Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sự bùng nổ của công nghệ thông tin và các nền tảng mạng xã hội trong thế kỷ XXI đã tạo điều kiện cho luồng thông tin lan truyền với tốc độ nhanh chóng. Tuy nhiên, đi kèm với sự phát triển này là vấn nạn tin đồn và tin giả (fake news). Khi đại dịch Covid-19 bùng phát trên quy mô toàn cầu, thế giới không chỉ đối mặt với cuộc khủng hoảng y tế mà còn phải ứng phó với "đại dịch thông tin" (infodemic). Theo các số liệu quốc tế được tác giả dẫn chứng, vào tháng 7/2021 tại Nhật Bản đã xuất hiện khoảng 110.000 bài đăng sai lệch về việc vắc-xin gây vô sinh; Indonesia phát hiện và gỡ bỏ 2.000 tin giả liên quan đến tiêm chủng; khảo sát tháng 6/2021 tại Philippines ghi nhận 36% người dân không muốn tiêm phòng do e ngại thông tin sai lệch; tại Mỹ, Trung tâm Chống thù ghét trên mạng xã hội (CCDH) chỉ ra 12 tài khoản cá nhân đã tạo ra tới 65% thông tin sai lệch về vắc-xin trên các mạng xã hội. Nghiên cứu của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) trên 126.000 tin đồn và tin giả trong 11 năm cho thấy tin giả có tốc độ lan truyền nhanh, sâu và rộng hơn tin chính thống từ 10 đến 20 lần. Tại Việt Nam, thống kê của BKAV năm 2017 cho thấy 63% người dùng thường xuyên tiếp xúc với tin tức giả mạo trên Facebook.

Tại thành phố Hà Nội, trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của cả nước, công tác triển khai tiêm chủng vắc-xin phòng Covid-19 được cụ thể hóa qua Kế hoạch số 118/KH-UBND ngày 07/5/2021 và Phương án số 170/PA-UBND ngày 21/7/2021 của Ủy ban nhân dân thành phố. Quá trình triển khai chính sách này đối mặt với nhiều luồng thông tin xuyên tạc, sai sự thật như: vắc-xin làm thay đổi DNA, gây vô sinh, phân bổ vắc-xin không đồng đều, ưu tiên cho người có quan hệ, trục lợi quỹ vắc-xin. Những tin đồn này tác động tiêu cực đến tâm lý người dân, gây cản trở tiến độ bao phủ vắc-xin và ảnh hưởng đến trật tự an toàn xã hội. Xuất phát từ bối cảnh đó, khóa luận lựa chọn nghiên cứu đề tài "Xử lý tin đồn, tin giả về chính sách tiêm vắc-xin phòng Covid-19 tại thành phố Hà Nội hiện nay".

Mục đích nghiên cứu của khóa luận là làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của hoạt động xử lý tin đồn, tin giả liên quan đến chính sách tiêm chủng vắc-xin phòng Covid-19 tại thành phố Hà Nội, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả công tác này.

Khóa luận xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Khái quát một số vấn đề lý luận liên quan đến thực trạng xử lý tin đồn, tin giả về chính sách tiêm vắc-xin phòng Covid-19 tại thành phố Hà Nội.
  2. Nghiên cứu thực trạng và nguyên nhân của công tác xử lý tin đồn, tin giả về chính sách tiêm vắc-xin phòng Covid-19 ở thành phố Hà Nội hiện nay.
  3. Đề xuất các giải pháp nhằm tăng cường công tác xử lý tin đồn, tin giả về chính sách tiêm vắc-xin phòng Covid-19 ở thành phố Hà Nội hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động xử lý tin đồn, tin giả về chính sách tiêm vắc-xin phòng Covid-19 tại Hà Nội hiện nay.
  • Phạm vi không gian: Địa bàn thành phố Hà Nội.
  • Phạm vi thời gian: Từ ngày 07/5/2021 đến ngày 01/5/2022.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các khái niệm chuyên ngành báo chí, truyền thông và khoa học quản trị chính sách công:

  • Khái niệm tin đồn (rumor): Tiếp cận quan điểm tâm lý học xã hội của Gordon Allport và Leo Postman (tốc độ lan truyền tỷ lệ thuận với tầm quan trọng và sự mập mờ của chủ đề), quan điểm của Peterson và Gist, Tamotsu Shibutani, cùng ý kiến của PGS. Lê Văn Hảo và ông Nguyễn Hoàng Sơn (Ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội).
  • Khái niệm tin giả (fake news): Phân biệt giữa tin sai lệch tự nhiên (misinformation) và tin dắt mũi có chủ đích (disinformation) theo định nghĩa của Từ điển Collins; áp dụng mô hình phân loại 7 dạng thông tin sai lệch của Claire Wardle (First Draft News) gồm: châm biếm/giễu nhại, yếu tố liên quan bị sai, nội dung sai lệch, bối cảnh sai, tin mạo danh, nội dung bị thao túng, nội dung bịa đặt.
  • Khái niệm chính sách và chính sách công: Khái quát các định nghĩa của Thomas D. Dye, William N. Dunn, William Jenkins, Charles L. Cochran và Eloise F. Malone, GS. Dean G. Kilpatrick, GS. Vũ Cao Đàm và TS. Hoàng Thế Liên; phân định chính sách công và chính sách tư trong hệ thống chính trị Việt Nam.

Khung pháp lý điều chỉnh hoạt động xử lý thông tin sai sự thật được trích dẫn chi tiết trong văn bản gồm:

  • Nghị định số 15/2020/NĐ-CP ngày 15/4/2020 của Chính phủ: Điều 99 (vi phạm trang thông tin điện tử, phạt 20-30 triệu đồng), Điều 100 (lưu trữ, truyền đưa thông tin sai sự thật, phạt 50-70 triệu đồng), Điều 101 (lợi dụng mạng xã hội cung cấp thông tin giả mạo, phạt 10-20 triệu đồng đối với tổ chức, 5-10 triệu đồng đối với cá nhân), Điều 102 (giả mạo tổ chức, cá nhân, phạt 10-20 triệu đồng), Điều 116 (thẩm quyền xử phạt của Công an nhân dân lên tới 200 triệu đồng).
  • Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13: Điều 156 (Tội vu khống, phạt tù từ 1-3 năm), Điều 288 (Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông, phạt tù từ 6 tháng đến 7 năm), Điều 117 (Tội làm, tàng trữ, phát tán thông tin chống Nhà nước, phạt tù từ 5-12 năm).
  • Luật An ninh mạng số 24/2018/QH14 (Điều 8 quy định các hành vi bị nghiêm cấm trên không gian mạng).
  • Công văn số 2765/BTTTT-PTTH&TTĐT ngày 20/7/2021 của Bộ Thông tin và Truyền thông quy định quy trình xử lý tin giả trong vòng 2 giờ kể từ khi phát hiện.

Phương pháp nghiên cứu được tác giả áp dụng bao gồm:

  • Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về quản lý báo chí, thông tin truyền thông.
  • Phương pháp nghiên cứu cụ thể: Phân tích và tổng hợp tài liệu thứ cấp, phương pháp logic - lịch sử để theo dõi tiến trình ban hành chính sách và xử lý vi phạm, phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi anket sử dụng câu hỏi đóng (khảo sát thực hiện từ ngày 01/5/2022 đến ngày 06/5/2022 trên địa bàn Hà Nội).
  • Nguồn dữ liệu: Các văn bản chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Y tế, UBND thành phố Hà Nội, số liệu xử phạt từ Thanh tra Sở Thông tin và Truyền thông thành phố Hà Nội, cùng số liệu khảo sát thực tế.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về xử lý tin đồn, tin giả trong chính sách tiêm vắc-xin phòng Covid-19 ở thành phố Hà Nội

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về tin đồn, tin giả, chính sách công và quy trình quản trị khủng hoảng thông tin y tế. Tác giả phân tích bản chất tâm lý của tin đồn khi xuất hiện trong các tình huống khủng hoảng xã hội thiếu vắng thông tin kiểm chứng chính thức. Về mặt pháp lý và quy trình, chương này trình bày quy trình xử lý thông tin sai lệch theo hướng dẫn của Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử (Bộ Thông tin và Truyền thông): trong vòng chậm nhất 2 giờ sau khi phát hiện tin giả trên không gian mạng, lực lượng công an và các cơ quan ban ngành liên quan tại địa phương phối hợp xác minh danh tính đối tượng phát tán, thẩm định nguồn tin, công bố cảnh báo và áp dụng chế tài xử phạt hành chính hoặc hình sự. Chương 1 khẳng định tính tất yếu của việc xử lý nghiêm thông tin sai sự thật nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, củng cố niềm tin vào hệ thống y tế công cộng và đảm bảo trật tự an toàn xã hội.

Chương 2: Xử lý tin đồn, tin giả về chính sách tiêm vắc-xin phòng Covid-19 tại thành phố Hà Nội hiện nay - Thực trạng và nguyên nhân

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng địa bàn, hệ thống chính sách tiêm chủng, diễn biến tin giả và kết quả xử lý của các cơ quan chức năng thành phố Hà Nội:

  • Đặc điểm địa bàn và chính sách tiêm chủng: Hà Nội có diện tích mở rộng từ tháng 8/2008, dân số năm 2020 đạt 8,25 triệu người với mật độ trung bình 1.979 người/km² (quận Đống Đa có mật độ cao nhất lên tới 35.341 người/km²). Khóa luận thống kê 11 văn bản pháp lý chỉ đạo tiêm chủng tại Hà Nội từ tháng 4/2021 đến tháng 4/2022, bao gồm: Công văn số 3141/BYT-DP (tiếp nhận 12.880 liều vắc-xin đợt 2 theo Quyết định 1906/QĐ-BYT); Kế hoạch số 118/KH-UBND (mục tiêu tiêm chủng cho 95% đối tượng nguy cơ và người dân); Công văn số 1712/UBND-KT (xã hội hóa nguồn lực); Công văn số 1835/UBND-KGVX; Công văn số 2105/UBND-KGVX (đăng ký qua phần mềm Sổ sức khỏe điện tử); Phương án số 170/PA-UBND (chiến dịch tiêm chủng quy mô lớn tối đa 200.000 mũi/ngày, phân bổ nhân lực dây chuyền cố định 3 nhân viên y tế, dây chuyền lưu động 2 nhân viên y tế, huy động 100 tổ cấp cứu); Công văn số 315/SYT-NVY; Kế hoạch số 245/KH-UBND (tiêm chủng cho trẻ 12-17 tuổi); Kế hoạch số 297/KH-UBND (tiêm liều bổ sung và nhắc lại từ tháng 12/2021 đến tháng 6/2022); Công văn số 394/UBND-KGVX (chiến dịch tiêm chủng mùa xuân 29/01 - 28/02/2022); Kế hoạch số 108/KH-UBND (tiêm chủng cho trẻ 5 đến dưới 12 tuổi triển khai trước tại quận Hà Đông, huyện Phú Xuyên, huyện Sóc Sơn).
  • Kết quả tiêm chủng ghi nhận đến ngày 01/01/2022: Trên 98% người từ 18 tuổi trở lên tại Hà Nội đã tiêm đủ 2 mũi; tiêm mũi 1 vắc-xin Pfizer cho 315.967 trẻ 12-14 tuổi (đạt 80,25%); tiêm cho 289.000 trẻ từ 15-17 tuổi; tỷ lệ bao phủ chung ở độ tuổi 12-17 đạt khoảng 87%. Các loại vắc-xin sử dụng gồm: AstraZeneca, Moderna, Pfizer-BioNTech, Sinopharm, Sputnik V.
  • Số liệu khảo sát của tác giả (01/5 - 06/5/2022): Nền tảng mạng xã hội người dân Hà Nội tiếp cận thông tin tiêm chủng nhiều nhất là Facebook (95%), tiếp theo là TikTok (50%) và Zalo (40%). Ba nhóm nội dung tin giả xuất hiện phổ biến nhất gồm: hiệu quả và tác dụng phụ của vắc-xin; quản lý và sử dụng Quỹ vắc-xin phòng Covid-19; chính sách phân bổ vắc-xin tại các địa phương.
  • Kết quả xử lý vi phạm của cơ quan chức năng: Tính đến tháng 02/2022, Thanh tra Sở Thông tin và Truyền thông Hà Nội đã xử phạt vi phạm hành chính 98 tổ chức, cá nhân tung tin sai sự thật về phòng chống dịch với tổng số tiền 1,325 tỷ đồng (tăng 27,5% so với cùng kỳ). Riêng mảng thông tin điện tử và mạng xã hội, các lực lượng đã rà soát 90 trang thông tin điện tử, 150 tài khoản mạng xã hội, xử phạt 69 tổ chức, cá nhân với số tiền 965,5 triệu đồng (60 cá nhân nộp phạt 615,5 triệu đồng; 9 tổ chức nộp phạt 350 triệu đồng). Vụ việc điển hình được nêu trong văn bản là trường hợp tài khoản Facebook cá nhân của Vũ Phương Anh (ngày 19/7/2021) đăng tin sai sự thật về việc được ưu tiên tiêm vắc-xin Pfizer tại Bệnh viện Hữu Nghị mà không cần đăng ký.
  • Nguyên nhân: Tác giả chỉ ra nguyên nhân thành tựu bắt nguồn từ sự chỉ đạo quyết liệt của Thành ủy, UBND thành phố, sự phối hợp giữa Sở Thông tin và Truyền thông, Công an thành phố và Sở Y tế, cùng việc hoàn thiện khung pháp lý xử phạt. Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế xuất phát từ tính ẩn danh trên không gian mạng, thuật toán ưu tiên tương tác của các nền tảng xuyên biên giới, và tâm lý tò mò, thiếu kỹ năng kiểm chứng nguồn tin của một bộ phận người dùng.

Chương 3: Một số giải pháp tăng cường xử lý tin đồn, tin giả về chính sách tiêm vắc-xin phòng Covid-19 tại thành phố Hà Nội hiện nay

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực trạng tại Chương 2, Chương 3 đề xuất các nhóm giải pháp:

  • Nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành giữa Sở Thông tin và Truyền thông, Công an thành phố, Sở Y tế và chính quyền 30 quận, huyện, thị xã trong việc rà quét, phát hiện và xác minh thông tin vi phạm trong khung thời gian 2 giờ theo quy định.
  • Đẩy mạnh công tác truyền thông chủ động, minh bạch hóa dữ liệu tiêm chủng trên Cổng thông tin điện tử, phần mềm Sổ sức khỏe điện tử và tài khoản Zalo chính thức của Sở Thông tin và Truyền thông thành phố Hà Nội.
  • Áp dụng nghiêm minh các chế tài hành chính theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP và xử lý hình sự theo Điều 288 Bộ luật Hình sự đối với các hành vi cố tình phát tán tin giả gây hậu quả nghiêm trọng.
  • Tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức, trang bị kỹ năng nhận diện tin giả cho người dân khi tham gia các mạng xã hội như Facebook, TikTok, Zalo.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp toàn diện các số liệu thực tế về công tác quản lý thông tin và kết quả tiêm chủng vắc-xin phòng Covid-19 tại thành phố Hà Nội:

Chỉ số / Nội dung Số liệu ghi nhận trong văn bản Nguồn / Căn cứ
Tỷ lệ tiêm đủ 2 mũi cho người từ 18 tuổi trở lên (Hà Nội) Trên 98% (tính đến 01/01/2022) Báo cáo công tác tiêm chủng TP Hà Nội
Tỷ lệ tiêm mũi 1 cho trẻ từ 12-14 tuổi 80,25% (315.967 trẻ) Báo cáo công tác tiêm chủng TP Hà Nội
Tỷ lệ bao phủ vắc-xin cho trẻ từ 12-17 tuổi Khoảng 87% Báo cáo công tác tiêm chủng TP Hà Nội
Tổng số vụ xử phạt vi phạm hành chính về tin giả (đến 02/2022) 98 tổ chức, cá nhân (tổng phạt 1,325 tỷ VNĐ, tăng 27,5%) Thanh tra Sở TTTT Hà Nội
Số vụ xử phạt trong lĩnh vực thông tin điện tử, mạng xã hội 69 trường hợp (965,5 triệu VNĐ; gồm 60 cá nhân, 9 tổ chức) Thanh tra Sở TTTT Hà Nội
Số lượng rà soát vi phạm trên mạng 90 trang thông tin điện tử, 150 tài khoản mạng xã hội Thanh tra Sở TTTT Hà Nội
Mạng xã hội tiếp cận thông tin tiêm chủng phổ biến nhất Facebook (95%), TikTok (50%), Zalo (40%) Khảo sát tác giả (01/5 - 06/5/2022)
Thời hạn xử lý, xác minh tin giả trên không gian mạng Tối đa trong vòng 2 giờ Công văn 2765/BTTTT-PTTH&TTĐT

Đóng góp của khóa luận:

  • Về lý luận: Hệ thống hóa khung lý thuyết về tin đồn, tin giả và truyền thông chính sách công trong lĩnh vực y tế dự phòng; làm rõ cơ chế pháp lý điều chỉnh hành vi phát tán thông tin sai sự thật tại Việt Nam.
  • Về thực tiễn: Khảo sát, đánh giá toàn diện bức tranh xử lý tin đồn, tin giả về tiêm chủng vắc-xin Covid-19 tại đô thị lớn như Hà Nội trong giai đoạn cao điểm 2021 - 2022; cung cấp dữ liệu thực nghiệm về các kênh tiếp cận thông tin và nội dung tin giả phổ biến; đưa ra các kiến nghị có tính ứng dụng cho công tác quản lý thông tin báo chí và an ninh mạng tại địa phương.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Khóa luận giới hạn phạm vi nghiên cứu thực địa trong không gian địa lý thành phố Hà Nội và mốc thời gian từ ngày 07/5/2021 đến ngày 01/5/2022. Mẫu khảo sát xã hội học được thực hiện trong thời gian ngắn (từ ngày 01/5 đến ngày 06/5/2022) chủ yếu tập trung vào các nhóm đối tượng sử dụng mạng xã hội phổ biến.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi khảo sát so sánh giữa các đô thị lớn (như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh) hoặc nghiên cứu cơ chế kiểm soát tin giả trên các nền tảng truyền thông mới nổi trong các tình huống ứng phó với khủng hoảng y tế công cộng và thiên tai trong tương lai.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tư liệu chuyên khảo hữu ích cho:

  • Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh thuộc các chuyên ngành: Báo chí học, Truyền thông đại chúng, Quan hệ công chúng, Quản lý nhà nước, Luật học và Xã hội học truyền thông.
  • Cán bộ quản lý thông tin, chuyên viên truyền thông tại các cơ quan quản lý nhà nước như Sở Thông tin và Truyền thông, Ban Tuyên giáo, lực lượng an ninh mạng và các cơ quan thông tấn, báo chí.
  • Các phần có giá trị tham khảo cao: Hệ thống hóa các văn bản quy phạm pháp luật xử lý vi phạm thông tin trên không gian mạng (Nghị định 15/2020/NĐ-CP, Bộ luật Hình sự 2015), quy trình điều tra và xác minh tin giả trong vòng 2 giờ, cùng phương pháp thiết kế mẫu khảo sát hành vi tiếp nhận thông tin trên mạng xã hội.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận nghiên cứu hoạt động xử lý tin đồn, tin giả trong khoảng thời gian và không gian nào?
Khóa luận nghiên cứu hoạt động xử lý tin đồn, tin giả về chính sách tiêm vắc-xin phòng Covid-19 trên địa bàn thành phố Hà Nội trong khung thời gian từ ngày 07/5/2021 đến ngày 01/5/2022.

2. Quy trình xử lý tin giả của Bộ Thông tin và Truyền thông quy định thời hạn xác minh đối tượng vi phạm là bao lâu?
Theo Công văn số 2765/BTTTT-PTTH&TTĐT ngày 20/7/2021, khi phát hiện tin đồn, tin giả trên các phương tiện thông tin, chậm nhất trong vòng 2 giờ, lực lượng công an và các cơ quan chức năng liên quan phải tiến hành xác minh thông tin đối tượng phát tán, thẩm định nguồn tin và công bố cảnh báo.

3. Khảo sát thực tế trong khóa luận chỉ ra mạng xã hội nào được người dân Hà Nội sử dụng nhiều nhất để tiếp cận thông tin tiêm chủng?
Kết quả khảo sát từ ngày 01/5/2022 đến ngày 06/5/2022 cho thấy Facebook là mạng xã hội được sử dụng phổ biến nhất (95%), tiếp theo là TikTok (50%) và Zalo (40%).

4. Kết quả xử phạt vi phạm hành chính liên quan đến tin giả về phòng, chống dịch của Thanh tra Sở Thông tin và Truyền thông Hà Nội tính đến tháng 02/2022 đạt mức nào?
Cơ quan chức năng đã xử phạt vi phạm hành chính 98 tổ chức, cá nhân với tổng số tiền 1,325 tỷ đồng (tăng 27,5% so với cùng kỳ năm trước). Riêng lĩnh vực thông tin điện tử và mạng xã hội đã rà soát 90 website, 150 tài khoản mạng xã hội, xử phạt 69 trường hợp (gồm 60 cá nhân và 9 tổ chức) với tổng số tiền 965,5 triệu đồng.

5. Mức phạt tiền đối với hành vi chia sẻ thông tin giả mạo trên mạng xã hội theo Nghị định số 15/2020/NĐ-CP là bao nhiêu?
Theo Điểm a Khoản 1 Điều 101 Nghị định số 15/2020/NĐ-CP, hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật trên mạng xã hội bị phạt tiền từ 10 triệu đến 20 triệu đồng đối với tổ chức, và áp dụng mức phạt từ 5 triệu đến 10 triệu đồng đối với cá nhân vi phạm.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp đã hoàn thành mục tiêu nghiên cứu thông qua việc làm rõ cơ sở lý luận về tin đồn, tin giả và khung pháp lý xử lý vi phạm thông tin trên không gian mạng. Trên cơ sở phân tích 11 văn bản chính sách tiêm chủng và số liệu thực tế tại thành phố Hà Nội giai đoạn 2021 - 2022, tác giả đã chỉ ra các thành tựu xử phạt vi phạm cũng như nguyên nhân của các luồng tin sai lệch phổ biến. Các giải pháp đề xuất tập trung vào nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành, đẩy mạnh truyền thông chính thống và tăng cường kỹ năng nhận diện thông tin cho công chúng. Công trình là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho công tác nghiên cứu và quản lý nhà nước về thông tin truyền thông trong các tình huống khẩn cấp y tế.