở cả những nơi có nguồn lực hạn chế (2), (5), (6). Ở nước ta, Hướng dẫn Quốc gia về chăm sóc thiết yếu bà mẹ và trẻ sơ sinh trong và ngay sau đẻ đã được Bộ Y tế ban hành theo Quyết định số 4673/QĐ-BYT ngày 10/11/2014 (7). Đến nay, CSTY BM-TSS đã được triển khai hầu hết ở các cơ sở có cung cấp dịch vụ đỡ đẻ trong toàn quốc (8). Mặc dù còn có khó khăn trong tuân thủ qui trình nhưng lợi ích về bảo đảm an toàn cho mẹ và con tại cuộc đẻ của việc thực hiện qui trình đã được một số nghiên cứu ở các địa bàn trong nước khẳng định (11, 55, 60).
Đối với các trẻ đẻ mổ do có những khó khăn như tiếp xúc da kề da với mẹ ngay sau mổ, bú mẹ sớm trong vòng giờ đầu… nên chưa được khuyến cáo thực hiện trong hướng dẫn cùng với trẻ đẻ thường. Tuy nhiên, do các trẻ đẻ mổ thường có nguy cơ bệnh tật và tử vong cao hơn (9); (10) và số trẻ đẻ mổ ngày càng tăng ở Việt Nam (chiếm tới 29,2% trong tổng số các ca đẻ) (11), vì thế bảo đảm chăm sóc thiết yếu đối với các trẻ này là hết sức cần thiết. Chính vì vậy, tháng 11/2016, Bộ Y tế đã ban hành Hướng dẫn Chăm sóc thiết yếu bà mẹ, trẻ sơ sinh trong và ngay sau đẻ mổ theo Quyết định số 6734/QĐ-BYT (8) nhằm bảo đảm tất cả các trẻ sinh kể cả đẻ thường và mổ đẻ đều nhận được những dịch vụ chăm sóc cơ bản, giúp trẻ khởi đầu cuộc đời một cách tốt đẹp nhất. 2 Bệnh viện đa khoa Xuyên Á, thành phố Hồ Chí Minh được thành lập và đi vào hoạt động từ tháng 5/2014.
Trong lĩnh vực sức khỏe sinh sản, bệnh viện đã triển khai nhiều kỹ thuật đáp ứng nhu cầu của người bệnh bao gồm cả chăm sóc phụ nữ mang thai và sinh đẻ. Trung bình hàng năm có khoảng 6049 phụ nữ đến khám thai. Số sinh đẻ tại bệnh viện là 4453 ca, trong đó số ca mổ đẻ là 3193 ca (chiếm tỷ lệ 71,7% tổng số ca đẻ mổ đẻ tại Bệnh viện). Với số lượng lớn các trường hợp mổ đẻ tại bệnh viện, việc thực hiện qui trình chăm sóc CSTY BM-TSS là hết sức cần thiết, tuy nhiên cho đến nay, qui trình chưa được đánh giá thường qui cũng như định ký hàng năm trong bệnh viện.
Vì vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Tuân thủ qui trình chăm sóc thiết yếu bà mẹ, trẻ sơ sinh trong và ngay sau đẻ mổ và một số yếu tố ảnh hưởng tại Bệnh viện Đa khoa Xuyên Á năm 2021” MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả việc tuân thủ qui trình chăm sóc thiết yếu bà mẹ, trẻ sơ sinh trong và ngay sau sau đẻ mổ tại Khoa Sản – Phụ Khoa, Bệnh viện đa khoa Xuyên Á, thành phố Hồ Chí Minh năm 2021. Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng tới tuân thủ qui trình chăm sóc thiết yếu bà mẹ, trẻ sơ sinh trong và ngay sau đẻ mổ tại Khoa Sản – Phụ Khoa, Bệnh viện đa khoa Xuyên Á, thành phố Hồ Chí Minh năm 2021. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Một số khái niệm sử dụng trong nghiên cứu Chăm sóc sơ sinh thiết yếu (CSSSTY): CSSSTY bao gồm một gói các can thiệp chăm sóc trẻ sơ sinh dựa trên bằng chứng để ngăn ngừa hoặc điều trị các nguyên nhân quan trọng nhất gây bệnh tật và tử vong ở trẻ sơ sinh. Can thiệp bao gồm: Lau khô giữ ấm cho trẻ; Tiếp xúc da kề da với mẹ ngay sau khi sinh; Kẹp và cắt rốn muộn và cho trẻ bú sớm trong vòng 1 giờ đầu sau sinh. Đối với trẻ không thở được, cần hồi sức giúp trẻ thở được trước khi thực hiện chăm sóc thiết yếu (7). Chuyển dạ là một loạt hiện tượng diễn ra ở người có thai trong giai đoạn cuối làm cho thai và bánh rau được đưa ra khỏi buồng tử cung qua đường âm đạo (13).
Đẻ mổ (hay đẻ mổ) là một kỹ thuật ngoại khoa áp dụng trong sản khoa để lấy thai, và phần phụ của thai qua đường rạch thành bụng và rạch tử cung. Định nghĩa này không bao hàm mở bụng lấy thai trong trường hợp chửa trong ổ bụng và vỡ tử cung thai đã nằm trong ổ bụng (14). Chăm sóc trong sinh là chăm sóc và theo dõi bà mẹ từ khi chuyển dạ đến khi trẻ ra đời nhằm theo dõi cuộc đẻ để có hướng xử trí phù hợp đảm bảo cho quá trình sinh được an toàn (15). Chăm sóc thiết yếu bà mẹ và trẻ sơ sinh trong và ngay sau mổ (CSTY BM-TSS): Là các chăm sóc thiết yếu nhằm đảm bảo an toàn cho bà mẹ và trẻ sơ sinh trong và ngay sau mổ, gồm các bước đơn giản, dễ thực hiện, ít tốn kém, hiệu quả cao như : Lau khô và ủ ấm cho trẻ ; Tiêm bắp 10 đơn vị oxytocin cho mẹ ; Kẹp dây rốn muộn và cắt rốn một thì ; Cho trẻ tiếp xúc da kề da với mẹ ; Cho trẻ bú sớm trong giờ đầu và hoàn toàn.
Qui trình Chăm sóc thiết yếu bà mẹ và trẻ sơ sinh trong và ngay sau sinh Qui trình chăm sóc thiết yếu bà mẹ và trẻ sơ sinh CSTY BM-TSS được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) giới thiệu vào năm 1997 trong nỗ lực cung cấp các dịch vụ sức 4 khỏe dựa trên bằng chứng để giảm thiểu tử vong bà mẹ và trẻ sơ sinh trên toàn thế giới (16). Khuyến cáo của WHO cũng chỉ rõ rằng NVYT cung cấp dịch vụ CSTY BM-TSS giúp ngăn ngừa đồng thời can thiệp kịp thời các biến chứng tiềm tàng từ đó cứu sống bà mẹ và trẻ sơ sinh. WHO cũng khuyến cáo việc tiếp cận và hưởng các dịch vụ CSTY BM- TSS là vô cùng cần thiết với tất cả phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh do các biến chứng trong và ngay sau đẻ thường rất nhanh chóng (17). Qui trình chăm sóc thiết yếu bà mẹ và trẻ sơ đối với trẻ đẻ thường Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa ra khuyến cáo áp dụng qui trình 6 bước cho đẻ thường trong cung cấp dịch vụ CSTY BM-TSS trong và ngay sau bao gồm 6 bước sau theo trình tự (6): 1.
Lau khô và ủ ấm; cho trẻ tiếp xúc trực tiếp da kề da (trẻ được đặt lên bụng mẹ ngay sau khi sinh và kéo dài ít nhất 90 phút sau sinh) 2. Tiêm bắp 10 đơn vị oxytocin 3. Kẹp dây rốn muộn (sau khi dây rốn đã ngừng đập hoặc 1-3 phút sau khi thai sổ) và kẹp và cắt dây rốn một thì. Kéo dây rốn có kiểm soát 5.
Xoa đáy tử cung cứ 15 phút một lần trong vòng 2 giờ đầu sau đẻ. Hỗ trợ cho trẻ bú sớm và bú mẹ hoàn toàn. Tại Việt Nam, qui trình CSTY BM-TSS cho trẻ đẻ thường được Bộ Y tế ban hành vào năm 2016 và ngay sau đó đã được Văn phòng khu vực WHO ở Tây Thái Bình Dương hỗ trợ đào tạo nguồn cán bộ, xây dưng ba Bệnh viện trở thành Trung tâm đào tạo về CSTY BM-TSS là Bệnh viện Phụ sản Hà Nội, Bệnh viện Sản Nhi Đà Nẵng và bệnh viện Từ Dũ. Để thúc đẩy triển khai thực hiện qui trình thuận lợi, trong Kế hoạch hành động quốc gia về Chăm sóc bà mẹ, trẻ sơ sinh và trẻ em giai đoạn 2016-2020 với trọng tâm của can thiệp là cải thiện chất lượng chăm sóc tại các cơ sở y tế, Bộ Y tế đã đưa chỉ tiêu là đảm bảo 95% tất cả các ca đẻ mổ phải được CSTY BM-TSS sớm vào năm 2020 (18).
Chính vì vậy đội ngũ cán bộ nguồn tại 3 cơ sở đào tạo đã hỗ trợ triển khai tập huấn về 5 CSTY BM-TSS cho NVYT ở các tỉnh về chăm sóc BM-TSS sớm thông qua phương pháp đào tạo cầm tay chỉ việc. Cùng với việc thực hiện qui trình, việc cải tiến chất lượng cũng được thực hiện bao gồm thay đổi một số yếu tố ảnh hưởng đến thực tiễn như chính sách địa phương, sắp xếp lại không gian làm việc, vai trò của nhân viên y tế, sắp xếp các nhiệm vụ và sự sẵn có của vật tư và thiết bị. Việc triển khai qui trình CSTY BM-TSS tương đối thuận lợi tốt ở các cơ sở y tế. Cho đến nay qui trình đã được thực hiện hầu hết ở các cơ sở y tế có cung cấp dịch vụ đỡ đẻ.
Việc thực hiện CSTY BM-TSS cũng được đưa vào tiêu chí đánh giá chất lượng bệnh viện được tiến hành hàng năm tại Việt Nam (19). Qui trình Chăm sóc thiết yếu bà mẹ và trẻ sơ sinh trong và ngay sau đẻ mổ Việc thực hiện qui trình CSTY BM-TSS ở các cuộc đẻ thường triển khai thuận lợi và tiến tới thành những thực hành thường qui là cơ sở để tháng 11/2016 Bộ Y tế ban hành Quyết định số 6734 về CSTY BM-TSS trong đẻ mổ. Thực hiện qui trình CSTY BM-TSS nhằm bảo đảm tất cả các bà mẹ và trẻ sơ sinh đều nhận được các chăm sóc cơ bản nhất cho sức khoẻ và sự sống còn. Đến nay tất cả các cơ sở tuyến trung ương, tuyến tỉnh và 85% cơ sở y tế tuyến huyện có đỡ đẻ triển khai thực hiện qui trình này.
Các bước trong qui trình CSTY BM-TSS, cơ bản cũng giống như đối với trường hợp đẻ thường, tuy nhiên vì phải can thiệp phẫu thuật, môt vài thực hành không thực hiện được và có 5 bước chính như sau: Lau khô và ủ ấm cho trẻ Lau khô và ủ ấm là can thiệp đầu tiên sau khi mổ đẻ bởi vì một em bé sơ sinh bị ướt từ dịch ối nên cần được lau khô và ủ ấm để phòng hạ thân nhiệt. Ngoài ra, can thiệp da kề da với mẹ cũng giúp các bé dễ dàng và ổn định thân nhiệt hơn (21).