Chương 1: TOAN CAU HÓA - CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC ĐÓI VỚI VĂN HÓA VIỆT NAM 1.1 KHÁI NIỆM “TOAN CAU HOA” Thuật ngữ "toàn cầu hoa” xuất hiện vào những năm 1950, với sự phổ biến các phương tiện vận tải có động cơ và sự gia tăng các trao đôi thương mại, với cuộc thảm hiểm lớn lần đầu tiên vòng quanh thé giới do Ferdinand Magellan thực hiện vào năm 1522, cũng như việc xuất hiện các trục đường trao đổi thương mại giữa châu Âu, châu A, châu Phi và châu Mỹ - mà điều nay không phải là hiện tượng mới xảy ra trong những gần đây. Ngoài những trao đổi vé hàng hoá vật chất, một số giỗng cây cũng được đem trông từ vùng khí hậu này sang vùng khí hậu khác (chẳng hạn như khoai tây, cà chua và thuốc lá. Và bắt đầu từ những nam 1990 của thé kỷ thứ 20, thuật ngữ “toan cau héa” đã được sử dụng rộng rãi. “Toan cầu hóa” là khái niệm dùng để miéu tả các thay đổi trong xã hội và trong nên kinh tế thé giới, tao ra bởi mỗi liên kết và trao đổi ngày cảng tăng giữa các quốc gia, các t6 chức hay các cá nhân ở góc độ kinh tế, văn hóa, xã hội.
trên quy mô toàn cầu. Trước hết là toàn cầu hóa xảy ra trong lĩnh vực kinh tế va sau đó là kéo theo sự ảnh hưởng đến các lĩnh vực khác, trong đó đặc biệt có vấn dé văn hóa. Mặc dù khái niệm “toan cầu hóa” đã có từ sớm nhưng chưa bao giờ quá trình toàn câu hóa lại thực sự diễn ra mạnh mẽ như hiện nay. Khi mà các quốc gia trên thể giới dang dan có xu hướng tiễn lại gan nhau hơn, đang dan hòa nhập vào một sân chơi chung.
Với tính cách là một xu thể khách quan trong tiến trình phát triển của lịch sử nhân loại, toàn cau hóa được hình thành trên cơ sở những tiền dé vật chất — kỹ thuật cụ thể. Toàn cầu hóa trước hết được hiểu là quá trình phổ biển hóa trên phạm vi toan câu những giá trị, tri thức, những hoạt động, những định chế, mô ss SVTH: Phan Thị Phượng Nhi Trang 8 Khóa Luận Tốt Nghigp GVHD: TS Hà Bích Liên hinh.theo chiều hướng đi tới nhất thể hóa trong nhiễu lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó cỏ đời sống văn hóa. Toản cầu hóa diễn ra trước tiên trong lĩnh vực kinh tế, biểu hiện trước chóng vả sự tăng lên một khối lượng không lò hàng hóa, tải chính - tiền tệ, công nghệ.trên phạm vi toàn cầu. Từ sự toan cau hóa về kinh tế, kéo theo đó là những thay đôi trong xã hội.
Đời sống văn hóa xã hội giữa các quốc gia, các dân tộc ngày cảng có nhiều điểm chung. “C6 thể nói, toàn cầu hóa có tính nhất thé hóa dựa trên 5 mạng lưới liên kết: làng thông tin toàn câu (global information village), chợ văn hóa toàn cau (global shopping mall), trụ sở lao động toan câu (gloabal workplace) và mạng lưới tài chính toàn cẩu (global financial network)”. Toàn cầu hóa hiện nay là mang tính tất yếu khách quan được hinh thành do sự phát triển cao của nên kinh tế thé giới. Toàn cầu hóa với tư cách là một quá trình kinh tế - xã hội, chính trị, văn hóa còn là hệ quả trực tiếp và gián tiếp tới các nhân tô chủ quan.
Sự đan xen giữa cái khách quan và chủ quan đã làm cho toan cầu hóa, về ban chất, trở thành quá trình đầy mâu thuẫn, chứa đựng cả mặt tích cực lẫn tiêu cực đối với từng quốc gia, cũng như toan nhân loại. Toàn cầu hóa tạo điều kiện cho các nước tham gia vào đời sống quốc tế, bảy tỏ chính kiến, bảo vệ lợi ích, tập hợp lực lượng.nhằm thực hiện mục tiêu chiến lược của minh. Toàn cầu hóa thúc đầy mạnh mẽ các hoạt động giao lưu văn hóa va tri thức quốc tế, tăng cường sự hiểu biết, tin cậy lẫn nhau vả tình hữu nghị giữa các dân tộc. Toàn cầu hóa, trong tính khách quan của nó, làm cho tri thức con người kết tinh ở các phát minh, sáng chế khoa học, kỹ thuật - công nghệ, kỹ năng quản lý.được phỏ biến rộng rãi toàn thé giới, tạo động lực cho sự bùng nỗ trí tuệ nhân loại.
Tuy nhiên bên cạnh đó, toàn cầu hóa cũng là một cơ hội để các nước lớn trên thế giới muốn làm bá chủ thế giới, thiết lập trật tự thế giới mới, bên cạnh sự ! Phan Doan Nam. Một vai say nghĩ về van dé toản cau hóa, Tạp chi cộng san, số 15, 1998 ————————— SVTH: Phan Thị Phượng Nhi Trang 9 Khóa Luận Tắt Nghiệp GVHD: TS Hà Bích Liên thông trị vẻ đường lôi phát triển kinh tế, con có sự thống trị về mặt văn hóa tư tưởng. CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC CUA TOÀN CẢU HÓA DOI VỚI VĂN HÓA VIỆT NAM “Van hóa" là một khái niệm được sử dụng rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng va cũng là một khái niệm khá phong phú va phức tạp. ˆ Trong tiếng Việt, “van Ada” là danh từ có một nội hàm ngữ nghĩa khá phong phú và phức tạp.
Người ta có thé hiểu “vdn hóa" như một hoạt động sáng tạo của con người, nhưng cũng có thé hiểu “văn Ada” như lỗi sống, thái độ ứng xử, lại cũng có thể hiểu “van Ada” như trình độ học van mà mỗi người có được. Trong bối cảnh chung của sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa dat nước, văn hóa Việt Nam đang phải trực tiếp đối mặt và phải trực tiếp giải quyết nhiều van dé phức tạp có nguồn gốc từ những nguyên nhân khách quan và chủ quan khác nhau. Những năm cuối thé ki XX và những thập ki đầu thé ki XXI là những giai đoạn cực ki quan trọng của tiễn trình văn hóa dân tộc, bởi trong củng một thời gian chúng ta vừa phải tiến hành những lựa chọn đối với những giá trị van hóa đo lịch sử dé lại, vừa phải tiễn hành lựa chọn đổi với những giá trị văn hóa du nhập tir nước ngoài và vừa phải tiến hành xây dựng một hệ thống các giá trị văn hóa cho tương lai. Cả ba sự lựa chọn trên diễn ra đồng thời, cùng một lúc, cùng hướng tới sự thống nhất của một chỉnh thé văn hóa mới trong tư cách vừa là mục địch, vừa là động lực của sự phát triển dân tộc.
Vào lúc những biến động kinh tế - chính trị nhân loại diễn ra với quy mô rộng và còn tiềm dn, trong đó có những xu hướng tiêu cực, thi chúng ta cảng cân phải hội nhập với nhân loại, không chỉ để giải quyết những bức xúc văn hóa của chính chúng ta mà còn tham gia giải quyết những nguy cơ mang tính chất toàn cau. Vi thé bài toán "hòa nhập nhưng không hòa tan” cần phải tìm ra một hướng giải đúng. Ƒ———————————_——_—_—_—ỄỶ__—_ SVTH: Phan Thị Phượng Nhi Trang 10 Khóa Luận Tốt Nghiệp GVHD: TS Hà Bích Liên ——— Đã qua cái thời con người chủ quan về văn hóa, ngảy nay không thé chap nhận tình trạng một văn hóa dân tộc tôn tại biệt lập, cao ngạo vẻ những giá trị mình đã làm ra. Lịch sử văn hóa chứng minh rang văn hóa luôn là một hệ thống mở và bat ki mưu toan nào nhằm đóng cửa về văn hóa cũng đều đưa lại hậu quả không thể lường hết.
Điều đó cũng có nghĩa là mỗi cá nhân cũng phải hòa nhập vào văn hóa dân tộc, văn hóa dan tộc nay phải được đặt trong xu thé giao lưu với văn hóa dân tộc khác. Chỉ có vậy, văn hóa mới đủ điều kiện dé vận hành theo những quy luật tắt yếu khách quan của nó. Giao tiếp và học hỏi lẫn nhau vốn là nhu câu văn hóa cực ki quan trọng của mọi cộng đông người. Bang con đường giao lưu, mỗi cộng đồng có thêm khả năng làm phong phú vốn văn hóa sao cho có thé thích ứng ngày càng tot hơn với điều kiện sinh tôn và thích img với các quan hệ nhân loại.
Xét trong lịch sử, giao lưu văn hóa diễn ra sớm, lả một trong những phương tiện bồi đắp thêm khả năng thâu nhận văn hóa của con người. Song, hoàn cảnh người ta sử dụng văn hóa như một vũ khi dé tan công vao văn hóa của một dan tộc khác thi van đẻ không còn đơn giản và đòi hỏi cần phải xem xét giao lưu văn hóa trong tính hai mặt của nó. Nếu như một mặt giao lưu văn hóa tạo tiền dé cho dan tộc tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại để có thể hội nhập tốt hơn và tạo ra tư thế độc lập, bình đăng với các dân tộc khác vẻ kinh tế, văn hóa, thi mặt trái của sự giao lưu là một tỉnh huống yêu cầu mỗi dân tộc phải tỉnh táo, nếu không sẽ bị đồng hóa văn hóa bởi dân tộc khác. Dòng chảy văn hóa từ bên ngoài truyền vào không chỉ bao gồm những giá trị tinh túy, bổ ích, nó còn kèm theo cả những phản giá trị, không hữu ích, thậm chi còn kéo theo cả nguy cơ phá vỡ nên tảng văn hóa dân tộc.
Do đó, giao lưu, hội nhập văn hóa bao giờ cũng phải được đặt trong mối tương quan với giữ gìn, phát huy văn hóa đân tộc truyền thống. Giao lưu hội nhập văn hóa trong quan hệ nhiều chiều của nó góp phan làm phong phú đời sông tinh than dân tộc, bổ sung cho đời sống tỉnh thần dân —————_—________—__ SVTH: Phan Thị Phượng Nhi Trang 11 Khóa Luận Tốt Nghiệp GVHD: TS Hà Bích Liên tộc những yếu tổ phủ hợp với sự hoan thiện nhan cách, phủ hợp với truyền thông nhân văn va phù hợp với tình hình ngay cảng phát triển của dat nước. Giao lưu hội nhập văn hóa thực chất là hội nhập với cái chung của văn hóa nhân loại, cái chung ấy không tuyệt đối bao hàm cả tất cả những sản phẩm văn hóa của các cộng đồng văn hóa khác nhau, mà phải có sự chọn lọc. Đến với cái chung của văn hóa nhân loại đồng thời giữ vững được cái riêng của dân tộc là đòi hỏi khách quan của mọi nên văn hóa ở thời đại toàn cầu hỏa ngày nay.
Giao lưu văn hóa là một trong những yếu tố làm nên lề sống của mọi cộng đông người, ít nhất cũng là dé hiểu biết thêm vẻ nhau. Chúng ta nhận thấy rằng, dang sau tinh phiêu lưu trong các chuyến đi của Magienlang, Macco Polo là khát vọng mở rộng môi trường tiếp xúc văn hóa. Hay từ con đường tơ lụa đến các chuyến vượt biển của những đoàn thương nhân Hỏi giáo.đã giúp cho các quốc gia gan lại nhau hơn và nhận ra giới hạn thực tế của những thành tựu tướng như phi thường của riêng quốc gia mình.