Phân tích tác động của hiệp định EVFTA đến ngành nông sản Việt Nam

Phân tích tác động của Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) đến ngành nông sản Việt Nam, cơ hội và thách thức, giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Tác Động Của Hiệp Định Thương Mại Tự Do Việt Nam – EU (EVFTA) Đến Ngành Nông Sản Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO VÀ HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO VIỆT NAM – EU (EVFTA)
• 1.1. Cơ sở lý luận về Hiệp định thương mại tự do (FTA)
• 1.1.1. Khái niệm về Hiệp định thương mại tự do (FTA)
• 1.1.2. Quan điểm truyền thống
• 1.1.3. Quan điểm mới về FTA
• 1.1.4. Đặc điểm của Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới
• 1.1.5. Vai trò của Hiệp định thương mại tự do
• 1.1.6. Phân loại Hiệp định thương mại tự do
• 2. CHƯƠNG 2: TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO VIỆT NAM – EU ĐẾN NGÀNH NÔNG SẢN VIỆT NAM
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM TẬN DỤNG ƯU ĐÃI TỪ HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO VIỆT NAM – EU (EVFTA) CHO NGÀNH NÔNG SẢN VIỆT NAM

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của EVFTA đến ngành nông sản Việt Nam

Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) được ký kết vào ngày 30/06/2019, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong quan hệ thương mại giữa Việt Nam và EU. EVFTA không chỉ mở ra cơ hội lớn cho ngành nông sản Việt Nam mà còn đặt ra nhiều thách thức. Ngành nông sản, với nhiều sản phẩm chủ lực như gạo, cà phê, và trái cây, sẽ được hưởng lợi từ việc cắt giảm thuế quan và gỡ bỏ hàng rào phi thuế quan. Tuy nhiên, để tận dụng tối đa các ưu đãi này, ngành nông sản cần phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường EU.

1.1. EVFTA và cơ hội cho xuất khẩu nông sản Việt Nam

EVFTA tạo ra cơ hội lớn cho xuất khẩu nông sản Việt Nam nhờ vào việc cắt giảm thuế quan. Các sản phẩm nông sản như trái cây, rau củ, và thủy sản sẽ được hưởng mức thuế ưu đãi, giúp tăng sức cạnh tranh trên thị trường EU. Theo thống kê, xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU có thể tăng trưởng mạnh mẽ trong những năm tới nếu tận dụng tốt các ưu đãi từ EVFTA.

1.2. Thách thức đối với ngành nông sản Việt Nam

Mặc dù có nhiều cơ hội, ngành nông sản Việt Nam cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Các quy định về chất lượng, xuất xứ hàng hóa và tiêu chuẩn an toàn thực phẩm của EU rất nghiêm ngặt. Điều này đòi hỏi các nhà sản xuất nông sản trong nước phải nâng cao chất lượng sản phẩm và cải thiện quy trình sản xuất để đáp ứng yêu cầu của thị trường.

II. Vấn đề và thách thức trong việc thực hiện EVFTA

Việc thực hiện EVFTA không chỉ đơn thuần là cắt giảm thuế quan mà còn liên quan đến việc đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng và quy định của EU. Nhiều doanh nghiệp nông sản Việt Nam chưa đủ khả năng để đáp ứng các yêu cầu này, dẫn đến việc mất cơ hội xuất khẩu. Hơn nữa, sự cạnh tranh từ các sản phẩm nông sản nhập khẩu từ EU cũng là một thách thức lớn.

2.1. Các quy định khắt khe của EU về chất lượng nông sản

EU có những quy định rất nghiêm ngặt về chất lượng nông sản, bao gồm tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm, bao bì và nhãn mác. Điều này yêu cầu các nhà sản xuất nông sản Việt Nam phải đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất để đảm bảo sản phẩm đạt tiêu chuẩn xuất khẩu.

2.2. Cạnh tranh từ nông sản nhập khẩu

Sự gia tăng cạnh tranh từ các sản phẩm nông sản nhập khẩu từ EU có thể gây khó khăn cho nông sản Việt Nam. Các sản phẩm này thường có chất lượng cao và giá cả cạnh tranh, điều này đòi hỏi các doanh nghiệp nông sản trong nước phải cải thiện chất lượng và giảm giá thành sản phẩm.

III. Phương pháp và giải pháp tận dụng EVFTA cho ngành nông sản

Để tận dụng tối đa các ưu đãi từ EVFTA, ngành nông sản Việt Nam cần áp dụng các phương pháp và giải pháp hiệu quả. Việc nâng cao chất lượng sản phẩm, cải thiện quy trình sản xuất và tăng cường quảng bá thương hiệu là những yếu tố quan trọng. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ chính phủ trong việc đào tạo và cung cấp thông tin cho các doanh nghiệp.

3.1. Nâng cao chất lượng sản phẩm nông sản

Để đáp ứng các tiêu chuẩn của EU, các doanh nghiệp nông sản cần đầu tư vào công nghệ sản xuất hiện đại và cải thiện quy trình chế biến. Việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế như GlobalGAP sẽ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm và tăng khả năng cạnh tranh.

3.2. Tăng cường quảng bá thương hiệu nông sản Việt Nam

Quảng bá thương hiệu nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế là rất cần thiết. Các doanh nghiệp cần tham gia các hội chợ thương mại quốc tế và sử dụng các kênh truyền thông để giới thiệu sản phẩm của mình đến người tiêu dùng EU.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về EVFTA

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng EVFTA có tác động tích cực đến ngành nông sản Việt Nam. Các sản phẩm nông sản như trái cây, thủy sản đã có sự tăng trưởng đáng kể trong xuất khẩu sang EU. Tuy nhiên, để duy trì và phát triển bền vững, cần có các giải pháp đồng bộ từ cả doanh nghiệp và chính phủ.

4.1. Tăng trưởng xuất khẩu nông sản sau khi thực hiện EVFTA

Theo số liệu thống kê, xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU đã tăng trưởng mạnh mẽ sau khi EVFTA có hiệu lực. Các sản phẩm như thanh long, xoài và cà phê đã có sự gia tăng đáng kể về lượng xuất khẩu, cho thấy tiềm năng lớn của thị trường này.

4.2. Các nghiên cứu về tác động của EVFTA đến nông sản

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng EVFTA không chỉ mang lại cơ hội mà còn đặt ra thách thức cho ngành nông sản. Các nghiên cứu này đã phân tích sâu về các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu nông sản và đề xuất các giải pháp nhằm tận dụng tối đa các ưu đãi từ hiệp định.

V. Kết luận và tương lai của ngành nông sản Việt Nam dưới tác động của EVFTA

Tác động của EVFTA đến ngành nông sản Việt Nam là rất lớn. Ngành nông sản cần phải chủ động nắm bắt cơ hội và vượt qua thách thức để phát triển bền vững. Tương lai của ngành nông sản Việt Nam sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng và cải tiến của các doanh nghiệp trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

5.1. Tương lai của ngành nông sản Việt Nam

Ngành nông sản Việt Nam có tiềm năng lớn để phát triển trong bối cảnh EVFTA. Tuy nhiên, để đạt được điều này, cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ và chất lượng sản phẩm.

5.2. Đề xuất chính sách hỗ trợ cho ngành nông sản

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể cho ngành nông sản, bao gồm đào tạo, cung cấp thông tin và hỗ trợ tài chính để giúp các doanh nghiệp vượt qua thách thức và tận dụng cơ hội từ EVFTA.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tự do hóa thương mại là xu hướng toàn cầu, đóng vai trò then chốt trong phát triển kinh tế các quốc gia. Việt Nam đã ký kết và thực thi 12 Hiệp định Thương mại Tự do (FTA), trong đó Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – EU (EVFTA) được xem là một trong những FTA thế hệ mới có phạm vi cam kết rộng và mức độ cam kết cao nhất. EVFTA mở ra cơ hội lớn cho ngành nông sản Việt Nam tiếp cận thị trường EU với dân số hơn 430 triệu người và nhu cầu tiêu thụ nông sản sạch ngày càng tăng. Tuy nhiên, ngành nông sản cũng phải đối mặt với nhiều thách thức như các quy định khắt khe về xuất xứ, chất lượng, bao bì, nhãn mác và các rào cản kỹ thuật từ EU.

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích tác động của EVFTA đến ngành nông sản Việt Nam trong giai đoạn 2010 – 2019, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm tận dụng ưu đãi và vượt qua thách thức. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các mặt hàng nông sản trồng trọt và chăn nuôi, bao gồm sản phẩm chế biến và nguyên liệu, không bao gồm nội dung của Hiệp định Bảo hộ Đầu tư (IPA). Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ các doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách nâng cao năng lực cạnh tranh, mở rộng thị trường xuất khẩu, đồng thời bảo vệ sản xuất trong nước trước áp lực cạnh tranh từ hàng nhập khẩu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình về thương mại quốc tế, bao gồm:

• Học thuyết Lợi thế Tương đối của David Ricardo, giải thích cơ sở của thương mại tự do dựa trên sự khác biệt về chi phí sản xuất giữa các quốc gia.
• Khái niệm Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) theo quan điểm truyền thống và hiện đại, trong đó FTA thế hệ mới mở rộng phạm vi cam kết không chỉ về hàng hóa mà còn về dịch vụ, sở hữu trí tuệ, lao động, môi trường và các lĩnh vực phi thương mại khác.
• Mô hình tác động của FTA đến ngành nông sản, tập trung vào các yếu tố như thuế quan, quy tắc xuất xứ, hàng rào kỹ thuật, biện pháp phòng vệ thương mại và sở hữu trí tuệ.

Các khái niệm chính bao gồm: thuế quan, quy tắc xuất xứ, hàng rào kỹ thuật thương mại (TBT), biện pháp vệ sinh an toàn thực phẩm (SPS), sở hữu trí tuệ, và phát triển bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phối hợp định tính và định lượng:

• Nguồn dữ liệu: Số liệu thống kê sản xuất, xuất nhập khẩu nông sản Việt Nam và EU giai đoạn 2010 – 2019 từ Tổng cục Thống kê, Trademap, UN Comtrade, và các báo cáo ngành.
• Phương pháp phân tích: Phân tích số liệu thống kê, so sánh, tổng hợp, đối chiếu các cam kết trong EVFTA với thực trạng ngành nông sản Việt Nam; phân tích tác động tích cực và tiêu cực của EVFTA đến các mặt hàng nông sản chủ lực.
• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Dữ liệu bao gồm toàn bộ các mặt hàng nông sản xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và EU trong giai đoạn nghiên cứu, đảm bảo tính đại diện và toàn diện.
• Timeline nghiên cứu: Tập trung phân tích giai đoạn 2010 – 2019, bao gồm cả thời gian đàm phán, ký kết và thực thi EVFTA.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp phân tích định lượng số liệu xuất nhập khẩu với đánh giá định tính về các cam kết pháp lý và kỹ thuật trong EVFTA.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tác động tích cực về thuế quan: EVFTA cam kết cắt giảm thuế nhập khẩu đối với 74,6% số dòng thuế nông sản của EU ngay khi hiệp định có hiệu lực, đạt 97,3% sau 10 năm. Việt Nam cũng giảm thuế nhập khẩu cho nhiều mặt hàng nông sản EU như thịt lợn, thịt bò, thịt gà, sữa với lộ trình từ 3 đến 10 năm. Thuế giảm giúp tăng tính cạnh tranh cho nông sản Việt Nam tại EU, ví dụ kim ngạch xuất khẩu cà phê sang EU năm 2019 đạt 1.256,9 triệu USD, tăng 1,25 lần so với năm 2010.

2. Thách thức về quy tắc xuất xứ: EVFTA yêu cầu phần lớn nông sản Việt Nam phải đáp ứng quy tắc xuất xứ thuần túy, nghĩa là nguyên liệu đầu vào phải được sản xuất tại Việt Nam hoặc trong khối FTA. Trong khi đó, khoảng 70% nguyên liệu chế biến nông sản Việt Nam là nhập khẩu từ các nước không thuộc FTA với EU, gây khó khăn trong việc hưởng ưu đãi thuế quan.

3. Rào cản kỹ thuật và vệ sinh an toàn thực phẩm (TBT và SPS): EU áp dụng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về chất lượng, an toàn thực phẩm và kiểm dịch thực vật. Nhiều lô hàng nông sản Việt Nam bị trả lại do vi phạm quy định về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, vi sinh vật gây hại, hoặc không đáp ứng tiêu chuẩn Global GAP. Ví dụ, từ năm 2015 đến 2016, nhiều lô hồ tiêu bị EU trả về do dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vượt ngưỡng.

4. Áp lực cạnh tranh từ hàng nhập khẩu EU: Việt Nam phải mở cửa thị trường cho các sản phẩm nông sản EU với thuế nhập khẩu giảm về 0% theo lộ trình, gây áp lực cạnh tranh lớn cho sản phẩm nội địa, đặc biệt là thịt lợn, thịt gà, sữa và các sản phẩm từ sữa. Kim ngạch nhập khẩu thịt lợn đông lạnh và thịt gia cầm từ EU tăng 4,2 lần từ 42 triệu USD năm 2010 lên 177 triệu USD năm 2019.

5. Vấn đề sở hữu trí tuệ và chỉ dẫn địa lý: Việt Nam có 39 chỉ dẫn địa lý được EU công nhận, tạo lợi thế cạnh tranh. Tuy nhiên, nhiều chỉ dẫn địa lý và nhãn hiệu bị sử dụng trái phép hoặc bị đăng ký bởi doanh nghiệp nước ngoài, làm giảm giá trị thương hiệu. Doanh nghiệp Việt còn thiếu nhận thức về bảo hộ sở hữu trí tuệ, dẫn đến xuất khẩu chủ yếu dưới dạng thô, giá trị gia tăng thấp.

Thảo luận kết quả

Các số liệu cho thấy EVFTA mở rộng cơ hội xuất khẩu nông sản Việt Nam sang EU với thuế quan giảm sâu, giúp tăng kim ngạch xuất khẩu như cà phê, điều, hồ tiêu và rau quả. Tuy nhiên, các quy định nghiêm ngặt về xuất xứ và tiêu chuẩn kỹ thuật là rào cản lớn, đòi hỏi doanh nghiệp và nông dân phải nâng cao chất lượng sản phẩm, cải tiến quy trình sản xuất và quản lý chuỗi cung ứng.

So với các nghiên cứu trước đây, luận văn bổ sung phân tích sâu về tác động nhập khẩu nông sản EU vào Việt Nam và thách thức về sở hữu trí tuệ, vốn ít được đề cập. Việc EU áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại và kiểm soát chặt chẽ SPS cũng làm tăng rủi ro cho doanh nghiệp Việt.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ thể hiện xu hướng kim ngạch xuất nhập khẩu, tỷ lệ giảm thuế theo lộ trình, và bảng tổng hợp các cam kết về quy tắc xuất xứ, TBT, SPS. Điều này giúp minh họa rõ ràng tác động đa chiều của EVFTA đến ngành nông sản.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Nâng cao năng lực sản xuất và quản lý chất lượng: Tập trung đào tạo, chuyển giao công nghệ, áp dụng tiêu chuẩn Global GAP và VietGAP để đáp ứng yêu cầu chất lượng và an toàn thực phẩm của EU. Chủ thể thực hiện: Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, các viện nghiên cứu, doanh nghiệp; thời gian: 3-5 năm.

2. Phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ và chuỗi cung ứng nguyên liệu trong nước: Giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu để đáp ứng quy tắc xuất xứ thuần túy. Chủ thể: Chính phủ, doanh nghiệp chế biến; thời gian: 5 năm.

3. Tăng cường bảo hộ sở hữu trí tuệ và xây dựng thương hiệu nông sản Việt: Hỗ trợ doanh nghiệp đăng ký nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, xử lý vi phạm sử dụng trái phép. Chủ thể: Bộ Khoa học và Công nghệ, các hiệp hội ngành hàng; thời gian: 2-3 năm.

4. Tăng cường thông tin, hỗ trợ doanh nghiệp đối phó với biện pháp phòng vệ thương mại và rào cản kỹ thuật: Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, tư vấn pháp lý và kỹ thuật cho doanh nghiệp. Chủ thể: Bộ Công Thương, VCCI, các hiệp hội; thời gian: liên tục.

5. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế và nâng cao năng lực quản lý nhà nước: Tăng cường trao đổi kinh nghiệm, nâng cao năng lực kiểm tra, giám sát và thực thi các cam kết EVFTA. Chủ thể: Chính phủ, các cơ quan quản lý; thời gian: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách: Giúp xây dựng chính sách hỗ trợ ngành nông sản tận dụng ưu đãi EVFTA, đồng thời bảo vệ sản xuất trong nước trước áp lực cạnh tranh.

2. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu nông sản: Cung cấp thông tin về các cam kết, quy định và thách thức khi tham gia thị trường EU, từ đó xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp.

3. Các hiệp hội ngành hàng và tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp: Là cơ sở để phát triển các chương trình đào tạo, tư vấn và hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh.

4. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực thương mại quốc tế và nông nghiệp: Cung cấp dữ liệu và phân tích toàn diện về tác động của EVFTA, làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

1. EVFTA có tác động như thế nào đến thuế nhập khẩu nông sản Việt Nam sang EU?
   EVFTA cam kết cắt giảm thuế nhập khẩu đối với 74,6% số dòng thuế nông sản của EU ngay khi hiệp định có hiệu lực, đạt 97,3% sau 10 năm, giúp nông sản Việt Nam tăng tính cạnh tranh tại thị trường EU.

2. Quy tắc xuất xứ trong EVFTA ảnh hưởng ra sao đến ngành nông sản Việt?
   Phần lớn nông sản Việt Nam phải đáp ứng quy tắc xuất xứ thuần túy, nghĩa là nguyên liệu đầu vào phải sản xuất trong nước hoặc trong khối FTA với EU. Điều này gây khó khăn do Việt Nam phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu từ các nước không thuộc FTA.

3. Các rào cản kỹ thuật và vệ sinh an toàn thực phẩm của EU có ảnh hưởng thế nào?
   EU áp dụng tiêu chuẩn nghiêm ngặt về chất lượng và an toàn thực phẩm, nhiều lô hàng nông sản Việt Nam bị trả lại do vi phạm quy định về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và tiêu chuẩn Global GAP, ảnh hưởng đến uy tín và kim ngạch xuất khẩu.

4. Ngành nông sản Việt Nam phải làm gì để tận dụng ưu đãi từ EVFTA?
   Cần nâng cao chất lượng sản phẩm, phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ, bảo hộ sở hữu trí tuệ, xây dựng thương hiệu và tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật và pháp lý của EU.

5. EVFTA có tạo áp lực cạnh tranh nào đối với sản phẩm nông sản trong nước không?
   Có, Việt Nam phải mở cửa thị trường cho nhiều sản phẩm nông sản EU với thuế nhập khẩu giảm về 0%, gây áp lực cạnh tranh lớn cho sản phẩm nội địa, đặc biệt là thịt lợn, thịt gà và sữa.

Kết luận

• EVFTA là FTA thế hệ mới với cam kết sâu rộng, mở ra cơ hội lớn cho ngành nông sản Việt Nam tiếp cận thị trường EU rộng lớn và tiềm năng.
• Thuế quan giảm sâu giúp tăng tính cạnh tranh cho nông sản xuất khẩu, nhưng quy tắc xuất xứ và rào cản kỹ thuật là thách thức lớn.
• Ngành nông sản Việt Nam cần nâng cao chất lượng, phát triển chuỗi cung ứng nguyên liệu trong nước và bảo hộ sở hữu trí tuệ để tận dụng ưu đãi EVFTA.
• Áp lực cạnh tranh từ hàng nhập khẩu EU đòi hỏi chính sách hỗ trợ và chiến lược thích ứng phù hợp.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp nâng cao năng lực sản xuất, quản lý chất lượng, bảo vệ thương hiệu và tăng cường hợp tác quốc tế nhằm phát huy hiệu quả EVFTA.

Hành động ngay hôm nay để ngành nông sản Việt Nam phát triển bền vững và vươn xa trên thị trường quốc tế!

Trích đoạn nội dung tài liệu

lời mở đầu, tóm tắt kết quả nghiên cứu, kết luận và các danh mục, bảng biểu,… nội dung chính được chia làm 3 chương, chi tiết như sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về Hiệp định thƣơng mại tự do và Hiệp định thƣơng mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) Chƣơng 2: Tác động của Hiệp định thƣơng mại tự do Việt Nam – EU đến ngành Nông sản Việt Nam Chƣơng 3: Định hƣớng và giải pháp nhằm tận dụng ƣu đãi từ Hiệp định thƣơng mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) cho ngành nông sản Việt Nam 5 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆP ĐỊNH THƢƠNG MẠI TỰ DO VÀ HIỆP ĐỊNH THƢƠNG MẠI TỰ DO VIỆT NAM – EU (EVFTA) 1. Cơ sở lý luận về Hiệp định thƣơng mại tự do (FTA) 1. Khái niệm về Hiệp định thƣơng mại tự do (FTA) Thương mại quốc tế đã có từ lâu đời. Từ quan hệ sản xuất trao đổi hàng hóa giản đơn đến quan hệ sản xuất hàng hóa tiền tệ, thương mại quốc tế ngày càng phổ biến và phức tạp hơn.

Từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII, các học giả trọng thương đã nhận thức được tầm quan trọng của ngoại thương, “Montchretien đã viết: “Nội thương là một hệ thống ống dẫn, ngoại thương là máy bơm, muốn tăng của cải phải có ngoại thương dẫn của cải qua nội thương”.” (Bùi Xuân Lưu và Nguyễn Hữu Khải, 2009, tr. Tuy nhiên, họ cũng cho rằng sự giàu có của một quốc gia được đo bằng lượng tài sản mà quốc gia đó cất giữ (vàng), nên xuất khẩu được đẩy mạnh, ưu tiên xuất khẩu hàng hóa có giá trị cao, nhập khẩu giữ ở mức tối thiểu và chỉ nhập khẩu nguyên liệu thô giá trị thấp. Ngoại thương đã bắt đầu phát triển nhưng chưa thực sự cởi mở và có sự bảo vệ nền kinh tế nội địa. Từ nửa sau thế kỷ XVIII, các nhà kinh tế học châu Âu đã có nhận thức đúng hơn về sự giàu có của một quốc gia và tầm quan trọng của nguyên tắc phân công lao động.

Đặc biệt phải kể đến Học thuyết Bàn tay vô hình của Adam Smith và Lợi thế tương đối của David Ricardo. Hai học thuyết này đóng vai trò rất quan trọng trong sự phát triển của thương mại quốc tế, thúc đẩy mở cửa nền kinh tế, tự do hóa thương mại, là cơ sở cho sự ra đời và phát triển của nền kinh tế thị trường ngày nay. Hiệp định thương mại tự do (FTA) là kết quả của quá trình đàm phán giữa các quốc gia trong quá trình giao thương với nhau. Hiệp định thương mại tự do (FTA) có rất nhiều định nghĩa, có rất nhiều nhà học giả, tổ chức và các quốc gia đưa ra khái niệm về FTA của riêng mình.

Quan điểm truyền thống Khái niệm FTA được đưa ra trong điểm 8b điều XXIV GATT 1947 với nội dung: “Một khu vực thương mại tự do được hiểu là một nhóm gồm hai hay nhiều vùng lãnh thổ trong đó thuế và các rào cản thương mại khác (trừ trường hợp được phép theo Điều XI, XII, XIII, XV và XX) được dở bỏ đối với phần lớn các mặt 6 hàng có xuất xứ từ các lãnh thổ đó và được tiến hành trao đổi thương mại giữa các lãnh thổ thuế quan đó”. GATT không có định nghĩa trực tiếp về FTA, nhưng FTA là cơ sở để thiết lập một khu vực mậu dịch hay một liên minh thuế quan. Thông qua khái niệm về Khu vực thương mại tự do, ta có thể thấy được tư tưởng của GATT về Hiệp định thương mại tự do như sau:  Thứ nhất, trong một Khu vực Thương mại tự do thì các nước thành viên cam kết cắt giảm thuế và các rào cản thương mại khác.  Thứ hai, đối tượng cắt giảm thuế và các rào cản thương mại khác là các mặt hàng có xuất xử từ các nước thành viên trong Khu vực Thương mại tự do.

 Thứ ba, khái niệm này cho thấy GATT mới chủ yếu quan tâm đến thương mại hàng hóa – trao đổi mua bán hàng hóa hữu hình. Qua đây có thể thấy quan niệm truyền thống về FTA mới chỉ dừng lại ở phạm vi thương mại hàng hóa hữu hình và mức độ cam kết tự do hóa cũng mới dừng ở cắt giảm thuế quan và dần gỡ bỏ các rào cản thương mại khác. Các FTA điển hình theo khái niệm này là: FTA ASEAN (AFTA). Quan điểm mới về FTA Từ thập niên 1990 trở lại đây, khái niệm Hiệp định Thương mại tự do FTA đã được mở rộng hơn về phạm vi và sâu hơn về cam kết tự do hóa.

Các FTA ngày nay không chỉ dừng lại ở phạm vi cam kết cắt giảm thuế quan và hàng rào phi thuế quan, mà còn bao gồm nhiều vấn đề rộng hơn cả cam kết trong khuôn khổ GATT/WTO cũng như một loạt vấn đề mới mà WTO chưa có quy định. Phạm vi cam kết của các FTA “thế hệ mới” bao gồm toàn bộ hàng hóa dịch vụ mà không có loại trừ, và cả lĩnh vực phi thương mại như: lao động, môi trường, mua sắm của Chính phủ, sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp nhà nước, giải quyết tranh chấp trong thương mại,… Mức độ cam kết của FTA thế hệ mới sâu nhất, cắt giảm thuế gần như về 0%, có thể có lộ trình. Trung tâm WTO Center thuộc VCCI có giải thích khái niệm FTA theo quan mới như sau: “Hiệp định thương mại tự do (Free Trade Agreement – FTA) là một 7 thỏa thuận giữa hai hoặc nhiều Thành viên nhằm loại bỏ các rào cản đối với phần lớn thương mại giữa các Thành viên với nhau”. Phạm vi “thương mại” trong các FTA được hiểu theo nghĩa rộng, có thể bao gồm tất cả các hoạt động kinh doanh sinh lời, trong đó có thương mại hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và cả các vấn đề khác liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp tới thương mại (sở hữu trí tuệ, mua sắm công, lao động, môi trường…).

Trang web của Cơ quan Thương mại quốc tế, Bộ Thương mại Hoa Kỳ cũng có định nghĩa về FTA như sau: “A Free trade Agreement (FTA) is an agreement between two or more countries where the countries agree on certain obligations that affect trade in goods and services, and protections for investors and intellectual property rights, among other topics.” Theo đó, FTA là một thỏa thuận giữa hai hay nhiều quốc gia với nhau, trong đó các quốc gia nhất trí với một số nghĩa vụ ảnh hưởng đến thương mại hàng hóa dịch vụ, bảo vệ nhà đầu tư, quyền sở hữu trí tuệ và các vấn đề khác. Như vậy, nếu so sánh với các hiệp định của WTO, thì các FTA “thế hệ mới” chính là các hiệp định “WTO cộng”, với những nội dung trước đây từng bị từ chối, thì nay lại cần thiết phải chấp nhận, bởi bối cảnh thương mại quốc tế đã thay đổi. Các FTA “thế hệ mới” điển hình như: FTA Việt Nam-EU (EVFTA); Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Đặc điểm của Hiệp định thƣơng mại tự do thế hệ mới Hội nhập quốc tế là yêu cầu tất yếu trong chiến lược phát triển của mỗi quốc gia.

Các nước trên thế giới đều tích cực, nỗ lực tham gia các Hiệp định thuơng mại tự do, các khu vực mậu dịch tự do nhằm tạo động lực trong tăng trưởng và phát triển kinh tế. FTA chính là kết quả phản ánh quá trình hội nhập và toàn cầu hóa thương mại trên thế giới. Từ khi xuất hiện đến nay, FTA đã có 3 thế hệ: FTA thế hệ đầu tập trung vào tự do hóa thương mại hàng hóa với việc cắt giảm thế quan và loại bỏ các hàng rào phi thuế quan, FTA thế hệ thứ hai tiếp tục phát triển và ra đời với việc tự do hóa thêm về thương mại dịch vụ và FTA thế hệ thứ ba hay còn gọi là 8 FTA thế hệ mới với phạm vi tự do hóa bao gồm cả các lĩnh vực phi truyền thống cùng với mức độ cam kết sâu rộng hơn. Để nhận biết FTA thế hệ mới, ta thường căn cứ vào các đặc điểm sau: Về phạm vi cam kết: Ngoài lĩnh vực thương mại và đầu tư như trong các FTA truyền thống, FTA thế hệ mới còn mở rộng với các lĩnh vực “phi thương mại” như: lao động, môi trường, sở hữu trí tuệ nhằm tạo môi trường kinh doanh minh bạch và cạnh tranh công bằng giữa các thành viên.

Về mức độ tự do hóa thương mại: Khi tham gia FTA thế hệ mới, các nền kinh tế cam kết cắt giảm phần lớn hàng rào thuế quan và gỡ bỏ hàng rào phi thuế quan. Độ mở cửa của các nền kinh tế thành viên là rất cao, các sản phẩm hàng hóa, dịch vụ… cơ bản được tự do luân chuyển trong phạm vi không gian các nước thành viên FTA. Về độ linh hoạt: Trong các FTA truyền thống, lộ trình cắt giảm thuế thường kéo dài không quá 10 năm, còn trong FTA thế hệ mới, lộ trình được đẩy nhanh hơn. Rào cản thuế quan được cắt giảm về 0% đối với 95% đến 100% số dòng thuế ngay lập tức, theo lộ trình đối với một số mặt hàng nhạy cảm hoặc được áp dụng biện pháp hạn ngạch thuế quan.

Về cơ chế giảm sát: FTA thế hệ mới có yêu cầu cao hơn, chắt chẽ hơn trong quá trình thực thi. Các FTA cho phép bên nhập khẩu tạm ngừng ưu đãi thuế quan nếu phát hiện có gian lận xuất xứ hoặc nước xuất khẩu không hợp tác xác minh xuất xứ. Về cơ chế pháp lý trong giải quyết các tranh chấp phát sinh: Các FTA thế hệ mới nêu rõ quy chế giải quyết tranh chấp bằng việc Nhà nước kiện Nhà nước hoặc nhà đầu tư kiện Nhà nước, mà trong các FTA thế hệ cũ không quy định. Vai trò của Hiệp định thƣơng mại tự do FTA có vai trò rất quan trọng trong thúc đẩy tự do thương mại trên thế giới.

Có thể kể đến một số vai trò nổi bật như: 9 Một là, từ sau bế tắc của vòng đàm phán Doha năm 2008, các nước phát triển và các nước đang phát triển chưa đi đến những thỏa thuận về thị trường nông sản, sự bất đồng lợi ích cùng với xu hướng tự do hóa mạnh mẽ về thương mại như một nhu cầu cấp thiết của mỗi quốc gia, Hiệp định thương mại tự do ngày càng phát huy được vai trò trong việc thúc đẩy tự do hóa thương mại. FTA ưu việt hơn so với WTO về thời gian đàm phán ngắn, lĩnh vực đàm phán rộng và các quốc gia dễ tìm được sự đồng thuận hơn. Có thể nói, FTA thế hệ mới là giải pháp khả thi nhất, khắc phục được các hạn chế hiện tại của WTO.