Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN NGUỒN TIN VÀ KHÁI QUÁT VỀ TRUNG TÂM HỌC LIỆU ĐẠI HỌC ĐIỆN LỰC 1. Nguồn tin và vai trò của nguồn tin trong hoạt động thông tin thư viện 1. Khái niệm nguồn tin, phát triển nguồn tin. Vốn tài liệu (VTL) xuất hiện cùng với những thư viện đầu tiên trên thế giới - thế kỷ thứ III trước công nguyên.
Qua hàng ngàn năm, người xưa vẫn không phân biệt VTL và thư viện. Đến thế kỷ XX ở Đức đã xuất hiện một thuật ngữ mới để chỉ VTL “Derfond” nhưng phải đến giữa thế kỷ XX khái niệm VTL mới được hình thành và khai sinh ra những định nghĩa mới về VTL. Theo chuyên gia thư viện Xô Viết E.Samurin định nghĩa: Vốn tài liệu là tổng hợp các xuất bản phẩm, các bản thảo và các tài liệu có trong thư viện, tạo điều kiện cho việc sử dụng của độc giả. Cuối những năm 70 của thế kỷ XX với bùng nổ thông tin VTL được định nghĩa bởi từ điển thuật ngữ tiếng Việt: “VTL là bộ sưu tập các xuất bản phẩm và các vật mang tin, được hình thành phù hợp với chức năng của thư viện, được sử dụng có tính xã hội, được giới thiệu về nhiều phương diện với sự giúp đỡ của hệ thống mục lục”.
Cuốn “Cẩm nang nghề thư viện” của TS.Lê Văn Viết: VTL là bộ sưu tập có hệ thống các tài liệu phù hợp với chức năng, loại hình và đặc điểm của từng thư viện, nhằm phục vụ cho chính người đọc của thư viện hoặc các thư viện khác, được phản ánh toàn diện trong bộ máy tra cứu, cũng như để bảo quản lâu dài trong suốt thời gian được người đọc quan tâm. Theo Pháp lệnh thư viện (năm 2000): VTL thư viện là những tài liệu được sưu tầm, tập hợp theo nhiều chủ đề, nội dung nhất định, được xử lý theo quy tắc, quy trình khoa học nghiệp vụ thư viện để tổ chức phục vụ người đọc đạt hiệu quả cao và được đảm bảo. 6 Ngày nay, trong hoạt động TT-TV, cùng với thuật ngữ “vốn tài liệu” là sự xuất hiện thuật ngữ “nguồn tin”. Ở một khía cạnh nào đó nguồn tin có thể được hiểu là vốn tài liệu.
Nguồn tin tồn tại dưới nhiều vật mạng tin và con người có thể khai thác và sử dụng chúng theo nhiều cách khác nhau và những mục đích khác nhau. Có nhiều định nghĩa khác nhau về nguồn tin: Theo nghĩa rộng: nguồn tin tương đương với tiềm lực thông tin bao gồm nguồn tin và các yếu tố khác nhau tạo nên hoạt động thông tin: cơ sở vật chất, kinh phí và nhân lực. Theo nghĩa hẹp: nguồn tin được hiểu là khi sử dụng tương đối phù hợp với nhu cầu tin của nhóm người dùng tin nhất định, được tổ chức quản lý kiểm soát có thể truy cập và chia sẻ dễ dàng. Bao gồm: các dữ liệu được thể hiện dưới dạng văn bản, số, hình ảnh hoặc âm thanh được ghi lại trên phương tiện theo quy ước hoặc không theo quy ước, các sưu tập kiến thức của con người, những kiến thức của tổ chức có thể truy cập và có giá trị cho người sử dụng.
Do đó, nguồn tin là sản phẩm trí tuệ, là sản phẩm lao động khoa học, kiến thức, suy nghĩ, sáng tạo của con người, phản ánh những thông tin được kiểm soát và ghi lại dưới một dạng vật chất nào đó. Từ đó, phát triển nguồn tin là quá trình làm cho nhu cầu thông tin của NDT được đáp ứng kịp thời, đầy đủ, chính xác. Nói cách khác, phát triển nguồn tin là nhằm đáp ứng NCT của NDT. Vai trò của nguồn tin trong hoạt động thông tin- thư viện Nguồn tin có vai trò quan trọng với hoạt động thông tin- thư viện, là một trong những yếu tố quyết định tới sự tồn tại và phát triển của cơ quan thư viện.
Đó là nguyên liệu đầu vào của hoạt động thông tin khoa học trong các cơ quan TT-TV. Nguồn tin chứa đựng những tri thức, kinh nghiệm của loài người được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tiếp thu những tiến bộ, khai thác và phát triển tri thức của thế hệ trước. 7 Đối với cán bộ thư viện, nguồn tin là đối tượng làm việc hàng ngày (bổ sung, xử lý, phục vụ NDT …). Với NDT nguồn tin là nhân tố quyết định đến sự sáng tạo trên mọi lĩnh vực đời sống xã hội.
Sự tiến bộ của kỹ thuật và việc ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin và truyền thông đã làm thay đổi cả về số lượng, chất lượng của nguồn tin. Trong xã hội hiện đại, con người đòi hỏi phải được thỏa mãn nhu cầu thông tin cả về chất và lượng, thông tin không chỉ là tư liệu mà còn các thông tin dữ kiện, âm thanh hình ảnh, thông tin tổng hợp. Nếu được tổ chức tốt, phương thức khai thác hiệu quả sẽ là nhân tố quyết định cho sự tăng trưởng kinh tế tạo tiền đề cho sự phát triển bền vững và công bằng xã hội. Ở nước ta sự chuyển đổi sang kinh tế thị trường, với sức ép của xu hướng hội nhập toàn cầu đòi hỏi và đặt ra các yêu cầu rất nghiêm ngặt về chất lượng sức cạnh tranh của sản phẩm thông tin.
Do đó nhu cầu thông tin trở lên ngày càng cấp bách và phong phú. Sự phát triển của nền kinh tế tri thức đang diễn ra mạnh mẽ ở nước ta và bước vào xã hội thông tin là một cơ hội, thách thức mới. Do đó vai trò của nguồn tin càng được khẳng định - nguồn tin là nhân tố quyết định hoạt động sáng tạo và chiến lược phát triển thông tin tại các cơ quan TT-TV nói riêng và của toàn xã hội nói chung. Trung tâm học liệu ĐHĐL là một bộ phận gắn liền với sự nghiệp giáo dục đào tạo của Nhà trường.
Chất lượng đào tạo của Nhà trường có đạt hiệu quả cao hay không có một phần đóng góp của hoạt động TT-TV. Do đó, công tác tạo nguồn tin cần được phát triển toàn diện theo kịp sự phát triển của xã hội, đáp ứng nhanh chóng chính xác nhu cầu tin của NDT. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển nguồn tin - Chính sách phát triển 8 Chính sách phát triển nguồn tin của một quốc gia hay một Trung tâm TTTV có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Một nguồn tin manh, có chất lượng phụ thuộc đầu tiên vào chính sách phát triển.
Chỉ có thông qua chính sách, hoạt động phát triển nguồn tin mới có định hướng, đầu tư và kế hoạch thực hiện mang tính khả thi. Năm 2002, Chính phủ ra Nghị định số 72/2002/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành Pháp lệnh Thư viện. Tại chương IV điều 14 có viết: “đảm bảo kinh phí cho các thư viện phát triển vốn tài liệu, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật theo hướng hiện đại hóa, từng bước thực hiện điện tử hóa, tự động hóa, xây dựng thư viện điện tử, tạo cảnh quan môi trường văn hóa nhằm nâng cao chất lượng người đọc, tổ chức khai thắc, sử dụng vốn tài liệu, thông tin và các hoạt động khác của thư viện theo đúng chỉ tiêu, kế hoạch đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt”. - Chức năng, nhiệm vụ của cơ quan thông tin thư viện Chức năng nhiệm vụ của mỗi cơ quan TTTV có ảnh hưởng trực tiếp đến công tác phát triển nguồn tin.
Bởi lẽ, mục đích hướng đến cuối cùng của bất cứ cơ quan TTTV nào là nhằm hoàn thành một cách tốt nhất chức năng, nhiệm vụ của mình. Mỗi cơ quan TTTV dù cùng hệ thống hay khác hệ thống thì bên cạnh có những chức năng nhiệm vụ chung (hệ thống thư viện công cộng; hệ thống thư viện chuyên ngành.) còn có chức năng, nhiệm vụ đặc thù của mình. Chính yếu tố này quyết định đến mục tiêu hoạt động phát triển nguồn tin của cơ quan TTTV. - Kinh phí đầu tư Một tác động mang tính sống còn đối với hoạt động phát triển nguồn tin của các cơ quan TTTV – đó chính là kinh phí hoạt động.
Thực tế cho thấy, bất kỳ hoạt động riêng lẻ nào trong quá trình phát triển nguồn tin đều phụ thuộc vào tính khả thi của các nguồn kinh phí. Ngân sách tài chính của các cơ quan TTTV 9 được cấp thường không phải lúc nào cũng đáp ứng được nhu cầu của người dùng. Do vậy, ngân sách này cần phải đảm bảo tính cân đối giữa nguồn tin với các loại hình thông tin/tài liệu. Chính vì vậy đòi hỏi các cơ quan TTTV cần lên kế hoạch để có nguồn kinh phí bổ sung phù hợp và khả thi.
Vì vậy, kinh phí có những ảnh hưởng trực tiếp nhất định đến việc lựa chọn, đặt mua và bổ sung các nguồn lực thông tin đưa vào phục vụ. - Trình độ cán bộ Trong các cơ quan TTTV, dù có sự đầu tư kinh phí lớn cho việc phát triển nguồn tin nhưng cán bộ TTTV không có trình độ thì kho tài liệu đó chỉ là kho chế. Trình độ cán bộ thư viện có ảnh hưởng đến ngay từ đầu của việc quyết định lựa chọn tài liệu nào để bổ sung cho đến khi phổ biến nguồn tin đó cho người dùng tin. Cán bộ thư viện phải trở thành những chuyên gia thông tin trong xã hội tri thức, nhất là khi thư viện truyền thống đang chuyển dần sang thư viện hiện đại, thư viện số.
- Vấn đề công nghệ Khi xây dựng, phát triển nguồn tin, việc lựa chọn và ứng dụng công nghệ để hỗ trợ cho các hoạt động là rất quan trọng. Bởi vì nó là công cụ đắc lực giúp ta thực hiện các công việc trong quy trình tạo lập và vận hành nguồn tin. Do đó công nghệ phải đáp ứng các yêu cầu trong hoạt động phát triển nguồn lực, đặc biệt là nguồn tin điện tử/thông tin số. Công nghệ đã tác động tới hoạt động phát triển nguồn tin trong việc thu thập, tạo lập các bộ sưu tập số dễ dàng, thuận tiện.
Giúp cho người quản trị và kỹ thuật viên trong quá trình tạo lập, bảo quản và cung cấp dữ liệu. - Vấn đề bản quyền Vấn đề phát triển nguồn tin trong thư viện truyền thống, quyền sở hữu tài liệu là quan trọng, nhưng trong lĩnh vực lưu hành tài nguyên điện tử quyền sở hữu trí tuệ, cụ thể là quyền tác giả hay bản quyền là quan trọng hơn. Sưu tầm thông tin và làm cho thông tin đó trở nên phổ biến hơn đối với những 10 người khác là một điều kiện liên quan đến vấn đề xã hội và những người xây dựng nguồn tin số. Phát triển nguồn tin số phải am hiểu quyền sở hữu trí tuệ để hành động một cách có trách nhiệm.