CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT THANH TOÁN VỐN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. TỔNG QUAN VỀ NGUỒN VỐN ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN 1. Khái niệm vốn đầu tư xây dựng cơ bản Vốn đầu tư theo một cách tổng quát nhất là những chi phí bỏ ra để thực hiện một mục đích đầu tư nào đó [12]. Chi phí ở đây có thể là tiền hay những tài sản hợp pháp khác có thể sử dụng để đầu tư được.
Chủ đầu tư xây dựng công trình là người sở hữu vốn hoặc là người được giao quản lý và sử dụng vốn để đầu tư xây dựng công trình. Đối với các dự án sử dụng vốn Nhà nước thì chủ đầu tư là những tổ chức có tư cách pháp nhân được Nhà nước giao nhiệm vụ trực tiếp quản lý, sử dụng vốn đầu tư theo quy định của pháp luật [12]. Theo nội dung kinh tế, đầu tư được chia thành 3 loại: - Đầu tư vào lực lượng lao động: nhằm mục đích tăng về số lượng và chất lượng, đó là sức lao động thông qua việc tuyển dụng, thuê mướn và đào tạo chuyên gia cán bộ quản lý và công nhân. - Đầu tư vào tài sản ngắn hạn: nhằm bảo đảm sự hoạt động liên tục nhịp nhàng của quá trình sản xuất kinh doanh, đó là tư liệu sản xuất giá trị nhỏ, nguyên vật liệu, tiền tệ phục vụ cho quá trình kinh doanh.
- Đầu tư XDCB: nhằm xây dựng mới hay sửa chữa cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội, các công trình trọng điểm của đất nước như đường xá, bến cảng, hầm mỏ, các khu quân sự…, các tài sản cố định của doanh nghiệp như nhà xưởng, các công trình hạ tầng và đầu tư cho thiết bị máy móc, công nghệ… 11 Đầu tư XDCB đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực sản xuất của từng ngành và toàn bộ nền kinh tế quốc dân, tạo điều kiện phát triển và giải phóng sức lao động, tăng thu nhập quốc dân dẫn tới biến đổi đáng kể mọi mặt của nền kinh tế cả về vật chất và tinh thần. Chính vì vai trò to lớn của đầu tư XDCB nên cần phải có một lượng vốn lớn dành cho nó, gọi là vốn đầu tư XDCB, đó là những chi phí bằng tiền để xây dựng mới, mở rộng, xây dựng lại hoặc khôi phục năng lực sản xuất của tài sản cố định trong nền kinh tế quốc dân. Do hoạt động đầu tư XDCB luôn cần một số lượng vốn rất lớn để sử dụng cho nên số vốn này cần phải được tính toán một cách chuẩn xác, nếu không sẽ dẫn tới sự lãng phí tiền của rất lớn. Đặc điểm của vốn đầu tư xây dựng cơ bản Đặc điểm vốn đầu tư XDCB gắn liền với đặc điểm của hoạt động đầu tư XDCB và công tác XDCB [12].
- Do nhu cầu và mức độ đầu tư XDCB phụ thuộc và chịu sự quyết định bởi kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của nhà nước, phụ thuộc vào số dự án và mức độ đầu tư cho các dự án trong năm, phụ thuộc vào khả năng nguồn vốn của nhà nước nên đầu tư XDCB đòi hỏi một lượng vốn lớn song lượng vốn đó không mang tính ổn định hàng năm. - Chất lượng và giá cả sản phẩm xây dựng chịu ảnh hưởng trực tiếp của các điều kiện tự nhiên vì sản phẩm xây dựng có tính cố định, nơi sản xuất gắn liền với nơi tiêu thụ sản phẩm, phụ thuộc trực tiếp vào điều kiện địa chất, thủy văn, khí hậu. Do vậy, quản lý thanh toán vốn đầu tư XDCB là một công việc hết sức phức tạp, việc hạn chế thất thoát, lãng phí vốn đầu tư XDCB do nguyên nhân khách quan đặt ra cho các nhà quản lý vốn đầu tư phải có những biện pháp, cơ chế chính sách quản lý phù hợp. 12 - Sản phẩm xây dựng có quy mô lớn, kết cấu phức tạp nên vốn đầu tư bỏ vào để xây dựng dễ bị ứ đọng, gây lãng phí, hoặc nếu thiếu vốn sẽ làm công tác thi công bị gián đoạn, kéo dài thời gian xây dựng.
- Sản phẩm xây dựng được tạo ra trong một thời gian dài, vốn đầu tư được cấp theo tiến độ thi công của công trình, nên quá trình cấp vốn và giám sát việc sử dụng vốn phải được thực hiện theo những nguyên tắc chặt chẽ, tiết kiệm, đẩy nhanh tiến độ thi công công trình, đưa công trình vào khai thác sử dụng đúng thời gian nhằm phát huy hiệu quả của vốn đầu tư. - Sản phẩm XDCB có thời gian xây dựng dài, nên phải thanh toán khối lượng hoàn thành thành từng phần theo từng hạng mục hay bộ phận công trình hoàn thành có thể đưa vào sử dụng. Vì vậy việc quản lý thanh toán vốn đầu tư phải phù hợp với đặc điểm này để đảm bảo sử dụng vốn đúng mục đích và hiệu quả. Từ đặc điểm này làm cho công tác quản lý thanh toán vốn đầu tư XDCB gặp nhiều khó khăn vì thời gian giải ngân cũng dài theo chu kỳ sản xuất và biến động giá vật liệu xây dựng, biến động về tỷ giá ngoại hối đối với các dự án được đầu tư bằng ngoại tệ, biến động về cơ chế chính sách.
Nếu chờ xây dựng xong công trình mới thanh toán vốn đầu tư sẽ làm cho các đơn vị thi công không có vốn hoạt động hoặc phá sản vì nợ ngân hàng (vay vốn lưu động để mua vật tư, vật liệu, trả lương công nhân,… trong quá trình thi công công trình) nên đòi hỏi phải có các phương thức thanh toán thích hợp. - Giá cả công trình XDCB không thể xác định một cách đơn giản vì sản phẩm XDCB mang tính chất đơn chiếc, riêng lẻ. Mỗi sản phẩm đều có thiết kế riêng theo yêu cầu nhiệm vụ của thiết kế, mỗi công trình có yêu cầu riêng về công nghệ, về quy phạm, về tiện nghi, mỹ quan và an toàn, khối lượng và chất lượng, chi phí xây dựng công trình đều khác nhau, mặc dù về hình thức có thể giống nhau khi xây dựng trên những địa điểm khác nhau. Vì thế cần 13 phải xây dựng giá dự toán riêng cho từng công trình với sự cấu thành của nhiều yếu tố phức tạp tuỳ theo kết cấu công trình và theo từng khu vực, địa phương.
Do vậy, khi công trình hay hạng mục công trình, bộ phận công trình hoàn thành, vốn phải được cấp sát với giá trị khối lượng thực tế hoàn thành và đúng giá dự toán của khối lượng thực tế hoàn thành. - Sản phẩm XDCB không qua thị trường tiêu thụ, nó chỉ được kiểm nhận bàn giao giữa chủ đầu tư và đơn vị thi công xây dựng công trình tại địa điểm xây dựng. Đặc điểm này đòi hỏi khi cấp vốn đầu tư từng lần theo khối lượng hoàn thành phải đúng theo thiết kế của công trình, để đảm bảo chất lượng và tiết kiệm. Vai trò của vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ NSNN Trong nền kinh tế quốc dân, vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ NSNN có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội, vai trò đó thể hiện trên các mặt chủ yếu sau [12]: - Một là, Vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ NSNN góp phần quan trọng vào việc xây dựng và phát triển cơ sở vật chất kỹ thuật, hình thành kết cấu hạ tầng chung cho đất nước như giao thông, thủy lợi, điện, nước, trường học, trạm y tế… Có tác động tích cực, duy trì được sự ổn định của toàn bộ nền kinh tế.
Vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ NSNN tạo ra năng lực sản xuất mới, hình thành phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, tăng tích lũy cho nền kinh tế. - Hai là, Vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ NSNN góp phần quan trọng vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, hình thành những ngành mới, giải quyết những vấn đề mất cân đối về phát triển giữa các vùng lãnh thổ, phát huy tối đa những lợi thế so sánh về tài nguyên, địa thế, kinh tế, chính trị. của từng vùng, từng lãnh thổ. Trong từng giai đoạn, căn cứ vào mục tiêu phát triển 14 kinh tế của đất nước, vào tình hình thực tế, vào khả năng tích lũy vốn cho đầu tư, nhà nước sẽ đặt ra chiến lược đầu tư cụ thể cho từng ngành, từng lĩnh vực, từng địa phương, từng dự án cho phù hợp và hiệu quả.
Việc làm này làm cho số lượng, chất lượng tài sản cố định của ngành đó ưu tiên tăng lên. Thông qua công cụ đầu tư làm thay đổi cơ cấu kinh tế trên bình diện quốc gia và ở từng địa phương. - Ba là, vốn đầu tư xây dựng cơ bản có vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề xã hội như xóa đói, giảm nghèo, phát triển vùng sâu, vùng xa. Đặc biệt là vốn đầu tư xây dựng cơ bản thuộc nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia, trong đó vốn Chương trình giảm nghèo bền vững và Chương trình mục tiêu quốc gia nông thôn mới chiếm tỷ trọng lớn.
Từ các Nguồn vốn đầu tư này đã nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người dân vùng sâu, vùng xa như xây dựng đường giao thông nông thôn, nhà văn hóa thôn buôn, xây dựng các trường học, chợ. - Bốn là, vốn đầu tư xây dựng cơ bản có vai trò định hướng hoạt động đầu tư trong nền kinh tế, việc nhà nước bỏ vốn đầu tư vào kết cấu hạ tầng và các ngành, lĩnh vực có tính chiến lược không những có vai trò dẫn dắt hoạt động đầu tư trong nền kinh tế mà còn góp phần định hướng hoạt động của nền kinh tế. Thông qua đầu tư xây dựng cơ bản vào các ngành, lĩnh vực quan trọng, vốn đầu tư có tác dụng kích thích các chủ thể kinh tế, các lực lượng trong xã hội đầu tư phát triển sản xuất - kinh doanh, tham gia liên kết và hợp tác trong xây dựng hạ tầng và phát triển kinh tế xã hội. Phân loại vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ NSNN Xuất phát từ đặc trưng của lĩnh vực đầu tư XDCB là lĩnh vực không có khả năng thu hồi vốn trực tiếp, phần lớn các công trình XDCB nhằm phục vụ cho mục đích công cộng cho nên vốn đầu tư XDCB được lấy từ NSNN.
15 Nguồn vốn đầu tư XDCB của NSNN là vốn nhà nước được cân đối trong dự toán ngân sách hàng năm để cấp phát và cho vay ưu đãi về đầu tư XDCB. Tùy theo yêu cầu quản lý trong từng thời kỳ, vốn đầu tư XDCB có thể được phân chia theo các tiêu thức khác nhau.