Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KINH TẾ NGẦM VÀ PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT KINH TẾ NGẦM TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH HỢP PHÁP TẠI VIỆT NAM 1. Khái quát về kinh tế ngầm 1. Khái niệm kinh tế ngầm Như chúng ta đã biết, bên cạnh tất cả các nền kinh tế chính thức luôn tồn tại một khu vực kinh tế phi chính thức, hình thành như điều tất yếu của quá trình phát triển tại tất cả các nước, luôn tồn tại và đóng vai trò không nhỏ trong sự vận động và phát triển kinh tế của mỗi quốc gia. Đã từ lâu, hệ thống thống kê để đánh giá thực lực của một nền kinh tế để ra các chính sách pháp luật liên quan không thể chỉ xem xét tới khu vực kinh tế hợp pháp, chính thống và được kiểm soát là không chính xác.
Do mỗi quốc gia có những đặc điểm, kinh tế, xã hội khác nhau nên cách tiếp cận, đánh giá, phân loại tại mỗi khu vực được định nghĩa chung chung là kinh tế ngầm lại khác nhau. Có quốc gia cho rằng, kinh tế ngầm là một bộ phận của kinh tế không quan sát được (Non-observed Economy; Unobserved Economy); có quốc gia lại cho rằng, kinh tế ngầm và kinh tế không quan sát được là những bộ phận của nền kinh tế phi chính thức. Bên cạnh đó, có rất nhiều cách gọi tên cũng như cách phân loại về kinh tế ngầm, có thể là: kinh tế phi chính quy (Informal Economy); kinh tế chìm (Underground Economy); kinh tế phi chính thức (Unofficial Economy); kinh tế vô hình (Invissible Economy); kinh tế đen (Black Economy); khu vực phi doanh nghiệp (Unincorporated Sector); Khu vực phi kết cấu (Unstructural Sector),.nam Tuy nhiên, theo cách gọi nào thì các khái niệm trên đều phản ánh đến cùng một đặc điểm chung nhóm nền kinh tế này đó là trái với nền kinh tế phi chính thống và có tầm ảnh hưởng quan trọng đến nền kinh tế quốc dân, một vài định nghĩa điển hình dưới đây sẽ cho thấy rõ hơn điều này: theo Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (Organization for Economic Co- operation and Development – OECD): Kinh tế ngầm được sử dụng để biểu thị tất cả các hoạt động về nguyên tắc phải được tính vào Tổng sản phẩm nội địa (Gross Domestic Product – GDP) nhưng thực tế lại không tính được do chúng được giấu giếm trước cơ quan nhà nước. Đó là hoạt động sản xuất hàng hóa và dịch vụ hợp pháp nhưng không khai báo, sản xuất hàng hóa dịch vụ bất hợp pháp và thu nhập vô hình; theo Ngân hàng thế giới (World Bank – WB) hoạt động phi chính thức là hoạt động mà giá trị gia tăng không được ghi nhận do các hãng hoặc ca nhân cố ý khai báo sai hoặc trốn tránh không khai báo; theo Tổ chức lao động Quốc tế (International Labour Organization - ILO) Khu vực phi chính quy là các đơn vị có quy mô nhỏ, sản xuất và phân phối hàng hóa và dịch vụ do người lao động tự do, người lao động trong gia đình và một số ít người lao động khác đảm nhận.
Đặc điểm của khu vực này là dễ thâm nhập, yêu cầu về vốn thấp, sử dụng công nghệ và kỹ năng đơn giản, năng suất lao động thấp. Nếu những năm 30 của thế kỷ 20, các nghiên cứu về kinh tế ngầm chỉ đề cập đến các hoạt động phạm pháp của các tổ chức tội phạm, chủ yếu liên quan đến sản xuất, vận chuyển hàng quốc cấm, thì ngày nay, kinh tế ngầm được hiểu rộng hơn trong cả khu vực kinh tế hợp pháp. Dựa vào bản chất của mỗi nền kinh tế, có thể chia thành hai nhóm lớn: nhóm nghiên cứu về kinh tế ngầm tại các nước phát triển và nhóm nghiên cứu về kinh tế ngầm tại các nước đang và kém phát triển. Kinh tế ngầm tại các nước phát triển được xem là một phần cần tính thêm vào nền kinh tế, thường thu hút lao động mang tính 8 luan.nam chất đặc thù như sinh viên, hưu trí, người nhập cư,.
vì các hoạt động của các đối tượng này là hoạt động ngầm, ít được khai báo hoặc đăng ký, là hoạt động kiếm thêm thu nhập. Kinh tế ngầm tại các nước đang và kém phát triển lại là một phần không tách rời của nền kinh tế quốc dân, lao động tham gia nền kinh tế ngầm mang tính chất duy trì tồn tại. Tại Việt Nam, các hoạt động kinh tế ngầm thường được hiểu là các hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa và các dịch vụ nhỏ lẻ như các hoạt động bán hàng rong, đánh giày, dạy gia sư, sản xuất quy mô nhỏ như các làng nghề, ngành nghề tiểu thủ công nghiệp,. Tổng quát các khái niệm của một số tổ chức và quốc gia trên thế giới về khu vực kinh tế này đã được hai tác giả Lê Đăng Doanh và Nguyễn Minh Tú trình bày tương đối cặn kẽ trong cuốn “Khu vực kinh tế phi chính quy: Một số kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam trong quá trình chuyển đổi kinh tế” [7].
Một số những khải niệm nổi bật về kinh tế ngầm được kể đến như: trong cuốn Shadow Economy and tax evasion in the EU của các tác giả Fried Schneider, Konrad Raczkowski, Bogdan Mróz: Kinh tế ngầm bao gồm các hoạt động kinh tế không được đăng ký dựa trên nền tảng các hoạt động tạo giá trị lợi nhuận và/hoặc đặc điểm của kênh phân phối. Kinh tế ngầm là khu vực kinh tế trốn thoát khi mạng lưới thống kê và không định lượng được [22, tr. Tổ chức lao động thế giới ILO khái niệm: Khu vực phi chính qui là các đơn vị kinh tế có quy mô nhỏ, sản xuất và phân phối hàng hóa và dịch vụ do người lao động tự do, người lao động trong gia đình và một số ít người lao động khác đảm nhận. Đặc điểm của khu vực này là dễ thâm nhập, yêu cầu về vốn thấp, sử dụng công nghệ và kỹ năng đơn giản, năng suất lao động thấp.
Mỗi quốc gia có nền kinh tế, có những cấu trúc, đặc điểm kinh tế và xã hội khác nhau, dẫn đến sự đa dạng trong cách tiếp cận và khái niệm Kinh tế 9 luan. Nhưng khái quát lại, có thể nói Kinh tế ngầm là hoạt động sản xuất, kinh doanh thường xảy ra trong các đơn vị kinh tế quy mô nhỏ, chưa được tính toán trong hệ thống thống kê bởi nhiều lý do khác nhau như không đăng ký kinh doanh, pháp luật không thể kiểm soát được, các công cụ không thể đo lường được giá trị trong khu vực kinh tế ngầm. Cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu nghiên cứu bản chất của Kinh tế ngầm. Trong nội dung của đề tài luận văn này, tôi xin không luận giải về khái niệm kinh tế ngầm ở mức độ chuyên sâu mà tìm hướng tiếp cận và khái niệm phù hợp với điều kiện kinh tế hiện nay để phân tích và định hướng nghiên cứu pháp luật về kiểm soát hoạt động kinh tế ngầm trong hoạt động kinh doanh hợp pháp tại Việt Nam.
Các loại kinh tế ngầm Xuất phát từ cấu trúc nội tại, nền kinh tế quốc dân thông thường được chia thành hai phần rõ ràng: (i) Nền kinh tế chính thức: bao gồm cá hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ phù hợp và không vi phạm các chuẩn mực chung của pháp luật và xã hội; (ii) Nền kinh tế phi chính thức: bao gồm các hoạt động kinh tế phức tạp, trong đó, bao gồm kinh tế ngầm, kinh tế phi chính quy và kinh tế không giám sát được; các hoạt động kinh tế phi chính thức có thể được kể đến như các hoạt động của pháp nhân, sản xuất phục vụ nhu cầu nội bộ, hoạt động của thương nhân nhưng không có tư cách pháp nhân, hoạt động của pháp nhân nhưng sử dụng nguồn nhân lực phi chính thức (lao động trẻ em, sinh viên, hưu trí,. Trong nền kinh tế chính thức, các hoạt động cung ứng sản phẩm và dịch vụ được coi là chính thức và chịu sự kiểm soát chăt chẽ của hệ thống thống kê, tuy nhiên, loại trừ lý do mong muốn chủ quan của người hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực kinh tế chính thức này, một phần do chính sách 10 luan.nam pháp luật chưa hoàn chỉnh, nên có thể nói việc kiểm soát các hoạt động trong nền kinh tế chính thức chưa được hoàn thiện, tạo nên một trạng thái kinh tế ngầm xuất hiện vì lý do chủ quan vì sự thiếu đồng bộ của hệ thống pháp lý và hệ thống thuế quan kiểm soát như việc kiểm soát đăng ký kinh doanh và kiểm soát vấn đề chấp hành các quy định của pháp luật trong hoạt động kinh doanh, đặc biệt là các hộ kinh doanh nhỏ hoặc các cá nhân hoạt động kinh doanh. Trong nền kinh tế phi chính thức: ba trạng thái kinh tế ngầm, kinh tế phi chính quy và kinh tế không giám sát được, không tách rời nhau mà có tính giao thoa lẫn nhau. Trước hết, kinh tế phi chính quy được cho là hình thái tự nhiên của nền kinh tế phi chính thức, nằm ngoài sự kiểm soát của Nhà nước, có thể kể đến các hoạt động sản xuất kinh doanh nhỏ lẻ những sản phẩm, dịch vụ hợp pháp nhưng không đăng ký với cơ quan có thẩm quyền và không thực hiện chế độ kế toán, thống kê của Nhà nước.
Nhóm kinh tế này chưa có các quy định pháp luật điều chỉnh cụ thể, hoặc có quy phạm điều chỉnh nhưng không kiểm soát hết được hoạt động của nhóm kinh tế này. Kinh tế không được kiểm soát bao gồm rộng hơn, cả các hoạt động kinh tế chính thức và phi chính thức, vì một lý do nào đó mà không kiểm soát được như: - Không được tính tới do sự thiếu hoàn thiện và khả năng tổng hợp của hệ thống thống kê; - Các hoạt động sản xuất, kinh doanh không đủ điều kiện; - Các hoạt động sản xuất kinh doanh các sản phẩm, dịch vụ bất hợp pháp;. Như vậy, Kinh tế ngầm bao gồm các hoạt động sản xuất, kinh doanh về 11 luan.nam nguyên tắc phải được tính vào hệ thống thống kê nhưng thực tế lại không được thống kê bới các lý do khách quan và chủ quan bao gồm: (i) Sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ mà việc sản xuất kinh doanh đó bị pháp luật ngăn cấm; (ii) Sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ không bị pháp luật ngăn cấm nhưng trở nên bất hợp pháp vì người sản xuất, kinh doanh đó chưa đủ điều kiện sản xuất, kinh doanh; (iii) hoạt động sản xuất kinh doanh không công khai và không đo đếm được. Xét theo tính chất của kinh tế ngầm, có hai loại kinh tế ngầm: Thứ nhất, hình thức kinh doanh bất hợp pháp và không được thừa nhận.