Khóa luận tốt nghiệp luật học nhân cách người phạm tội lý luận và thực tiễn

Khóa luận tốt nghiệp luật học nghiên cứu nhân cách người phạm tội, lý luận và thực tiễn trong công tác xử lý tội phạm tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyen Nhu Phan
• Người hướng dẫn: TS. Chu Van Duc
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm lý học
• Đề tài: Nhân cách người phạm tội - Lý luận và thực tiễn
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm cơ bản về nhân cách người phạm tội

Nhân cách người phạm tội là một lĩnh vực quan trọng trong tâm lý học tội phạm, tập trung nghiên cứu các đặc điểm tâm lý, hành vi và động cơ của những cá nhân vi phạm pháp luật. Đây không chỉ là vấn đề lý thuyết mà còn mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong việc phòng chống tội phạm và cải tạo tội phạm nhân dân. Nhân cách của người phạm tội được hình thành từ nhiều yếu tố phức tạp bao gồm di truyền, môi trường xã hội, kinh tế, văn hóa và những trải nghiệm sống. Việc hiểu rõ cấu trúc và đặc điểm nhân cách này giúp các cơ quan chức năng xây dựng chiến lược phòng ngừa tội phạm hiệu quả, đồng thời hỗ trợ công tác cải tạo và tái hòa nhập xã hội cho những người đã mắc phải lỗi lầm.

1.1. Định nghĩa người phạm tội trong bối cảnh pháp luật Việt Nam

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, người phạm tội được định nghĩa là những cá nhân có hành vi vi phạm pháp luật hình sự, gây thiệt hại cho xã hội và bị xử phạt theo quy định của Bộ luật Hình sự. Các đặc điểm nhân cách tiêu cực như thiếu tính kỉ luật, động cơ lệch lạc, và khiếm khuyết trong nhận thức đạo đức thường được quan sát ở nhóm đối tượng này, tạo nên sự khác biệt rõ rệt so với những thành viên bình thường của xã hội.

1.2. Cấu trúc và thành phần của nhân cách tội phạm

Cấu trúc nhân cách người phạm tội bao gồm nhiều thành phần liên kết với nhau: năng lực nhận thức, xu hướng hành động, động cơ và khí chất cá nhân. Những thành phần này tương tác phức tạp, tạo nên hành vi phạm tội cụ thể. Nghiên cứu chuyên sâu về cấu trúc này giúp chuyên gia có cơ sở khoa học để phân loại tội phạm và đề xuất biện pháp can thiệp phù hợp nhằm giảm thiểu tái phạm.

II. Lý luận về hình thành nhân cách tiêu cực của người phạm tội

Sự hình thành nhân cách tiêu cực ở người phạm tội là kết quả của quá trình tương tác phức tạp giữa nhiều yếu tố. Lý luận về tâm lý tội phạm cho rằng không có nguyên nhân duy nhất, mà là sự kết hợp của các yếu tố sinh học, tâm lý, xã hội và môi trường. Các nghiên cứu quốc tế và trong nước đều chỉ ra rằng những người có nhân cách tiêu cực thường trải qua những giai đoạn phát triển bất thường, thiếu hút tình cảm, giáo dục không đầy đủ, và chịu ảnh hưởng từ môi trường xấu. Hiểu rõ những yếu tố này là cơ sở để xây dựng các chương trình phòng ngừa tội phạm và cải tạo tội phạm hiệu quả, góp phần bảo vệ xã hội và cải thiện chất lượng cuộc sống của con người.

2.1. Vai trò của yếu tố môi trường xã hội trong hình thành nhân cách

Môi trường xã hội đóng vai trò quyết định trong quá trình phát triển nhân cách của mỗi cá nhân. Những cá nhân sống trong hoàn cảnh thiếu hụt, gia đình tan vỡ, hay tiếp xúc lâu dài với các yếu tố tiêu cực có khả năng cao hình thành nhân cách tiêu cực. Các nghiên cứu tâm lý học chỉ ra rằng giai đoạn thơ ấu là critical period (giai đoạn tới hạn) ảnh hưởng sâu sắc đến hình thành nhân cách, vì vậy phòng ngừa tội phạm cần bắt đầu từ việc chăm sóc trẻ em.

2.2. Ảnh hưởng của di truyền và yếu tố tâm lý học

Bên cạnh yếu tố môi trường, yếu tố di truyền cũng có ảnh hưởng nhất định đến hành vi và nhân cách. Một số đặc điểm tâm lý như sự xác định quá mức, thiếu khả năng điều khiển xúc cảm, hoặc những rối loạn tâm lý có thể làm tăng nguy cơ phạm tội. Tuy nhiên, di truyền không phải là yếu tố quyết định duy nhất; những người có yếu tố di truyền tiên tiến có thể vẫn phát triển nhân cách lành mạnh nếu được nuôi dạy tốt.

III. Các trường hợp thực tế về nhân cách người phạm tội

Phân tích các trường hợp thực tế là cách tiếp cận khoa học để làm rõ lý luận về nhân cách người phạm tội. Các vụ án cụ thể như trường hợp Nguyễn Anh T - tội phạm tình dục và sát nhân, hay Nguyễn Đức T - tội phạm liên quan đến chất nổ, đều cho thấy những đặc điểm nhân cách đặc trưng và quá trình hình thành hành vi phạm tội của họ. Những nghiên cứu tâm lý học tội phạm dựa trên các trường hợp thực tế không chỉ giúp hiểu rõ cơ chế hình thành nhân cách tiêu cực, mà còn cung cấp dữ liệu quý báu cho công tác đào tạo chuyên gia, xây dựng chính sách phòng chống tội phạm, và cải tạo những người đã mắc lỗi. Việc phân tích chuyên sâu giúp xác định các yếu tố nguy hiểm và xây dựng hộ sơ tâm lý chính xác.

3.1. Phân tích nhân cách của tội phạm tình dục và sát nhân

Các tội phạm tình dục thường thể hiện nhân cách đặc thù với những nét như thiếu cảm thông, khiếm khuyết trong nhận thức đạo đức, và sự biến thái trong động cơ tình dục. Phân tích cấu trúc nhân cách của những tội phạm loại này cho thấy rõ những yếu tố ảnh hưởng từ thời thơ ấu, những trải nghiệm tính dục bất thường, và sự hình thành những hành vi phạm tội nguy hiểm. Các chuyên gia tâm lý học tội phạm sử dụng các công cụ đánh giá tiêu chuẩn để xác định mức độ nguy hiểm và xác suất tái phạm.

3.2. Phân tích các vụ án liên quan đến tội phạm bạo lực

Tội phạm bạo lực như sử dụng chất nổ hay gây thương tích cơ thể phản ánh nhân cách được đặc trưng bởi sự hung hãn, thiếu kiểm soát xúc cảm, và tính bạo lực tiềm tàng. Những người phạm tội bạo lực thường có lịch sử bạo lực từ sớm, tiếp xúc với môi trường xấu, và động cơ bị biến dạng bởi hận thù hay thù oán. Việc phân tích chi tiết giúp cơ quan tố tụng hiểu rõ tâm lý tội phạm và xây dựng chiến lược điều tra, thẩm vấn hiệu quả.

IV. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của nghiên cứu nhân cách người phạm tội

Nghiên cứu nhân cách người phạm tội mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc đối với Việt Nam. Về mặt lý luận, công trình này bổ sung và hoàn thiện hiểu biết về tâm lý học tội phạm, là một lĩnh vực còn hạn chế trong nghiên cứu khoa học Việt Nam. Về mặt thực tiễn, những kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho công tác phòng chống tội phạm hiệu quả, giúp các cơ quan chức năng xây dựng các chương trình cải tạo tội phạm phù hợp với đặc điểm nhân cách cụ thể của từng đối tượng. Các chuyên gia tâm lý học có thể sử dụng những phát hiện này để tư vấn cho hệ thống tư pháp, cải thiện công tác phòng ngừa tội phạm trong cộng đồng, và góp phần xây dựng một xã hội an toàn, công bằng hơn.

4.1. Ứng dụng trong công tác phòng ngừa và phòng chống tội phạm

Hiểu biết sâu về nhân cách người phạm tội giúp các lực lượng chức năng xác định những dấu hiệu sớm của hành vi phạm tội tiềm tàng và can thiệp kịp thời. Những người có nhân cách tiêu cực rõ rệt cần được theo dõi, giáo dục, và hỗ trợ để thay đổi đường hướng cuộc sống. Chương trình phòng ngừa tội phạm dựa trên hiểu biết về cấu trúc nhân cách tỏ ra hiệu quả hơn so với các biện pháp trừng phạt thuần túy, đặc biệt là đối với thanh thiếu niên có động cơ phạm tội bị biến dạng.

4.2. Ứng dụng trong cải tạo và tái hòa nhập xã hội của tội phạm

Cải tạo tội phạm hiệu quả đòi hỏi phải hiểu rõ nhân cách cụ thể của từng cá nhân. Những người phạm tội phạm cần các chương trình giáo dục tâm lý được thiết kế riêng, nhằm thay đổi các nét nhân cách tiêu cực và giúp họ phát triển các kỹ năng sống, khả năng kiểm soát xúc cảm, và đạo đức xã hội. Việc sử dụng các công cụ tâm lý học trong công tác cải tạo không chỉ giảm tái phạm mà còn giúp những người này trở thành thành viên hữu ích của xã hội, góp phần vào sự phát triển bền vững của quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MOT SO VAN ĐÈ LÝ LUẬN VE NHÂN CÁCH NGƯỜI PHAM TOI 1. Một số khái niệm cơ ban 1. Khái niệm về người phạm tội Về vấn đề người phạm tội, trên thế giới đang ton tại các quan điểm khác nhau, đưới các góc nhìn khác nhau. Có thê kê đến một số nhận định nổi tiếng như sau: Theo quan điểm cổ điển, Cesare Beccaria trong tác phẩm “Những tiểu luận về tội ác và trừng phạt” (1764) cho rằng tội phạm không xuất phát từ bản chất xấu xa của con người, mà đo cá nhân đưa ra những quyết định sai lầm sau khi cân nhắc giữa lợi ích và hậu quả.

Theo ông, con người là thực thê lý trí, nhưng khi nhận thức chưa đầy đủ về hậu quả của hành vi, họ có thể chọn phạm tội với niềm tin rằng lợi ích thu được lớn hơn hình phạt phải gánh chịu. Theo quan điểm xã hội hoc, Robert Merton (1938) trong “Thuyết căng thắng” lập luận rằng tội phạm xảy ra khi xã hội đề ra những mục tiêu chung (như giàu có, thành công) nhưng không cung cấp cơ hội bình đăng để đạt được chúng. Những người không thể đạt được mục tiêu bằng con đường hợp pháp có thể tìm đến hành vi phạm tội như một giải pháp thay thé. Lý thuyết của Merton nhân mạnh rằng xã hội và cấu trúc của nó đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành hành vi phạm tội, thay vì chỉ đồ lỗi cho cá nhân.

Theo quan điểm hiện đại, có thể nhận định là quan điểm phát triển, Raul M. Raine (1993) trong “The Psychopathology of Crime” nhân mạnh rang hành vi phạm tội không chỉ do một yếu tế đơn lẻ mà là kết quả của sự tương tác giữa nhiều yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội. Ông cho rằng di truyén, môi trường song, nén tang giao duc, điều kiện kinh tế va tác động từ gia đình, xã hội đều có anh hưởng đến việc một cá nhân có thê trở thành tội phạm. Do đó, để phòng chống tội phạm hiệu quả, cần có cách tiếp cận toàn diện, kết hợp các biện pháp giáo dục, hỗ trợ kinh tế và cải thiện điều kiện sống thay vì chí tập trung vào trừng phạt.

Ở Việt Nam, cho đến thời điểm hiện tại, đặc biệt trong các quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 vẫn chưa có một khái niệm chính thức về người phạm tội. Tuy nhiên, dựa trên Điều 8 của Bộ luật hình sự năm 2015 về tội phạm: “Điều 8. Khái niệm tội phạm 1. Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực rách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cô ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyên, thông nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyên con người, quyên, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những linh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xứ ly hình sự.

Những hành vi tuy có dấu hiệu của tội phạm nhưng tính chất nguy hiểm cho xã hội không đáng ké thì không phải là tội phạm và được xử lý bằng các biện pháp khác. ”2 Cu thé hơn, dé được coi là người phạm tội, một cá nhân phải đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu của chủ thể tội phạm theo Bộ luật Hình sự năm 2015. Điều này bao gồm độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự (từ đủ 14 tuổi với một số tội nghiêm trọng và từ 16 tuổi với mọi tội phạm), năng lực trách nhiệm hình sự (khả năng nhận thức và kiểm soát hành vi), và không thuộc diện miễn trừ trách nhiệm. Đồng thời, năng lực trách nhiệm hình sự yêu cầu cá nhân phải có khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của mình tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội.

Ngoài ra, hành vi phạm tội phải được quy định trong Bộ luật Hình sự, là hành VI nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm các quan hệ pháp luật được bao vệ như tính mạng, tài sản, trật tự công cộng. Tội phạm có thể do cố ý (nhận thức rõ hậu quả nhưng vẫn thực hiện) hoặc vô ý (không mong muốn hậu quả nhưng do câu thả hoặc thiêu lường trước). Mặt khác, một yêu tô cần được xem xét đê kết luận là người có ` hành vi phạm tội, đóng vai trò quan trọng trong việc xác định người phạm tội là về A ? Điều 8 Bộ luật hình sựnăm 205 3 Điêu 12 Bộ luật hình sự năm 2015 về độ tuôi chịu trách nhiệm hình sự van đề cô y hay vô ý phạm tội?. Cố ý phạm tội là khi cá nhân nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm nhưng vẫn thực hiện; trong khi đó, vô ý phạm tội là khi cá nhân không mong muốn hậu quả xảy ra nhưng do thiếu cân trọng hoặc không lường trước được hậu quả.

Bên cạnh đó, việc xác định một người có phải là người phạm tội hay không còn phải dựa trên nguyên tắc suy đoán vô tdi, dam bảo quyền lợi hợp pháp của cá nhân và sự công bằng trong xét xử. Cá nhân chỉ bi coi là người có hành vi phạm tội khi có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật từ cơ quan tố tụng. Chung quy lại, tác giả có thé đưa ra kết luận về người phạm tội từ phân tích trên như sau: Người phạm tội là người có đầy đủ các dấu hiệu chủ thể tội phạm và thực hiện hành vi mà được Bộ luật hình sự quy định là tội phạm. Khái niệm về nhân cách Nhân cách là một khái niệm được hiểu và tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, đa chiều, đa dạng trong tâm lí học.

Nhìn chung, nhân cách chỉ những đặc điểm tâm lí ôn định, giúp phân biệt các cá nhân và quyết định hành vi của họ. Trong Khóa luận này, tác giả xin phép đề cập và phân tích một số quan điểm về nhân cách bao gồm: Với góc nhìn của Phân tâm học, đại diện là Sigmund Freud (1856 - 1939), ông nhận định rằng nhân cách được hình thành từ ba thành phần chủ yếu gồm: bản năng (Id), Ego (cái tôi) và Suprego (siêu tôi). Trong đó, Id là những bản nang và ham muốn cơ bản, Ego tượng trưng cho lý trí và thực tế, Suprego thể hiện các chuẩn mực đạo đức xã hội. Freud nghiên cứu rằng nhân cách con người là kết quả của sự cân bằng và xung đột giữa ba thành phần nay.® Ở góc nhìn cụ thể hơn, Id là bản năng tính dục, có ngay từ lúc mới sinh, chỉ năng lượng nguyên thủy của sự sống, Các hành động của nó đều dựa trên nguyên tắc khoái lac (pleasure principle).

Cái ấy tượng trưng cho phần vô thức và thé hiện sự chông đôi xã hội của cá nhân. Theo Freud, phạm vi của cái ây trong vô thức là * Điều 10 và Điều 11 Bộ luật hình sự năm 2015 về cố ý phạm tội và vô ý phạm tội 5 Điều 13 Bộ luật té tụng hình sự năm 2015 ® Parsons, T. Social Structure and the Development of Personality: Freuds Contribution to the Integration of Psychology and Sociology.), Personality and social systems (pp. John Wiley & Sons, Inc.

8 phần nhân cách tối tăm, không thể đi đến được, nó rất mù quáng và độc ác. Mục đích độc nhất của nó là thỏa mãn các ham muốn bản năng và các khoái cảm trong con người mà không cần biết đến các hậu quả. Nói theo Thomas Mamn thì “Nó không biết gì đến giá trị, thiện hay ác và ca đạo đức nữa” Ego bao hàm cả ý thức, tiền ý thức và một phần vô thức, nó nằm ở phần nỗi và một phần chìm của tảng băng trôi, cái tôi là thành phần tâm lý (psychological component) của bộ máy tư đuy. Cái tôi, thể hiện cá tính tâm lý của mỗi con người.

Cái tôi còn thể hiện trong hoạt động ý thức như tri giác, ngôn ngữ và những hoạt động trí tuệ cho phép kiểm soát kiềm chế hành vi cá nhân trong quan hệ với ngoại cảnh. Cái tôi có thé kìm nén xung đột của cái ấy và kiềm chế khoái lạc. Cái tôi nhận biết được thế giới xung quanh và nhận ra rằng phải kìm hãm những khuynh hướng sai lệch của cái tôi, để ngăn ngừa mọi xung đột với luật lệ xã hội. Như vậy, cái tôi vượt khỏi sự thong nhat sinh vat của thân xác để đạt tới một sự thống nhất cao hơn là sự tự chủ.

Cái tôi tượng trưng cho phần ý thức và ý chí của cá nhân.Š Suprego nằm trong cả ba lát cắt vô thức, tiền ý thức và ý thức, nó nằm cả trong phan chim và phần nỗi của tang băng trôi. Cái siêu tôi là thành phan xã hội (social component) của bộ máy tư duy Cái siêu tôi được xem là sự học hỏi của cá nhân về Các giá tri và quy tắc xã hội. Nó được coi là mặt lương tâm, đạo đức của cá nhân và cái tôi lý tưởng (ego-ideal). Cái siêu tôi đấu tranh để cho các hành vi được hoàn thiện bằng cách xác định giá trị hành vi hoặc tỏ thái độ đối với hành vi là đúng hay sai.

Cái siêu tôi chứa tất cả các tiêu chuẩn đạo đức tiếp nhận được tử cha mẹ va xã hội. Các siêu tôi buộc cái tôi phù hợp không chỉ vê thực tê mà còn ve lý tưởng của 7 Khoa Chính trị - Luật trường Dai học Hà Tĩnh, Mô hình cấu trúc nhân cách con người của S.Freud, https://poi.vn/tin-t%E1%BB%A9c-s%E1%BB%B 1 -kiME1%BB%87n/66-m%C3%B4- h%C3%ACnh-c%E1%BA%ASu-tr%C3%BAc-nh%C3%A 2n-c%C3%A | ch-con- ng%C6%BO%E1%BB%IDi-c%E1%BB%A7a-s-freud 8 Khoa Chính trị - Luật trường Dai học Ha Tĩnh, Mô hình cấu trúc nhân cách con người của S.Freud, https://poi.vn/tin-t%E1%BB%A9c-s%E1%BB%B 1 -kiME1%BB%87n/66-m%C3%B4- h%C3%ACnh-c%E1%BA%ASu-tr%C3%BAc-nh%C3%A2n-c%C3%A| ch-con- ne%C6%B0%E1%BB%IDi-c%E1%BB%A7a-s-freud minh về đạo đức. Do đó, các siêu tôi khiến người ta cảm thấy tội lỗi khi họ đi ngược lại quy tắc của xã hội.° Với góc nhìn của Tâm ly học nhân văn, theo quan điểm của Carl Rogers (1902 - 1987), nhân cách là một quá trình phát triển, luôn thay đối và hướng đến sự hoàn thiện của bản thân. Tức là, nhân cách của một con người phụ thuộc vào trải nghiệm của cá nhân, khả năng tự nhận thức và T năng phát triển của họ.

Ông nhấn mạnh vai trò của tính tự nhận thức và cảm giác về giá tri bản thân trong việc hình thành nhân cach.! Phân tích quan điểm trên, con người vốn có xu hướng tích cực, hướng thiện và luôn khao khát hoàn thiện bản thân.