CHƯƠNG 1: CƠ CỞ LÝ LUẬN VỀ THỦY SẢN VÀ XUẤT KHẨU THỦY SẢN. Khái niệm về xuất khẩu và phát triển xuất khẩu Khái niệm về xuất khẩu Thương mại quốc tế là sự trao đổi hàng hóa và dịch vụ (hàng hóa hữu hình và vô hình) giữa các quốc gia, thông qua mua bán, lấy tiền tệ làm môi giới, tuân theo nguyên tắc trao đổi ngang giá nhằm đưa lại lợi ích cho các bên. Thương mại quốc tế bao gồm nhiều hoạt động khác nhau. Trên góc độ quốc gia đó chính là hoạt động ngoại thương.
Ngoại thương bao gồm các hoạt động như xuất khẩu và nhập khẩu hàng hóa, ngoài ra còn có gia công tái xuất khẩu và xuất khẩu tại chỗ. Như vậy, xuất khẩu là một trong những hoạt động của thương mại quốc tế. Từ đó có thể đưa ra khái niệm, xuất khẩu là việc bán hàng hóa và dịch vụ (có thể là hữu hình và vô hình) cho một quốc gia khác trên cơ sở dùng tiền tệ làm cơ sở thanh toán. Trong đó, hàng hóa hữu hình có thể là nguyên vật liệu, máy móc, thiết bị, lương thực, thực phẩm, các loại hàng tiêu dùng,…Hàng hóa vô hình có thể là: các bí quyết công nghệ, bằng sáng chế, phát minh, phần mềm máy tính, các dịch vụ lắp ráp thiết bị, dịch vụ du lịch, độc quyền tác giả, độc quyền nhãn hiệu, thương hiệu,… Tóm lại, có thể hiểu xuất khẩu là hoạt động trao đổi hàng hóa và dịch vụ của một quốc gia khác trên thế giới dưới hình thức mua bán thông qua các quan hệ thị trường.
Khái niệm về phát triển xuất khẩu Là tổng hợp các cách thức, biện pháp, chính sách, công cụ và phương tiện của nhà nước và doanh nghiệp xuất khẩu áp dụng nhằm tạo ra các cơ hội và khả năng để tăng sản lượng cũng như giá trị của mặt hàng xuất khẩu ra thị trường nước ngoài. Các biện pháp, chính sách của nhà nước thường gián tiếp kích thích phát triển xuất khẩu thủ sản mạnh hơn, còn các biện pháp thúc đẩy xuất khẩu của doanh nghiệp sẽ trực tiếp tạo ra sự tăng trưởng mạnh hơn cho xuất khẩu của quốc gia. Dựa vào quá trình tái sản xuất mở rộng, hoạt động phát triển xuất khẩu bao gồm: phát triển về quy mô và phát triển về mảng chất lượng (dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu). Phát triển về quy mô: Tăng quy mô xuất khẩu dựa trên sự tăng về sản lượng, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của quốc gia trong một khoảng thời gian nhất định.
Các chính sách, biện pháp làm tăng quy mô xuất khẩu là gia tăng sản xuất và tăng nguồn cung xuất khẩu. Phát triển vể chất lượng: Tăng chất lượng xuất khẩu dựa trên sự tăng giá trị hàng xuất khẩu nhờ vào các dịch vụ hỗ trợ cho xuất khẩu. Các dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu 5 (logistics) là dịch vụ được bắt đầu ngay từ quá trình trình nhập nguyên vật liệu làm đầu vào cho sản xuất, sản xuất ra hàng hóa, đưa hàng hóa vào các kênh lưu thông và phân phối đến tay người tiêu dùng cuối cùng. Các dịch vụ hỗ trợ xuất khẩu bao gồm một chuỗi các hoạt động như: lưu trữ hàng hóa, bao bì, đóng gói, kho bãi, làm thủ tục hải quan, luân chuyển hàng hóa,… 1.
Một số vấn đề cơ bản về thủy sản và xuất khẩu thủy sản 1. Các khái niệm về thủy sản Khái niệm thủy sản Theo Luật Thủy sản 2017: Nguồn lợi thủy sản là tài nguyên sinh vật trong vùng nước tự nhiên có giá trị kinh tế, khoa học, du lịch, giải trí. Nguồn lợi thủy sản có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái tự nhiên và phát triển kinh tế thủy sản, bảo đảm cho sự cân bằng sinh học trong thủy vực, cung cấp thực phẩm cho cuộc sống cộng đồng và phát triển ngành du lịch sinh thái biển. Thủy sản là sinh vật sống có ở nhiều vùng nước khác nhau như nước ngọt, nước mặn, nước lợ,…với số lượng lớn và đa dạng về loài tạo nên sự đa dạng sinh học.
Các loài thủy sản quý hiếm như: rùa biển, các rạn san hô, các loài cá quý hiếm …có giá trị được nghiên cứu khoa học, bảo tồn và lưu trữ nguồn gen. Một số động vật thủy sản có giá trị xuất khẩu hoặc giá trị kinh tế là: tôm càng xanh, tôm thẻ chân trắng, tôm hùm, cá ba sa, cá tra, cá tầm, cá song, cá hồi,. đóng góp tỷ trọng không nhỏ trong xuất khẩu ngành thủy sản. Hoạt động thủy sản: là hoạt động bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản; nuôi trồng thủy sản; khai thác thủy sản; chế biến, mua, bán, xuất khẩu, nhập khẩu thủy sản.
Trong các hoạt động thủy sản, thông dụng nhất là hoạt động đánh bắt, nuôi trồng và khai thác các loại cá. Một số loài là cá trích, cá tuyết, cá cơm, cá ngừ, cá bơn, tôm, cá hồi, hàu và sò điệp có năng suất khai thác cao. Khai thác thủy sản là việc khai thác nguồn lợi thủy sản trên biển, sông, hồ, đầm, phá và các vùng nước tự nhiên khác. Gần 90% của ngành thủy sản của thế giới được khai thác từ biển và đại dương, so với sản lượng thu được từ các vùng nước nội địa.
Đối với nuôi trồng, theo tổ chức FAO thì việc nuôi trồng thủy sản là nuôi các thủy sinh vật trong môi trường nước ngọt và lợ, mặn, bao gồm áp dụng các kỹ thuật vào quy trình nuôi nhằm nâng cao năng suất thủy sản. Ðất để nuôi trồng thủy sản là đất có mặt nước nội địa, bao gồm ao, hồ, đầm, phá, sông, ngòi, kênh, rạch; đất có mặt nước ven biển; đất bãi bồi ven sông, ven biển; đất sử dụng cho kinh tế trang trại; đất phi nông nghiệp cho thuê để nuôi trồng thủy sản. Mặt hàng thủy sản 6 Mặt hàng thủy sản: Mặt hàng thủy sản hay sản phẩm thủy sản là sản phẩm của các doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh hàng thủy sản, sản phẩm thủy sản được hình thành nên từ các nguyên liệu thủy sản khác nhau như cá, tôm, mực, trai, ốc,. Đối tượng sản xuất của mặt hàng thủy sản là sinh vật nên phải tuân theo các quy luật sinh học và quy luật tự nhiên làm cho chúng có tính biến động cao.
Mặt hàng thủy sản chịu tác động và ảnh hưởng lớn của các điều kiện về tự nhiên như đất đai, môi trường nước, dòng chảy, thời tiết, khí hậu,…Mọi điều kiện tự nhiên đều tác động trực tiếp đến sự sinh trưởng và phát triển. Nếu điều kiện tự nhiên thuận lợi thủy sản sẽ sinh trưởng bình thường, cho sản lượng cao, chất lượng tốt. Ngược lại, nếu điều kiện tự nhiên không thuận lợi như nắng nóng kéo dài, giá rét, hạn hán hoặc bão lụt,.sẽ ảnh hưởng đến sản lượng và chất lượng thủy sản. Vì vậy mà sản xuất thủy sản mang tính thời vụ cao.
Mặt hàng thủy sản xuất khẩu: Hàng thủy sản được sản xuất ra không bán cho thị trường nội địa mà phục vụ nhu cầu của thị trường nước ngoài được gọi là thủy sản xuất khẩu, hoặc hàng thủy sản của các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài được sản xuất trong các khu chế xuất bán tại thị trường trong nước cũng được gọi là thủy sản xuất khẩu. Tuy nhiên, đề tài này chỉ tập trung xem xét hàng thủy sản được sản xuất trong nước và xuất khẩu ra thị trường nước ngoài. Mặt hàng chủ lực của các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản hiện nay bao gồm cá tra, cá hồi, basa, tôm, mực, bạch tuộc,… Đặc điểm của mặt hàng thủy sản xuất khẩu: Sản phẩm thủy sản xuất khẩu sau khi thu hoạch hoặc đánh bắt có đặc trưng tiêu biểu là dễ hư hỏng và thay đổi chất lượng vì chúng đều là những sản phẩm sinh vật bị tách ra khỏi môi trường sống, và mỗi sản phẩm khác nhau yêu cầu cách thức bảo quản khác nhau. Vì đặc tính của các sản phẩm thủy sản nên việc đóng gói và lưu trữ đúng cách để đảm bảo tuân thủ theo các tiêu chuẩn dành cho hàng hóa xuất khẩu là bắt buộc.
Mặt hàng thủy sản xuất khẩu hiện nay chủ yếu là hàng thô, sơ chế và bảo quản chủ yếu là đông lạnh nên chất lượng bị giảm dần trong quá trình xuất khẩu. Để tránh tổn thất trong sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm đòi hỏi phải liên hệ chặt chẽ giữa các khâu từ khai thác nuôi trồng, chế biến đến bảo quản và kinh doanh tiêu thụ sản phẩm, đầu tư cơ sở hạ tầng dịch vụ một cách đồng bộ. Chất lượng của mặt hàng thủy sản xuất khẩu tác động trực tiếp đến sức khỏe của người tiêu dùng. Chính vì vậy, tại các quốc gia phát triển nơi nhập khẩu mặt hàng thủy sản càng có nhiều yêu cầu được đặt ra đối với thủy sản nhập khẩu về tiêu chuẩn chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm, kiểm dịch, xuất xứ,…Do đó, để có thể tiếp cận các thị trường này, các doanh nghiệp phải đáp ứng được tiêu chuẩn mà họ đặt ra.
7 Phân loại mặt hàng thủy sản xuất khẩu Mặt hàng thủy sản xuất khẩu cũng được phân loại theo nhiều cách: - Phân loại thủy sản được dựa trên cấu tạo loài, môi trường sống và khí hậu: nhóm cá, nhóm giáp xác, nhóm động vật thân mềm, nhóm rong, nhóm bò sát. - Phân loại theo môi trường nước: Thủy sản nước ngọt, thủy sản nướTHuc lợ, thủy sản nước mặn hay hải sản. - Phân loại theo nguồn gốc: Thủy sản tự nhiên, thủy sản nuôi trồng. - Phân loại theo mức độ chế biến: thủy sản nguyên liệu, thủy sản sơ chế, thủy sản chế biến, thủy sản ăn trực tiếp,… Hay theo cách phân loại của Tổ chức Hải quan Thế giới, thường được gọi tắt là hệ thống hài hòa hoặc Hệ thống HS, là hệ thống được tiêu chuẩn hóa quốc tế về tên gọi và mã số.
Các mặt hàng thủy sản phần lớn được chia làm 2 nhóm chủ yếu, nhóm HS 03 và HS 16 (trừ 1601). Vai trò của xuất khẩu thủy sản a. Về mặt kinh tế Tăng trưởng và phát triển kinh tế Xuất khẩu thủy sản đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy kinh tế thủy sản phát triển nói riêng và sự tăng trưởng kinh tế nói chung. Trong nhiều năm nay, ngành thủy sản là một trong những ngành có giá trị kim ngạch xuất khẩu lớn trong tổng kim ngạch quốc gia và là ngành xuất khẩu có thế mạnh đối với các nước đang phát triển.