mở đầu hoạt động tố tụng dân sự đối với một vụ án, đồng thời là sự kiện pháp lý làm phát sinh trách nhiệm xem xét, giải quyết tranh chấp dân sự của Tòa án”24. Ngoài ra, tham khảo về quy định pháp luật của Nga trong việc quy định về quyền khởi kiện VADS tại Điều 3 BLTTDS 2003 của nước Nga như sau: “1. Công dân, tổ chức có quyền, tự do và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm có quyền khởi kiện vụ án dân sự tại Tòa án; 2. Trong những trường hợp do Bộ luật này và luật liên bang quy định, một người có thể nhân danh mình khởi kiện vụ án dân sự yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, tự do và lợi ích hợp pháp của người khác, tập hợp người không xác định hoặc lợi ích của Liên Bang Nga chủ thể Liên Bang Nga, các tổ chức tự quản địa phương…”25.
Quy định này có phần giống với cách định nghĩa của các tác giả tại Việt Nam về vấn đề khởi kiện VADS. Như vậy, từ những phân tích nêu trên, có thể kết luận rằng: Khởi kiện VADS là việc cơ quan, cá nhân, tổ chức theo quy định của pháp luật TTDS yêu cầu Tòa án có thẩm quyền bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình hay của người khác. Thứ ba, chúng ta tìm hiểu về khái niệm của thuật ngữ “thụ lý VADS”. Hoạt động thụ lý VADS được xem “là hoạt động đầu tiên của Tòa án trong quá trình giải quyết VADS làm phát sinh quan hệ pháp luật tố tụng dân sự giữa cơ quan tiến hành tố tụng với người tham gia tố tụng”26.
Theo Từ điển tiếng Việt: “Thụ lý là tiếp nhận giải quyết vụ kiện” 27. Ngoài ra trong giáo trình Luật tố tụng dân sự của trường Đại học Luật Hà Nội năm 2015 đưa ra khái niệm “thụ lý vụ án là việc Tòa án nhận đơn khởi kiện của người khởi kiện và vào sổ thụ lý vụ án dân sự để giải quyết” 28. Bên cạnh đó, theo tác giả Đặng Tất Tùng định nghĩa “thụ lý VADS là một hoạt động tố tụng dân sự do Tòa án tiến hành trên cơ sở yêu cầu khởi kiện của người có quyền khởi kiện và vào sổ thụ lý VADS khi có đủ điều kiện do pháp luật quy định”29. Hiện nay, tại Điều 195 BLTTDS 201530 có quy định về thụ lý VADS nhưng đó không phải quy phạm định nghĩa do đó hiện nay chưa có nhận thức thống nhất về định nghĩa của thuật ngữ này.
Khi nhìn từ góc độ của ngôn ngữ học, “thụ lý” là 23 Người khởi kiện tự mình đến Tòa án nộp đơn và làm các thủ tục liên quan hoặc nộp qua đường bưu điện, hay còn gọi là cách khởi kiện truyền thống; 24 Nguyễn Mạnh Hùng, tlđd (16), tr. 237; 25 Nguyễn Chí Thắng (2010), tlđd (7), tr. 14; 26 Võ Thị Phượng (2017), “Thực tiễn áp dụng pháp luật trong việc không thụ lý VADS”, Tạp chí Kiểm sát, số 11, tr. 42; 27 Viện ngôn ngữ học (2006), Từ điển tiếng Việt, Nxb.
Đà Nẵng và Trung tâm từ điển học, tr. 961; 28 Đinh Thị Thu Hương (2017), Thụ lý vụ án dân sự theo trình tự sơ thẩm trong tố tụng dân sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Luật học, Đại học quốc gia Hà Nội, tr. 24, 25; 29 Đặng Tất Tùng (2015), Thực tiễn áp dụng tại các tòa án trên địa bàn thành phố Hà Nội, Luận văn thạc sĩ Luật học, Đại học quốc gia Hà Nội, tr. 14; 30 Điều 195 BLTTDS 2015 về thụ lý vụ án: “Sau khi nhận đơn khởi kiện và tài liệu, chứng cứ kèm theo, nếu xét thấy vụ án thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án thì Thẩm phán phải thông báo ngay cho người khởi kiện biết để họ đến Tòa án làm thủ tục nộp tiền tạm ứng án phí trong trường hợp họ phải nộp tiền tạm ứng án phí”.
9 việc “cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận giải quyết vụ kiện” 31 hay nói cách khác là việc “Tòa án tiếp nhận vụ án để xét xử”32. Còn về mặt pháp lý, có quan điểm cho rằng “thụ lý VADS là một hoạt động tố tụng dân sự, trong đó Tòa án xem xét, chấp nhận đơn khởi kiện của chủ thể có quyền khởi kiện và vào sổ thụ lý vụ án để giải quyết vụ án theo thủ tục tố tụng dân sự”33. Bên cạnh đó, tại Nga cũng có quy định khi đơn khởi kiện đáp ứng được đầy đủ các quy định theo luật định thì đơn sẽ được thụ lý tại Điều 133 BLTTDS của nước Nga: “Trong thời hạn 5 ngày kể từ ngày nhận đơn khởi kiện, thẩm phán có nghĩa vụ xem xét, giải quyết việc thụ lý đơn khởi kiện”34. “Có thể thấy rằng có nhiều điểm khá giống về quy định pháp luật trong khởi kiện và thụ lý VADS giữa Nga và Việt Nam, điều này có thể giải thích qua việc pháp luật Việt Nam và pháp luật Nga đều có nguồn gốc xuất phát từ hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa, nền pháp luật thành văn.
Ở khía cạnh khác, sau chiến tranh, khi Việt Nam bắt đầu xây dựng lại đất nước nói chung và hệ thống pháp luật nói riêng đã học hỏi và tiếp thu từ cách lập pháp và tư pháp của nước Nga vì pháp luật tố tụng giữa hai quốc gia này có thể sẽ tồn tại nhiều điểm tương đồng nhau”35. Từ các quan điểm nêu trên và quy định của pháp luật về thụ lý VADS trong BLTTDS (Điều 195) có thể hiểu rằng: thụ lý VADS là việc sau khi Tòa án xem xét đơn khởi kiện hợp lệ, thuộc thẩm quyền của mình và người khởi kiện đã nộp biên lai thu tiền tạm ứng án phí cho Tòa án (trừ trường hợp được miễn và không phải nộp) thì Tòa án chấp nhận đơn yêu cầu của người khởi kiện để xem xét giải quyết một vụ việc nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, pháp nhân, tổ chức, cơ quan. Cuối cùng, việc làm rõ định nghĩa của thuật ngữ “trực tuyến” góp phần quan trọng trong việc nghiên cứu đề tài. Đây là một thuật ngữ mới vậy nên hiện nay chưa nhận thức thống nhất.
Theo khoản 4 Điều 3 Nghị định 43/2011NĐ-CP ngày 13 tháng 6 năm 2011 của Chính phủ về việc cung cấp thông tin và dịch vụ công trực tuyến trên trang thông tin điện tử hoặc cổng thông tin điện tử của cơ quan nhà nước thì dịch vụ công trực tuyến được định nghĩa như sau: “Dịch vụ công trực tuyến là dịch vụ hành chính công và các dịch vụ khác của nhà nước được cung cấp cho các tổ chức, cá nhân trên môi trường mạng”. Từ định nghĩa vừa nêu, chúng ta có thể hiểu trực tuyến là một môi trường mạng, trên cơ sở của môi trường mạng này chúng ta sẽ có thể tiến hành nhiều hoạt động khác. Ngoài ra, cũng có thể hiểu môi trường mạng này là công cụ trung gian khi con người kết nối thiết bị điện tử của họ vào môi trường mạng đó, họ có thể tiến hành một số hoạt động nhất định. Ví dụ, khi dịch bệnh COVID-19 bùng nổ, nhằm hạn chế sự tập trung của người dân và giảm sự lây lan của dịch bệnh, giáo dục Việt Nam áp dụng hình thức học trực tuyến thông qua phần mềm zoom, google meeting… để giảng dạy và học tập.
Việc này có nghĩa 31 Viện Ngôn Ngữ Học (2006), Từ điển tiếng Việt, Nxb. Đà Nẵng, Trung tâm từ điển học, tr. 961; 32 Nguyễn Lân, tlđd (13), tr. 1764; 33 Phan Xuân Tuy (2005), “Bàn về kiểm sát việc thụ lý VADS theo quy định của Bộ luật tố tụng dân sự”, Tạp chí Kiểm sát, số 17, tr.
15; 34 Nguyễn Chí Thắng (2010), tlđd (7), tr. 15; 35 Nguyễn Chí Thắng (2010), tlđd (7), tr. 10 là học sinh cần có một thiết bị điện tử (máy tính, điện thoại) đã được kết nối với môi trường mạng để có thể đăng nhập và sử dụng phần mềm nêu trên. Điều này cũng tương tự như việc hiện nay pháp luật cho phép người khởi kiện có thể sử dụng thiết bị điện tử để kết nối với mạng, sau đó truy cập vào trang điện tử của Tòa án để tiến hành khởi kiện (nộp đơn, tài liệu, chứng cứ chứng minh liên quan)36.
Từ việc phân tích các thuật ngữ nêu trên, chúng ta có thể khái quát rằng: “Khởi kiện VADS trực tuyến” là việc người khởi kiện thông qua sử dụng thiết bị điện tử đã kết nối mạng để truy cập vào trang điện tử của Tòa án để tiến hành gửi đơn khởi kiện và các tài liệu, chứng cứ chứng minh họ đang có để yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. “Thụ lý VADS trực tuyến” là Tòa án chấp nhận đơn khởi kiện, xem xét, giải quyết vụ án (sau khi người khởi kiện đáp ứng các điều kiện theo quy định pháp luật) và thông báo với người khởi kiện qua trang điện tử của Tòa án hoặc các phương tiện điện tử khác. Đặc điểm Từ khái niệm nêu trên, chúng ta có thể thấy việc khởi kiện và thụ lý VADS trực tuyến có những đặc điểm sau: Thứ nhất, việc khởi kiện và thụ lý VADS trực tuyến sẽ dẫn đến những hệ quả pháp lý tương tự như khi khởi kiện và thụ lý VADS trực tiếp. Cụ thể là sau khi khởi kiện VADS trực tuyến, quan hệ pháp luật tố tụng dân sự phát sinh, đây là bước khởi động cho quá trình tố tụng dân sự diễn ra.
Việc Tòa án nhận được đơn khởi kiện và tài liệu, chứng cứ chứng minh là cơ sở để Tòa án xem xét và tiến hành các thủ tục tố tụng tiếp theo. Như đã trình bày, bên cạnh việc người khởi kiện phải tự mình đến Tòa án nộp đơn khởi kiện và các tài liệu, chứng cứ chứng minh hoặc nộp qua đường bưu điện thì hiện nay pháp luật đã cho phép các chủ thể được quyền nộp trực tuyến và phải tuân thủ theo quy định để việc khởi kiện trực tuyến hợp pháp. Như vậy, khi người khởi kiện nộp đơn trực tuyến thì Tòa án cần đặt mình trong trạng thái tạo điều kiện để các chủ thể tiếp cận công lý như cách khởi kiện truyền thống và xem xét, giải quyết đơn đó theo quy định pháp luật để đảm bảo sự công bằng và quyền lợi của người khởi kiện. Đối với vấn đề thụ lý VADS trực tuyến, việc này cũng được xem là một thủ tục tố tụng như việc thụ lý VADS thông thường và là công việc đầu tiên của Tòa án trong quá trình tố tụng, bởi nếu không có việc thụ lý này thì cũng sẽ không có các bước tiếp theo của quá trình tố tụng như chuẩn bị xét xử vụ án.