CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ ĐẦU TƯ VỐN MẠO HIỂM VÀO QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI CÔNG NGHỆ 1.1 Cơ sở lý luận về đầu tư vốn mạo hiểm 1.1 Khái niệm đầu tư vốn mạo hiểm Đầu tư vốn mạo hiểm đã xuất hiện từ lâu trên thế giới và chưa có một chuẩn mực chung để định nghĩa chính xác thuật ngữ này.Bartlett [32] thì kỷ nguyên đầu tư mạo hiểm bắt đầu từ 1946 khi Georges Doriot và các đồng sự đã thành lập tổ chức Nghiên cứu và phát triển Mỹ (ARD), công ty đầu tư mạo hiểm đầu tiên đúng với nghĩa của nó. Ngày nay ở Mỹ thuật ngữ đầu tư mạo hiểm để chỉ việc đầu tư cổ phần vào các công ty công nghệ cao còn non trẻ, các công ty có tiềm năng tăng trưởng cao. Ở châu Á, thuật ngữ này đề cập đến việc đầu tư vốn cổ phần vào các doanh nghiệp vừa và nhỏ, chưa được niêm yết và ở mức độ nào đó, có sự tham gia của các nhà đầu tư vào quá trình quản lý công ty [28]. Một định nghĩa hẹp khác theo MPDF thì đầu tư mạo hiểm có liên quan đến việc đầu tư vốn cổ phần tư nhân trung hạn vào các công ty nhận vốn chưa trưởng thành.
Các công ty này đang trong giai đoạn phát triển còn non trẻ và quy mô nhỏ nên mức độ rủi ro có xu hướng cao. Do vậy, các chuyên gia quản lý vốn mạo hiểm sẽ hy vọng tìm kiếm được các khoản thu nhập vốn tiềm năng lớn [1]. Như vậy đầu tư mạo hiểm là hình thức đầu tư vốn cổ phần có các đặc điểm sau: (1) là việc đầu tư vốn cổ phần vào các dự án có ý tưởng mới và có tính đổi mới, do đó việc đầu tư mang tính rủi ro cao nhưng hàm chứa tiềm năng tăng trưởng lớn, (2) làm tăng giá trị doanh nghiệp được đầu tư không những bằng tài sản hữu hình mà tài sản vô hình là chủ yếu, do đó yếu tố then chốt trong quá trình đầu tư là con người, (3) là khoản đầu tư mang tính kiên nhẫn do đó nhà đầu tư mạo hiểm phải có tầm nhìn chiến lược dài hạn khi đầu tư. Nhìn chung hầu hết các khoản đầu tư trong nền kinh tế đều bao hàm các yếu tố 4 trên.
Tuy nhiên trong nền kinh tế thị trường hành vi đầu tư thể hiện việc đánh đổi giữa rủi ro và lợi nhuận. Một nguyên tắc cơ bản được thừa nhận là rủi ro của một danh mục đầu tư càng cao thì tỷ suất sinh lợi đòi hỏi càng lớn. Thường các nhà đầu tư mạo hiểm đòi hỏi một tỷ suất sinh lợi trên khoản tiền đầu tư vào các doanh nghiệp khởi sự từ 30%-40% hoặc cao hơn, vì khả năng thất bại của các doanh nghiệp này thường ở mức tối thiểu là 50% [34]. Do vậy khác với nhà đầu tư bình thường, nhà đầu tư mạo hiểm chấp nhận rủi ro cao và đóng vai trò chủ động trong dự án đầu tư.
Vậy tại sao các doanh nghiệp khởi sự có tiềm năng trưởng nhanh như vậy không tự tìm nguồn tài trợ từ các định chế tài chính truyền thống khác. Trên thực tế các tổ chức tín dụng và thị trường chứng khoán đều bị ràng buộc bởi những quy định và thông lệ nhằm bảo vệ công chúng đầu tư [30]. Thật vậy một khoản vay tài trợ cho dự án khởi sự hàm chứa mức độ rủi ro lớn, do đó ngân hàng thường đòi hỏi mức lãi suất được hoàn trả rất cao và người đi vay cần phải có tài sản cụ thể để đảm bảo cho khoản nợ. Rõ ràng một doanh nghiệp khởi sự ngoài tài sản vô hình là “ý tưởng” thì hầu như không có đủ tài sản cụ thể để thế chấp.
Hơn nữa cho dù nhà đầu tư có tài sản từ gia đình hoặc người thân để thế chấp, thì khoản đầu tư này có mức độ rủi ro rất cao do sự kết hợp của rủi ro kinh doanh vốn có của giai đoạn khởi sự và rủi ro tài chính do mức lãi suất đi vay cao để tài trợ cho dự án này. Chính vì vậy việc tài trợ cho dự án từ nguồn vốn vay tỏ ra không thích hợp. Mặt khác doanh nghiệp khởi sự cũng không thể tiếp cận với thị trường chứng khoán để huy động vốn cổ phần vì chưa có thành tích về doanh thu, lợi nhuận và uy tín để phát hành cổ phiếu. Như vậy nguồn vốn đầu tư mạo hiểm tỏ ra thích hợp hơn cho các dự án khởi sự vì những nhà đầu tư mạo hiểm chấp nhận rủi ro cao.
Chính vì mức độ rủi ro kinh doanh cao, nhà đầu tư mạo hiểm rất thận trọng trong việc xem xét năng lực kinh doanh và năng lực công nghệ của bên nhận vốn. Bên cạnh đó khi cung cấp vốn cổ phần với mức độ rủi ro cao, nhà đầu tư mạo hiểm cũng đồng thời cung cấp kỹ năng và kinh nghiệm quản lý cần thiết cho sự tăng trưởng của doanh nghiệp và do đó họ trở thành nhà quản lý chiến lược của công ty. Điều này cho thấy bên cạnh vốn, vấn đề then chốt trong quá trình đầu tư mạo hiểm chính là yếu tố con người.2 Mô hình tổ chức của công ty đầu tư vốn mạo hiểm 1.1 Hình thức tổ chức của công ty đầu tư mạo hiểm Hoạt động đầu tư mạo hiểm thường được thực hiện bởi các công ty đầu tư vốn mạo hiểm, các tổ chức này được thể chế hoá thành định chế tài chính phi ngân hàng có chức năng tập trung những nguồn vốn từ các nhà đầu tư riêng lẻ trong nền kinh tế và thành lập nên một quỹ lớn để đầu tư mạo hiểm trong giai đoạn trung hoặc dài hạn. Theo IFC [38] công ty đầu tư mạo hiểm thường được tổ chức theo các mô hình: công ty hợp danh hữu hạn, công ty cổ phần, các công ty con của các tổ chức tài chính hoặc các tập đoàn kinh tế.
Công ty hợp danh hữu hạn (limited partnership): theo hình thức này các nhà đầu tư sẽ góp vốn của mình vào quỹ mạo hiểm được quản lý bởi những nhà đầu tư mạo hiểm chuyên nghiệp còn được gọi là thành viên quản lý vốn hay nhà sáng lập quỹ. Những thành viên này quản lý danh mục đầu tư của quỹ và chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản của mình. Còn các thành viên góp vốn khác thường là các cá nhân, công ty bảo hiểm, quỹ hưu bổng, các tập đoàn công nghiệp sẽ chịu trách nhiệm hữu hạn ở phần vốn góp của mình. Hình 1: Tổ chức đầu tư mạo hiểm theo mô hình công ty hợp danh hữu hạn Thành viên TNHH/ Vốn Vốn & Lãi/Lỗ.
IPO Các nhà đầu tư bên ngoài. Thu mua Chia lãi / hoàn vốn Quỹ đầu tư Vốn mạo hiểm Kết thúc Phí quản lý Công ty quản lý quỹ/ Vốn Cổ phần Thành viên trách nhiệm vô hạn, nhà sáng lập. Danh mục đầu tư Quản lý và kiểm soát 6 Công ty cổ phần (Corporation): theo mô hình này các thành viên góp vốn chỉ chịu trách nhiệm hữu hạn trong phần vốn đầu tư. Trong đó các cổ đông nắm một tỷ lệ cổ phần đáng kể sẽ có đủ điều kiện tham gia hội đồng quản trị với tư cách cổ đông sáng lập, còn lại là cổ đông thường.
Thực hiện mô hình này các cổ đông vẫn có thể dễ dàng kiểm soát hoạt động của công ty thông qua vai trò chủ động của hội đồng quản trị và khả năng lựa chọn công ty quản lý quỹ. Mô hình này cũng cho phép quỹ đầu tư mạo hiểm được hình thành dưới dạng quỹ đóng hoặc quỹ mở. Các công ty con của các tổ chức tài chính hoặc các tập đoàn kinh tế (corporate subsidiaries): theo mô hình này các tổ chức tài chính hoặc các tập đoàn công nghiệp sẽ thành lập các công ty đầu tư mạo hiểm nhằm mục tiêu đầu tư vào các dự án khởi sự, thúc đẩy đổi mới công nghệ và đa dạng hóa sản phẩm của công ty mẹ từ đó làm tăng giá trị chung của tập đoàn. Nhìn chung quy mô vốn của quỹ loại này không lớn và nắm giữ một phần nhỏ trong ngành công nghiệp đầu tư mạo hiểm.2 Nguồn vốn của quỹ đầu tư mạo hiểm Mức độ tập trung nguồn vốn vào các quỹ đầu tư mạo hiểm từ các chủ thể tham gia thị trường vốn phụ thuộc nhiều yếu tố khác nhau như uy tín của các thành viên sáng lập quỹ, mức độ ưa thích rủi ro của nhà đầu tư, môi trường đầu tư, việc phát triển các định chế tài chính khác như các quỹ hưu trí và các quỹ đầu tư khác… Thông thường nguồn vốn của quỹ đầu tư mạo hiểm được huy động từ thị trường vốn trung và dài hạn vì việc thu hoạch của quỹ đầu tư khi doanh vụ kết thúc thường sau 3 năm, do đó các nhà đầu tư vào quỹ mạo hiểm là những nhà đầu tư kiên nhẫn chờ đợi những “vụ thắng lớn” hoặc sẵn sàng gánh chịu những tổn thất trong tương lai [38].
Nguồn vốn cho quỹ đầu tư mạo hiểm chủ yếu được huy động từ các tập đoàn công nghiệp, các công ty bảo hiểm, các quỹ hưu trí, các ngân hàng, nhà nước và các cá nhân. Ở châu Á vốn góp của chính phủ, các định chế tài chính, các tập đoàn công nghiệp vào quỹ mạo hiểm chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cơ cấu nguồn vốn của quỹ. Còn ở Mỹ nguồn vốn mạo hiểm được huy động chủ yếu từ các quỹ tư nhân và các nhà đầu tư cá nhân [34]. Bên cạnh đó chính phủ ngày càng có những tác động tích cực vào 7 thị trường vốn đầu tư mạo hiểm thông qua việc cung cấp các khoản vay giá rẻ cho có công ty kinh doanh nhỏ (SBIC) để các công ty này đem cho các doanh nhân mà họ thấy xứng đáng vay lại [22] hoặc góp vốn trực tiếp cho các quỹ đầu tư mạo hiểm với tư cách như là một cổ đông nhưng được tư nhân quản lý một cách chuyên nghiệp.
Sự can thiệp của chính phủ sẽ có những tác động tích cực đến sự phát triển của thị trường vốn đầu tư mạo hiểm và đến lược nó thúc đẩy sự ra đời của các doanh nghiệp khởi sự. Như vậy các nguồn tài trợ cho quỹ đầu tư mạo hiểm rất đa dạng. Tính đa dạng cũng như tỷ trọng của từng loại nguồn vốn của quỹ phụ thuộc vào sự phát triển của thị trường tài chính, sự phát triển của các định chế tài chính, sự phát triển của các ngành công nghệ cao và sự quan tâm của nhà đầu tư tư nhân cũng như của chính phủ đối với hoạt động của quỹ đầu tư mạo hiểm ở từng quốc gia.