Quản trị rủi ro tín dụng doanh nghiệp vừa và nhỏ tại VPBank Hà Nội

Khóa luận phân tích thực trạng quản trị rủi ro tín dụng DNVVN tại VPBank. Đề tài đưa ra các giải pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả quản trị rủi ro.

• Tác giả: Lữ Thị Bích Huệ
• Người hướng dẫn: Ths. Vũ Thị Thanh Hà
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Quản trị rủi ro tín dụng đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng - Chi nhánh Hà Nội
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng của Quản trị Rủi ro Tín dụng DNVVN

Quản trị rủi ro tín dụng đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ (DNVVN) là một trong những công tác quan trọng nhất trong hoạt động của các ngân hàng thương mại cổ phần. Rủi ro tín dụng phát sinh khi khách hàng không có khả năng hoặc không muốn thanh toán các khoản vay đến hạn. Đối với VPBank, việc quản lý hiệu quả rủi ro tín dụng DNVVN không chỉ bảo vệ vốn của ngân hàng mà còn góp phần ổn định hệ thống tài chính. DNVVN đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, chiếm tỷ trọng lớn trong GDP và giải quyết việc làm. Tuy nhiên, quản trị rủi ro tín dụng dành cho nhóm khách hàng này còn gặp nhiều thách thức do đặc thù kinh doanh và nguồn lực hạn chế của các doanh nghiệp này.

1.1. Khái niệm rủi ro tín dụng và DNVVN

Rủi ro tín dụng là nguy cơ mất mát do khách hàng vay không thể hoặc không muốn trả nợ. DNVVN là những doanh nghiệp có quy mô nhân sự từ 10-300 người, vốn pháp định dưới 10 tỷ đồng. Những doanh nghiệp này thường có cấu trúc quản lý đơn giản, khả năng cạnh tranh suy yếu và tính thanh khoản hạn chế, tạo nên rủi ro tín dụng cao hơn so với doanh nghiệp lớn.

1.2. Tầm quan trọng của quản trị rủi ro tại VPBank

VPBank là ngân hàng hàng đầu Việt Nam với mạng lưới chi nhánh rộng khắp. Việc quản trị rủi ro tín dụng DNVVN hiệu quả giúp VPBank duy trì sự ổn định tài chính, nâng cao chất lượng danh mục tín dụng, giảm tỷ lệ nợ xấu và tăng lợi nhuận. Chi nhánh Hà Nội của VPBank cần có chiến lược quản trị rủi ro phù hợp với đặc điểm địa phương và tính chất khách hàng DNVVN.

II. Thực trạng Quản trị Rủi ro Tín dụng tại VPBank Chi nhánh Hà Nội

VPBank Chi nhánh Hà Nội đã triển khai nhiều biện pháp quản trị rủi ro tín dụng trong quá trình cấp tín dụng cho DNVVN. Giai đoạn 2022-2024, ngân hàng này duy trì hoạt động huy động vốn và cho vay ổn định. Tuy nhiên, tỷ lệ nợ xấu DNVVN vẫn ở mức đáng chú ý, yêu cầu cải thiện công tác thẩm định, giám sát. Quản trị rủi ro tín dụng tại chi nhánh bao gồm: thẩm định khách hàng, đánh giá năng lực thanh toán, xác định tài sản bảo đảm, lập dự phòng rủi ro. Mô hình quản trị rủi ro được áp dụng theo cơ chế kiểm soát kép giữa các phòng ban. Tuy nhiên, còn tồn tại những hạn chế trong khâu giám sát sau cấp tín dụng và xử lý nợ xấu.

2.1. Quy trình cấp tín dụng và nhận diện rủi ro

VPBank thực hiện quy trình cấp tín dụng gồm các bước: tiếp nhận hồ sơ, thẩm định tài chính, đánh giá năng lực, xác định bảo đảm, xin duyệt và giải ngân. Nhận diện rủi ro tín dụng được thực hiện thông qua phân tích báo cáo tài chính, lịch sử kinh doanh, khả năng thanh toán của DNVVN. Tuy nhiên, nhiều doanh nghiệp nhỏ không có báo cáo tài chính chuẩn mực, làm khó khăn công tác đánh giá.

2.2. Tỷ lệ nợ xấu và dự phòng rủi ro

Tỷ lệ nợ xấu của DNVVN tại VPBank Chi nhánh Hà Nội giai đoạn 2022-2024 biến động từ 2,5% đến 3,2%. Ngân hàng lập dự phòng rủi ro theo Thông tư 13/2021 của Ngân hàng Nhà nước. Trích lập dự phòng được tính dựa trên phân loại nợ và mức độ rủi ro. Chi nhánh cần tăng cường công tác giám sát và xử lý nợ xấu để giảm tỷ lệ nợ xấu xuống mức chấp nhận được.

III. Các Nhân tố Ảnh hưởng đến Chất lượng Quản trị Rủi ro

Chất lượng quản trị rủi ro tín dụng DNVVN tại VPBank chịu tác động của nhiều nhân tố. Từ phía doanh nghiệp vay, các yếu tố như: tình hình tài chính, năng lực quản lý, tính chất ngành nghề, điều kiện thị trường. Từ phía ngân hàng, yếu tố bao gồm: chất lượng nhân sự, công nghệ thông tin, quy trình thẩm định, hệ thống giám sát. Mô hình quản trị rủi ro tập trung giúp chuẩn hóa quy trình nhưng cần linh hoạt hóa cho phù hợp với đặc điểm địa phương. Ngoài ra, chính sách tín dụng của Ngân hàng Nhà nước và tình hình kinh tế vĩ mô cũng tác động lớn đến rủi ro tín dụng của ngân hàng.

3.1. Yếu tố từ phía doanh nghiệp vay

DNVVN thường có rủi ro tín dụng cao do: tình hình tài chính yếu, cấu trúc quản lý không chuyên, phụ thuộc vào chủ doanh nghiệp, thiếu kinh nghiệm quản lý rủi ro. Chất lượng tài chính của DNVVN biến động lớn theo chu kỳ kinh tế. Yếu tố ngành nghề, vị trí địa lý, cạnh tranh thị trường cũng ảnh hưởng đến khả năng thanh toán và rủi ro tín dụng của các doanh nghiệp này.

3.2. Yếu tố từ phía Ngân hàng và Chính sách

Quản trị rủi ro tín dụng hiệu quả tại VPBank phụ thuộc vào: đội ngũ nhân sự được đào tạo tốt, hệ thống công nghệ hiện đại, quy trình thẩm định chặt chẽ. Chính sách tín dụng của Ngân hàng Nhà nước, yêu cầu an toàn vốn Basel III cũng đặt ra những ràng buộc quan trọng. Thêm vào đó, tình hình kinh tế vĩ mô, lạm phát, tỷ giá hối đoái ảnh hưởng đến khả năng thanh toán của DNVVN.

IV. Giải pháp Cải thiện Quản trị Rủi ro Tín dụng DNVVN tại VPBank

Để nâng cao chất lượng quản trị rủi ro tín dụng DNVVN, VPBank cần triển khai các giải pháp toàn diện. Trước hết, cải tiến quy trình thẩm định tín dụng bằng cách kết hợp phân tích tài chính với đánh giá định tính về năng lực quản lý, lịch sử kinh doanh. Thứ hai, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, phát triển mô hình đánh giá rủi ro dựa trên dữ liệu lịch sử và machine learning. Thứ ba, tăng cường giám sát sau cấp tín dụng thông qua hệ thống cảnh báo sớm, kiểm tra định kỳ. Thứ tư, xây dựng chiến lược xử lý nợ xấu hiệu quả, kịp thời để giảm tỷ lệ nợ xấu. Cuối cùng, nâng cao năng lực đội ngũ nhân sự chuyên biệt về quản trị rủi ro tín dụng.

4.1. Hoàn thiện quy trình và mô hình quản trị rủi ro

VPBank nên xây dựng mô hình quản trị rủi ro tín dụng chi tiết dành riêng cho DNVVN, bao gồm: tiêu chí xếp loại khách hàng, ma trận đánh giá rủi ro, giới hạn tín dụng theo nhóm rủi ro. Quy trình cấp tín dụng cần được chuẩn hóa nhưng có sự linh hoạt cho các trường hợp đặc thù. Cần thiết lập hệ thống kiểm soát kép hiệu quả giữa Phòng Tín dụng, Phòng Quản trị rủi ro và Ban lãnh đạo.

4.2. Tăng cường giám sát và xử lý nợ xấu

Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm để phát hiện kịp thời doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro tín dụng cao. Thực hiện kiểm tra định kỳ đối với khách hàng tín dụng lớn, theo dõi biến động tài chính. Chiến lược xử lý nợ xấu cần quyết liệt: đàm phán, tái cấu trúc nợ, bán nợ hoặc khởi kiện. Giảm tỷ lệ nợ xấu sẽ nâng cao chất lượng danh mục tín dụng và lợi nhuận của ngân hàng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TÍN DỤNG TẠI NHTM ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP VỪA VÀ NHỎ 1. Tổng quan về rủi ro tín dụng trong hoạt động của ngân hàng 1. Khái niệm và đặc điểm của rủi ro tín dụng  Theo Basel: Theo Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (Basel Committee on Banking Supervision - BCBS), rủi ro tín dụng được định nghĩa là: “Rủi ro tín dụng là rủi ro tổn thất do khách hàng vay hoặc bên đối tác không thực hiện nghĩa vụ tài chính theo các điều khoản đã cam kết”. Rủi ro tín dụng có thể xuất hiện do nhiều nguyên nhân như khách hàng mất khả năng trả nợ đúng hạn, doanh nghiệp vay vốn rơi vào tình trạng phá sản hoặc những biến động kinh tế làm suy giảm năng lực tài chính của bên vay.

Theo khuyến nghị từ Basel, việc kiểm soát và quản trị rủi ro tín dụng một cách hiệu quả đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo sự an toàn của hệ thống ngân hàng cũng như ổn định tài chính nói chung.  Theo ngân hàng Nhà nước Việt Nam: Tín dụng ngân hàng là quan hệ tín dụng giữa ngân hàng và các chủ thể khác trong nền kinh tế, trong đó ngân hàng đóng vai trò là người cấp tín dụng (ThS. Lương Hải Sinh, 2023). Rủi ro tín dụng là một khái niệm được nhiều chuyên gia ngân hàng và nhà nghiên cứu quan tâm, với cách tiếp cận đa dạng tùy theo góc nhìn và mục tiêu phân tích.

RRTD thường được hiểu là rủi ro xuất hiện khi bên có nghĩa vụ thanh toán trong quan hệ tín dụng không sẵn sàng hoặc không có khả năng thanh toán đầy đủ cho bên còn lại theo thỏa thuận (Nguyễn Văn Tiến, 2010). Theo Khoản 1 Điều 3 Thông tư số 11/2021/TT-NHNN của NHNN Việt Nam ban hành ngày 30/7/2021(Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, 2021): “Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng (sau đây gọi tắt là rủi ro) là khả năng xảy ra tổn thất đối với nợ của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài do khách hàng không có khả năng trả được một phần hoặc toàn bộ nợ của mình theo hợp đồng hoặc thỏa thuận (sau đây gọi chung là thỏa thuận) với tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Phân loại rủi ro tín dụng Sơ đồ 1. 1: Phân loại rủi ro tín dụng Nguồn: (Nguyễn Văn Tiến, 2010) Theo PGS.TS Nguyễn Văn Tiến, “Quản trị rủi ro trong hoạt động ngân hàng thương mại”, phân loai rủi ro tín dụng theo:  Căn cứ vào nguyên nhân phát sinh rủi ro “Rủi ro giao dịch: Là những rủi ro phát sinh trong quá trình triển khai và thực hiện các nghiệp vụ tín dụng cụ thể, từ lúc đánh giá khoản vay đến khi giải ngân và quản lý khoản vay.

Rủi ro giao dịch có ba bộ phận: - Rủi ro lựa chọn là rủi ro liên quan đến quá trình đánh giá phân tích tín dụng khi ngân hàng lựa chọn phương án vay vốn có hiệu quả đề ra quyết định cho vay; - Rủi ro bảo đảm phát sinh khi ngân hàng chấp nhận tài sản thế chấp có tính thanh khoản thấp, khó định giá, hoặc điều khoản bảo đảm trong hợp đồng tín dụng chưa chặt chẽ, gây khó khăn trong quá trình xử lý tài sản khi khách hàng mất khả năng thanh toán. - Rủi ro nghiệp vụ là rủi ro liên quan đến công tác quản lý khoản vay và hoạt động cho vay, bao gồm cả việc sử dụng hệ thống xếp hạng rủi ro xếp hạng rủi ro và kỹ thuật xử lý các khoản cho vay có vấn đề. Rủi ro danh mục: Là rủi ro phát sinh do những hạn chế trong quản lý danh mục cho vay của ngân hàng, bao gồm rủi ro nội tại và rủi ro tập trung: - Rủi ro nội tại: Là rủi ro đến từ đặc điểm riêng biệt của từng khách hàng hoặc lĩnh vực mà ngân hàng đầu tư, ví dụ như mô hình kinh doanh, độ ổn định dòng tiền, chu kỳ ngành. 9 - Rủi ro tập trung: Xảy ra khi ngân hàng phân bổ vốn tín dụng quá lớn vào một vài ngành nghề, vùng địa lý, hoặc nhóm khách hàng cụ thể.

Việc thiếu đa dạng hóa có thể làm gia tăng tác động tiêu cực khi có biến động bất lợi xảy ra. Rủi ro tác nghiệp: là khả năng phát sinh thiệt hại, trực tiếp hoặc gián tiếp, bắt nguồn từ lỗi của con người, quy trình xử lý chưa hoàn thiện, hệ thống nội bộ gặp trục trặc hoặc do các yếu tố bên ngoài ảnh hưởng đến hoạt động của ngân hàng.  Căn cứ vào khả năng trả nợ của khách hàng “Rủi ro không hoàn trả nợ đúng hạn: Khi thiết lập mối quan hệ tín dụng, ngân hàng và khách hàng phải quy ước về khoản thời gian hoàn trả nợ vay. Tuy nhiên, đến thời hạn quy ước nhưng Ngân hàng vẫn chưa thu hồi được vốn vay.

Rủi ro do mất khả năng chi trả: Là rủi ro xảy ra trong trường hợp doanh nghiệp đi vay mt kh năng trả nợ, ngân hàng phải thanh lý TSBĐ của doanh nghiệp để thu nợ. Rủi ro không giới hạn ở hoạt động cho vay: Bao gồm các hoạt động khác mang tính chất tín dụng của ngân hàng như bảo lãnh, cam kết, chấp thuận tài trợ thương mại, cho vay thị trường liên ngân hàng, tín dụng thuê mua, đồng tài trợ. Nguyên nhân phát sinh rủi ro tín dụng  Nguyên nhân từ môi trường bên ngoài Tác động của môi trường kinh tế, chính trị, xã hội và pháp lý trong nước - Sự biến động trong môi trường kinh tế nội địa có thể gây ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động và khả năng trả nợ của doanh nghiệp. Khi kinh tế tăng trưởng ổn định, doanh nghiệp phát triển thuận lợi và thực hiện tốt nghĩa vụ tài chính.

Ngược lại, trong giai đoạn suy thoái, lạm phát cao hay thị trường tiêu dùng chững lại, doanh nghiệp dễ gặp khó khăn về dòng tiền, tồn kho tăng và hiệu quả sử dụng vốn giảm, làm gia tăng nguy cơ nợ xấu cho ngân hàng. Bên cạnh đó, hoạt động của các ngân hàng thương mại chịu ảnh hưởng đáng kể từ hệ thống chính sách kinh tế vĩ mô do Chính phủ ban hành. Những chính sách này thường xuyên được điều chỉnh một cách linh hoạt để phù hợp với bối cảnh kinh tế từng giai đoạn, đồng thời yêu cầu các tổ chức tài chính – với vai trò là trung gian tài chính trong nền kinh tế – phải nghiêm túc thực thi và thích nghi theo quy định hiện hành. - Mỗi trường chính trị, xã hội đóng vai trò then chốt trong việc tạo dựng niềm tin cho cá nhân và doanh nghiệp khi mở rộng hoạt động sản xuất, kinh doanh, qua đó 10 làm gia tăng nhu cầu sử dụng dịch vụ tài chính – ngân hàng.

Ngược lại, nếu xảy ra những biến động như chiến tranh, cấm vận kinh tế, bất ổn chính trị hay tình trạng tệ nạn xã hội lan rộng, hoạt động kinh tế có thể bị gián đoạn, dòng vốn bị ách tắc và rủi ro tín dụng đối với các ngân hàng sẽ gia tăng đáng kể(Nguyen Thi Mai Huong, 2024). - Môi trường pháp lý: Hệ thống pháp luật đóng vai trò định hướng và điều tiết hành vi của các chủ thể trong nền kinh tế. Việc Nhà nước ban hành các quy định pháp lý nhằm xây dựng hành lang an toàn để các ngân hàng, doanh nghiệp, cá nhân hoạt động đúng hướng. - Môi trường quốc tế: Hội nhập kinh tế quốc tế đã và đang tác động sâu sắc đến hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp Việt Nam.

Việc tham gia vào các hiệp định thương mại tự do (FTA) và các tổ chức kinh tế quốc tế mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn hơn, thu hút đầu tư nước ngoài và thúc đẩy chuyển giao công nghệ (PGS. Đinh Thị Nga & TS. Nguyễn Thị Hồng Hạnh, 2023). Tuy nhiên, nếu các đối tượng đi vay không nhanh chóng thích ứng với những biến động từ thị trường quốc tế, họ sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì năng lực cạnh tranh, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt động sản xuất – kinh doanh.

Chính điều này đã dẫn đến các cuộc khủng hoảng trong RRTD ngân hàng thời gian qua  Nguyên nhân từ phía khách hàng Rủi ro từ thông tin bất cân xứng Một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng chính là hiện tượng thông tin bất cân xứng. Thông tin bất cân xứng xảy ra khi một bên trong giao dịch có nhiều thông tin hơn bên kia về các yếu tố liên quan đến khoản vay. Trong lĩnh vực ngân hàng, khách hàng vay vốn thường có thông tin đầy đủ về khả năng tài chính và mục đích sử dụng vốn của mình, trong khi ngân hàng có thể không nắm bắt được toàn bộ những thông tin này (Sung & Jaeyoung, 2023). Rủi ro thông tin không cân xứng gồm có hai loại: lựa chọn đối nghịch và rủi ro đạo đức.

- Lựa chọn đối nghịch: Xảy ra trước khi hợp đồng tín dụng được ký kết. - Rủi ro đạo đức: Xảy ra sau khi hợp đồng tín dụng được ký kết. Rủi ro từ khả năng tài chính của khách hàng Ngoài vấn đề bất cân xứng thông tin, sự thiếu hụt nhận thức hoặc hiểu biết đầy 11 đủ về năng lực tài chính của bên vay cũng ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả sử dụng vốn và khả năng hoàn trả. Hơn nữa, việc không tuân thủ đầy đủ các quy chuẩn kế toán hiện hành, cùng với việc thiếu quy trình ghi chép rõ ràng và hệ thống tài liệu kế toán đầy đủ, đã làm giảm tính minh bạch trong việc đánh giá tình hình tài chính doanh nghiệp từ phía tổ chức cho vay.

Trong nhiều trường hợp, hồ sơ kế toán mà doanh nghiệp cung cấp cho ngân hàng chỉ mang tính hình thức, không phản ánh đầy đủ thực trạng tài chính và hoạt động kinh doanh, đây là lý do các NH vẫn luôn xem nặng phần tài sản thế chấp như một chỗ dựa cuối cùng để phòng chống rủi ro tín dụng(ThS.  Nguyên nhân từ phía ngân hàng Rủi ro từ chính sách tín dụng của Ngân hàng chưa hợp lý Hầu hết các NHTM ưu tiên lợi nhuận, dẫn đến việc tập trung tín dụng vào một số khách hàng hoặc lĩnh vực nhất định, thiếu linh hoạt trong điều chỉnh chính sách tín dụng theo biến động thị trường. Điều này gây khó khăn cho khách hàng vay và ảnh hưởng đến khả năng trả nợ. Một số ngân hàng chưa thiết lập chính sách tín dụng khoa học và thực tiễn, thường bị ảnh hưởng bởi xu hướng ngắn hạn thay vì chiến lược phát triển bền vững(T Văn, 2024).