Chương I: Một số vấn đề lý luận về lạm dụng quyền lực thị trường Chương II: Các tiêu chí cơ bản để xác định hành vi lạm dụng quyền lực thị trường Chương III: Pháp luật kiểm soát hành vi lạm dụng quyền lực thị trường ở Việt Nam. Kết luận Danh mục tài liệu tham khảo -4- CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ LẠM DỤNG QUYỀN LỰC THỊ TRƢỜNG 1. Khái niệm thị trường và cạnh tranh 1. Khái niệm thị trường Thị trường không phải là một hiện tượng tự nhiên mà là một hiện tượng xã hội, có nghĩa là nó chỉ xuất hiện trong những điều kiện và hoàn cảnh lịch sử nhất định, khi những điều kiện cho sự ra đời của nó đã đầy đủ.
Thị trường với ý nghĩa là đặc trưng của nền kinh tế chỉ xuất hiện trong điều kiện của nền kinh tế sản xuất hàng hóa, tức là nền kinh tế sản xuất ra sản phẩm để bán trên thị trường chứ không phải là sản xuất ra sản phẩm để tự cung tự cấp như trong nền kinh tế tự nhiên hay sản xuất sản phẩm theo kế hoạch của Nhà nước như trong nền kinh tế bao cấp ở nước ta trước đây. Thị trường càng ngày càng phát triển cùng với sự phát triển của sản xuất, lao động chuyên môn hóa, lưu thông hàng hóa và lưu thông tiền tệ. Thị trường là khái niệm được nhiều ngành khoa học tiếp cận nghiên cứu với mục đích riêng tùy theo yêu cầu của ngành khoa học đó. Nhưng có lẽ đây là khái niệm được sử dụng nhiều nhất trong ngành khoa học kinh tế và trên cơ sở của những kết quả nghiên cứu của khoa học kinh tế về thị trường, các ngành khoa học khác đã sử dụng và phát triển một cách phù hợp theo yêu cầu của mình.
Kinh tế chính trị Mác – Lênin cho rằng thị trường là lĩnh vực trao đổi mà ở đó các chủ thể kinh tế cạnh tranh với nhau để xác định giá cả hàng hóa và mức sản lượng hàng hóa tiêu thụ [29, tr. Khoa học Marketing xác định thị trường bao gồm tất cả các khách hàng có nhu cầu (needs) hay mong muốn (wants) chưa thỏa mãn, có khả năng và sẵn sàng tham gia trao đổi để thỏa mãn những nhu cầu hay mong muốn đó -5- [28, tr. Khái niệm này thể hiện quan điểm của khoa học marketing dưới góc nhìn của những người muốn bán hàng và tìm cách bán hàng. Kinh tế học vi mô sau khi đưa ra một loạt khái niệm khác nhau về thị trường đã kết luận đặc điểm của thị trường thể hiện là nơi người mua và người bán tiếp xúc với nhau (tiếp xúc có thể là trực tiếp hay có thể là gián tiếp qua điện thoại, fax…) và tìm cách để tối đa hóa lợi ích của mình.
Người bán muốn tối đa hóa lợi nhuận, người mua muốn tối đa hóa sự thỏa mãn thu được từ sản phẩm họ mua [22, tr. Nói chung qua các phân tích về thị trường nêu trên ta có thể đi đến một cách hiểu đơn giản hơn về thị trường để áp dụng trong khoa học pháp lý: thị trường là nơi diễn ra sự trao đổi hàng hóa, dịch vụ của người mua và người bán nhằm mục đích tối đa hóa các lợi ích của mình. Đầu tiên khi mới xuất hiện, thị trường có thể được xác định rõ ràng và không mấy khó khăn vì với điều kiện của sản xuất hàng hóa lúc đó, con người chỉ có thể gặp gỡ trực tiếp để trao đổi hàng hóa trong một khu vực địa lý giới hạn. Cùng với thời gian và sự phát triển của khoa học kỹ thuật, con người không cần phải trực tiếp gặp gỡ để trao đổi hàng hóa mà có thể gián tiếp thông qua các phương tiện thông tin truyền thông, thị trường từ chỗ nhỏ bé như một cái chợ làng đã phát triển rộng khắp toàn cầu.
Thị trường luôn có những yếu tố cấu thành cơ bản là người bán, người mua và hàng hóa, dịch vụ được trao đổi giữa người bán và người mua. Ngoài ra tùy thuộc vào từng loại thị trường mà các yếu tố khác có trở nên quan trọng hay không. Những yếu tố này có thể là chất lượng sản phẩm, số lượng sản phẩm, các điều kiện mua bán… Đây có thể xem như những đặc điểm riêng làm nên đặc trưng của mỗi loại thị trường. Người bán (nguồn cung) là một yếu tố cơ bản của thị trường, đây là đối tượng cung cấp sản phẩm hàng hóa cho người mua.
Giữa những người bán luôn có sự cạnh tranh với nhau nhằm chiếm lĩnh được phần thị trường lớn hơn. Sự cạnh tranh này làm cho nền kinh tế phát triển thông qua việc các bên -6- phải tìm mọi cách để phát huy khả năng của mình như đổi mới phương thức sản xuất, công nghệ, đầu tư cải tiến chất lượng sản phẩm, hạ giá thành… cách thức cạnh tranh này là rất tích cực nên cần được khuyến khích. Tuy nhiên các bên cũng có thể áp dụng những cách thức cạnh tranh không lành mạnh hay thậm chí là các biện pháp để hạn chế cạnh tranh nhằm loại bỏ đối thủ để tìm kiếm vị trí độc quyền. Người mua (nguồn cầu) là đối tượng mà người bán luôn hướng tới để tiêu thụ sản phẩm mà mình tạo ra.
Giữa người mua và người bán luôn có những mâu thuẫn tồn tại như việc người bán luôn muốn bán sản phẩm với giá cao nhất có thể, trong khi đó người mua lại muốn mua sản phẩm với giá thấp nhất có thể. Để cân bằng mâu thuẫn này, giá cả hàng hóa dịch chuyển đến vị trí mà cả hai đều chấp nhận được. Việc giá cả hàng hóa dịch chuyển theo chiều hướng có lợi cho ai hơn phụ thuộc vào rất nhiều vấn đề, trong đó vấn đề quyền lực thị trường của người bán cao hay thấp là rất quan trọng. Hàng hóa, dịch vụ được cung cấp trên thị trường là đối tượng tác động của cả người mua và người bán để đáp ứng lợi ích của mình.
Người mua tác động vào hàng hóa để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng, người bán tác động vào hàng hóa để tìm kiếm lợi nhuận. Trong nền kinh tế thị trường, người mua và người bán tác động qua lại với nhau trên thị trường để xác định ba vấn đề trọng tâm của tổ chức kinh tế: đó là sản xuất cái gì? Như thế nào? Và cho ai? Người mua đã giữ vị trí trung tâm của nền kinh tế và là đối tượng hướng tới của mọi doanh nghiệp. Do vậy ngày càng thỏa mãn thị hiếu và đáp ứng sở thích của người tiêu dùng đã trở thành phương châm, kim chỉ nam cho hành động của các doanh nghiệp (người bán). Tuy nhiên với điều kiện có quyền lực thị trường, người bán luôn có xu hướng giảm sản lượng sản xuất trong tương quan với khả năng sản xuất của mình và nhu cầu, khả năng tiêu dùng của người mua nhằm mục đích tạo sự khan hiếm hàng hóa, làm giá cả hành hóa tăng cao qua đó thu về lợi nhuận độc quyền.
Khái niệm cạnh tranh -7- Cũng giống như thị trường, cạnh tranh là một hiện tượng xã hội, nó chỉ xuất hiện trong những điều kiện kinh tế – pháp lý cụ thể. Kinh tế thị trường được xem là một trong những thành tựu vĩ đại nhất trong lịch sử phát triển của văn minh nhân loại, nhất là khi chúng ta đã từng biết đến nền kinh tế tự nhiên với sự phát triển chậm chạp của xã hội, nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung triệt tiêu động lực phát triển kinh tế, trói buộc sự năng động và sáng tạo của con người. Các học thuyết về kinh tế thị trường hiện đại dù thuộc trường phái kinh tế tự do hay trường phái kinh tế can thiệp đều chung quan điểm khi cho rằng cạnh tranh với tính cách là động lực phát triển của nền kinh tế chỉ xuất hiện và tồn tại trong nền kinh tế thị trường. Cạnh tranh cũng chỉ thực sự diễn ra khi pháp luật thừa nhận và bảo hộ các loại hình sở hữu, khi tự do kinh doanh, tự do hợp đồng được bảo đảm.
Nhà nước không can thiệp sâu vào quá trình kinh doanh của các chủ thể mà để các chủ thể tự xác định trên cơ sở khuôn khổ pháp lý mà nhà nước đã đặt ra, đặc biệt nhà nước không tạo ra các rào cản để hạn chế sự nhập cuộc của các chủ thể kinh doanh tiềm năng vì như vậy sẽ sớm dẫn đến độc quyền trong lĩnh vực đó. Độc quyền là thái cực trái ngược của cạnh tranh, thể hiện ở chỗ không có cạnh tranh nếu có độc quyền và không có độc quyền nếu cạnh tranh thực sự diễn ra. Cạnh tranh là một hiện tượng phức tạp do vậy có nhiều cách hiểu khác nhau về nó. Với mục đích chung nhất, cạnh tranh là thuật ngữ để chỉ nỗ lực của hai hay nhiều người (hoặc nhóm người) cùng đạt một mục tiêu xác định.
Cạnh tranh theo nghĩa đó diễn ra trong hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội, từ thi đấu thể thao, thi đua văn nghệ… cho đến cạnh tranh trong kinh doanh. Từ điển kinh doanh xuất bản tại Anh năm 1992 đã định nghĩa về cạnh tranh “là sự ganh đua, sự kình địch của các nhà kinh doanh trên thị trường nhằm tranh giành cùng một loại tài nguyên sản xuất hoặc cùng một loại khách hàng về phía mình”. -8- Nói tóm lại, cạnh tranh theo nghĩa kinh tế được hiểu là sự ganh đua, chạy đua giữa các doanh nghiệp kinh doanh cùng loại hàng hóa hoặc hàng hóa có thể thay thế cho nhau trên một thị trường xác định với mục đích lôi kéo được càng nhiều khách hàng, chiếm lĩnh được càng nhiều thị phần cho mình càng tốt. Cạnh tranh có một số đặc trưng sau: (i).
phải tồn tại thị trường; (ii). Có sự tham gia của ít nhất hai hoặc nhiều người cung cấp hoặc có nhu cầu và khả năng cung cấp; (iii). những người này có ít nhất một mục đích đối lập nhau, việc đạt mục đích của người này chỉ có thể so sánh với sự chưa thành công hoặc thất bại của người kia hoặc ngược lại. Tuy nhiên xét trên bình diện lợi ích của toàn xã hội thì cạnh tranh luôn có những tác động rất tích cực.
Giống như quy luật sinh tồn và đào thải tự nhiên đã được Darwin phát hiện, quy luật cạnh tranh có tác dụng thải loại những thành viên yếu kém của thị trường, duy trì và phát triển những thành viên tốt nhất của thị trường thông qua đó hỗ trợ đắc lực cho quá trình phát triển của toàn xã hội. Cạnh tranh là một trong những đặc trưng cơ bản của nền kinh tế thị trường. Không có cạnh tranh thì không có nền kinh tế thị trường hoặc ngược lại.