CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ THÀNH NGỮ TIẾNG VIET |. Đặc điểm thành ngữ tiếng Việt 2.1- Dac điểm hình thức 2.1- Tính cố định 2.2- Tính hài hòa cân đối 2.3- Phương thức cấu tạo thành ngữ 2.2- Đặc điểm nội dung 2.1- Tính chỉnh thể hình tượng 2.2- Tính hàm súc CHƯƠNG 2: THÀNH NGỮ TRONG THƠ NGUYEN BINH CHIEU I. _ Về tân số xuất hiện của thành ngữ trong thơ Nguyễn Đình Chiểu k2 Đặc điểm thành ngữ trong thơ Nguyễn Đình Chiểu 2.1- Thanh ngữ mang tính bình dân, giàu mau sắc khẩu ngữ 2.2- Thanh ngữ mang tính địa phương Nam Bộ rõ rệt 2.3- Thanh ngữ chủ yếu tập trung thể hiện nội dung đạo đức, nhân nghĩa 3. Cách thức sử dụng thành ngữ của Nguyễn Đình Chiểu trong thơ 3.1- Thành ngữ nguyên dạng 3.2- Sự sánh tạo linh hoạt của Nguyễn Đình Chiểu trong vận dụng thành ngữ 3.3- Sự phối hợp nhiều thành ngữ trong diễn đạt Sink vién tute hign: Aguyén “Thị Wanh 5 Khéa luda tốt nghiép 2⁄0: Bai Manh Hing CHicxnel EUHÁI QUÁT Vi THÀNH NOt THENG VIET 1.
KHÁI NIEM: Từ trước đến nay đã có nhiều ý kiến dé cập đến câu hỏi “Thanh ngữ là gì ?”. Những quan niệm khác nhau đã đưa đến những cách trả lời khác nhau về thành ngữ: 1. Hồ Lê khi nghiên cứu về cấu tạo từ tiếng Việt hiện đại, ông đã chú ý tìm hiểu cấu tạo của thành ngữ. Ông cho rằng: thành ngữ là những tổ hợp từ (gồm nhiều từ hợp lại) có tính vững chấc về cấu tạo và tính bóng bẩy về ý nghĩa, dùng để miêu tả một hình ảnh, một hình tượng, một tính cách hay một trạng thái nào đó.
Cùng quan niệm trên nhưng Nguyễn Văn Mệnh phát biểu tương đối rõ hơn. Theo ông, thành ngữ là những đơn vị ngôn ngữ có sẩn trong kho từ vựng dân tộc, luôn luôn được tái hiện trong hoạt động nói năng. Thành ngữ có nội dung giới thiệu, miêu tả một hình ảnh, một hiện tượng, một tính cách, một trạng thái. Về hình thức, chúng là những cụm từ cố định, có kết cấu chặt chẽ và ổn định.
Về năng lực hoạt động, thành ngữ không có khả năng đứng độc lập trong chuỗi lời nói kể cả những thành ngữ có kết cấu ngữ pháp như một câu hoàn chỉnh. Hoàng Văn Hành khẳng định: Thành ngữ là một loại tổ hợp từ cố định, bén vững về hình thái cấu trúc, hoàn chỉnh - bóng bẩy về ý nghĩa, được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp hằng ngày, đặc biệt là trong khẩu ngữ. Nguyễn Văn Tu và Đỗ Hữu Châu nghiên cứu thành ngữ từ góc độ ngữ nghĩa: Thành ngữ là cụm từ cố định mà các từ trong đó đã mất tính độc lập đến một trình độ cao về nghĩa. kết hợp lại thành một khối vững chắc, hoàn chỉnh.
Ý nghĩa của nó không thể giải thích bằng nghĩa của các yếu tố tạo thành nó. (Nguyén Văn Tu - 1976, Đỗ Hữu Châu - 1981) 5, Theo Vũ Ngọc Phan, thành ngữ là một bộ phân của câu được nhiều người quen dùng, tự nó không diễn đạt được một ý trọn vẹn. (2003) Sink vién Uuse hign: Wguyén Thi Wank 6 Khoa luận tốt nghiép (2/0: Bai Mankh Wing Tóm lại. định nghĩa thành ngữ phải được phát biểu day đủ trên ba phương điện sau: cấu trúc, chức năng và ý nghĩa.
Về cấu trúc, thành ngữ là một tổ hợp từ cố định về hình thức và hoàn chỉnh về nội dung ngữ nghĩa. Về chức năng hoạt động, thành ngữ có giá trị tương đương với một từ. Về ý nghĩa, thành ngữ có tính biểu trưng. Nghĩa của thành ngữ không phải chỉ là con số cộng đơn giản và trực tiếp ý nghĩa của các thành tố như ngữ tự do và quán ngữ mà được hình thành trên cơ sở khái quát, hòa phối phức hợp ý nghĩa biểu trưng của các thành tố, luyện thành một khối vững chắc, khó bị phá vỡ.
ĐẶC ĐIỂM THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT: 2.1- Đặc điểm hình thức: 2.1- Tính cốđịnh: Một cụm từ được xác định là thành ngữ trước hết ở tính cố định của nó. Sử dụng thành ngữ là một cách tái hiện một đơn vị diễn đạt có sẵn. Tính cố định của thành ngữ chỉ phối toàn bộ cấu trúc hình thức của thành ngữ trên ba phương diện: ngữ âm, từ vựng và quan hệ tổ chức của các thành tố trong thành ngữ. Về ngữ âm, giữa các thành tố của các thành ngữ có sự kết hợp chặt chẽ về thanh điệu và số lượng âm tiết; một số thành ngữ còn có vin lưng làm cho mỗi thành ngữ trở thành một đơn vị độc lập và khép kín.
Ở thành ngữ bốn âm tiết, hệ thống thanh điệu có thể phân chia thành bốn dạng cơ bản như sau: - Bằng bằng trắc trắc (non xanh nước biếc, an cư lạc nghiệp) - Trắc trắc bằng bằng (nước chảy hoa trôi, mặt ủ mày chau) - Trắc bằng bằng trắc (mặt chai mày đá, thủy chung như nhất) - Bằng trắc trắc bằng (than vấn thở dài, lành ít dữ nhiều) Các mô hình thanh điệu dain dần trở thành quy tắc cấu tạo ngữ âm của thành ngữ. Các thành ngữ có số lượng âm tiết chẵn (mat ủ mày chau; tham đó bỏ đăng; treo đầu dé, bán thịt chó ) chia thành hai vé đối xứng nhau càng làm tăng thêm mối quan hệ có tính ổn định giữa hai vế. Sự phối Sinh vién fuực tiện: (Àguuêm Thi Wanh 7 Khoa lugn tốt nghi¢p (2/1: Bai Manh Wing hợp thanh điệu đối khi do mục đích phat ngôn quy định (mặt nac dom day; nói có sách, mách có chứng; rổ rá cạp lại. Về mặt từ vung, các thành tố trong thành ngữ rất hạn chế khả nang thay thế.
Mỗi thành ngữ là một kết quả của một quá trình lựa chọn. Mặt khác, một bộ phận thành ngữ sử dụng vốn từ cổ, từ mờ nghĩa (đâm ba chẻ củ, cha căng chú kiết); một số thành ngữ có liên quan đến các điển cố, điển tích (sư fử Hà Đông, châu về Hợp Phố, ả Chúc chàng Ngưu, Nam Kha mộng sàng, hoàng lương nhất mộng) hay các phong tục tập quấn cũ (đánh trống bỏ dùi, ăn cướp com chim, nhập gia tùy tục.) làm cho ý nghĩa mỗi thành tố trong thành ngữ càng trở nên mờ nhạt. sự tồn tại của thành ngữ hoàn toàn phụ thuộc vào tính cố kết giữa các đơn vị thành tố trong thành ngữ. Về mặt tổ chức, giữa hình thức cấu tạo và nội dung thành ngữ có mối quan hệ chặt chẽ không thể tách rời.
Các thành tố được sắp xếp, lựa chọn sao cho nội dung tư tưởng nêu bật lên sâu sắc nhất. Chẳng hạn kết cấu láy ghép của thành ngữ (ăn bớt ăn xén, chung chăn chung gối, chết mê chết mệt, mắt nhắm mắt mở.) có khả năng làm tăng ý nghĩa của từ, biến nghĩa thực thành nghĩa bóng. Khi so sánh tính chất của sự vật, thành ngữ làm bật ý ẩn dụ hay hoán dụ, ngoa dụ. (chưa như đấm, ngọt như đường, bướm chán ong chường, chuột sa chĩnh gạo, mèo mù vớ cá rán.) để làm phương thức chuyển từ nghĩa thực sang nghĩa bóng.
Cơ cấu này là một trong những đặc điểm quan trọng cố định hóa thành ngữ.2- Tính hài hoà cân đối: Tính hài hòa cân đối một mặt làm cho thành ngữ giữ được tính cố định thành phan từ vựng và kết cấu ngữ pháp, mặt khác tạo nên hiệu quả thẩm mỹ trong diễn đạt. Tính hài hòa của thành ngữ tiếng Việt dựa trên đặc điểm đơn lập và có thanh điệu của tiếng Việt. Đa số thành ngữ tiếng Việt có số lượng âm tiết chấn chia thành hai vế bằng nhau về số lượng âm tiết, giống nhau về kết cấu, thông thường đối nhau về thanh điệu (chó tha đi, mèo tha lại; mẹ tròn con vuông; mudi mặn gừng cay. Quan hệ đối xứng tạo nên một ấn tượng chung về sự thống nhất hài hòa giữa âm thanh và ý nghĩa các yếu tổ bên trong thành ngữ.
Hai vế thành ngữ có quan hệ đẳng lập, mỗi vế là một kết cấu hoàn chỉnh và có chức năng như nhau: trong cơ cấu ngữ nghĩa của thành ngữ. Do Sink vién tực hién: Hyguyén Thi Hanh 8 Khoa luận tất aghi¢p 2⁄2: Bai Manh Wang đó, khi vận dung, hai vế thành ngữ đối có khả nang hoán chuyển hoặc phân ly. Ví dụ: + vật đổi / sao đời và sao đời / vật đổi + vạch lá // tìm sâu và ai mà vạch lá // ai mà tìm sâu (Lục Vân Tiên) + quốc sắc // thiên tài vd người quốc sắc // kẻ thiên tài (Truyện Kiéu) 2.3- Phương thức cấu tạo thành ngit: a) Phương thức điệp: Điệp là cách lặp lại một yếu tố ngữ âm, từ ngữ hay một kết cấu làm tăng cường về mặt ý nghĩa và tạo nên mối liên kết trong cấu trúc thành ngữ. Về thanh điệu, thành ngữ có thể lặp lại thanh bằng, thanh trắc từng đôi một hoặc xen kẽ (đá nát vàng phai, ghi lòng tac da, mặt chay mày đá.
Về từ ngữ, thành ngữ dùng phương thức lặp lại hoàn toàn một yếu tố đứng đầu mỗi vế (làm biếng lam nhac, nửa tin nửa ngờ, nửa mừng nửa sợ. Điệp cấu trúc thể hiện ở sự giống nhau hoàn toàn về kết cấu của hai vế trong thành ngữ đối. Một số kiểu kết cấu phổ biến của thành ngữ như sau: + Danh - danh (lòng lang da sói, mày tằm mắt phụng) + Danh — động (tay bồng tay mang, nước chảy hoa trôi) + Danh - tính (đất rộng trời cao, dâm chua mật ngọt) + Động - động (vào luồn ra cúi) + Động - danh (treo đầu dé, bán thịt chó; lội suối treo đèo) + Tính - danh (im hoi lặng tiếng, khôn nhà đại chợ) + Số từ và một số từ loại khác (ba chim bảy nổi, chia năm xẻ bảy, bốn phương tám hướng, năm nắng mười mua) + Danh - giới từ— danh (chim trên lửa, cá đưới ao) b) Phương thức đối: “Đối là cách chơi chữ cốt đặt hai tiếng, hai phần của câu hoặc hai. câu song song và cân xứng với nhau.
Hai từ đối nhau, nếu: về ngữ pháp, Sinh niềm thite higu: Aguyén Thi Wank 9 Xháa luận tốt ngi¿ệp GOD: Bai Manh Wing thuộc cùng một từ loại, có cùng một kiểu kết cấu và cùng thực hiện một chức năng ngữ pháp như nhau; về ngữ nghĩa, vừa có những nét nghĩa đồng nhất, vừa có nét nghĩa khác biét; về ngữ âm, có số lượng âm tiết ngang nhau, đối lập nhau về âm điệu bằng trắc. Trong ba điều kiện trên, đối về nghĩa là căn ban”. (Bùi Khắc Việt, 1987) Thành ngữ đối có số lượng âm tiết chấn, chia thành hai vế đều nhau, đối nhau (lên thác / xuống ghénh, ông nói gà / bà nói vịt.