Chương 1: Những vấn đề lý luận và pháp lý về bảo vệ người thứ ba ngay tình khi giao dịch dân sự vô hiệu. Chương 2: Thực tiễn áp dụng pháp luật liên quan đến bảo vệ người thứ ba ngay tình và kiến nghị hoàn thiện pháp luật. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ BẢO VỆ NGƯỜI THỨ BA NGAY TÌNH KHI GIAO DỊCH DÂN SỰ VÔ HIỆU 1. Khái quát về giao dịch dân sự vô hiệu 1.
Khái quát về giao dịch dân sự Để tiếp cận nội hàm của giao dịch dân sự (GDDS) vô hiệu thì trước tiên, tác giả làm rõ khái niệm “giao dịch dân sự”. Theo nghĩa thông thường, “giao dịch” là “có quan hệ gặp gỡ, tiếp xúc với nhau”4. Pháp luật của mỗi quốc gia trên thế giới có những quy định khác nhau về GDDS. Bộ luật Dân sự (BLDS) nước Cộng hòa Pháp không có chế định GDDS mà chỉ quy định các vấn đề liên quan đến hợp đồng, thừa kế.
BLDS Nhật Bản cũng không có quy định, tuy nhiên để thuận tiện cho việc nghiên cứu thì khoa học pháp lý đưa ra khái niệm sau: “Giao dịch dân sự là hành vi hợp pháp nhằm làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự”5. Điều 153 BLDS Liên bang Nga năm 1994, sửa đổi, bổ sung năm 2011 (BLDS Nga) quy định: Các giao dịch này công nhận hành động của công dân và pháp nhân để thiết lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự6. Điều 133 BLDS nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa năm (BLDS Trung Quốc) năm 2020 đưa ra khái niệm tương tự với GDDS: Hành vi dân sự là hành vi của chủ thể dân sự xác lập, thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự thông qua việc thể hiện ý chí7. Như vậy, hầu hết các quốc gia không định nghĩa GDDS theo hướng liệt kê các loại giao dịch cụ thể mà chỉ khái quát GDDS là tất cả các hành vi của các chủ thể tham gia vào quan hệ dân sự một cách tự nguyện nhằm đạt được mục đích nhất định và không trái với quy định pháp luật.
Pháp luật dân sự Việt Nam đã dùng phương pháp liệt kê để định nghĩa khái niệm này. Điều 116 BLDS năm 2015 quy định: “Giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự”. Như vậy, “căn cứ vào sự thể hiện ý chí của các bên tham gia giao dịch”8, 4 Viện Ngôn ngữ học (2019), Từ điển Tiếng Việt, Nxb. Hồng Đức, tr.
5 Viện nghiên cứu khoa học pháp lý (Bộ Tư pháp) (1995), Bình luận khoa học Bộ luật Dân sự Nhật Bản, tr. 6 Article 153 The Civil Code of the Russian Federation (as amended and added to December 8, 2011), https://www.int/edocs/lexdocs/laws/en/ru/ru083en.pdf, truy cập ngày 28/6/2021. 7 “第一百三十三条中华人民共和国民法典”, http://www.cn/npc/c30834/202006/75ba6483b8344591abd07917e1d25cc8.shtml, truy cập ngày 29/6/2021 (Tạm dịch: Điều 133 Bộ luật Dân sự nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa). 8 Vũ Thị Hồng Vân (2016), Giáo trình Luật Dân sự Việt Nam, Nxb.
Chính trị quốc gia sự thật, tr. 7 GDDS có thể chia thành hợp đồng và hành vi pháp lý đơn phương (có tài liệu gọi là “giao dịch đơn phương”9). Theo cách hiểu thông thường, hợp đồng là “sự thỏa thuận, giao ước giữa hai hay nhiều bên quy định các quyền lợi, nghĩa vụ của các bên tham gia, thường được viết thành văn bản”10. Còn theo quy định của luật, hợp đồng là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự (Điều 385 BLDS năm 2015).
Hợp đồng có thể xem là GDDS phổ biến nhất, xuất hiện ở hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội. Hành vi pháp lý đơn phương là “giao dịch dân sự trong đó thể hiện ý chí của một bên nhằm làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự”11. Khác với hợp đồng, hành vi pháp lý đơn phương xuất phát từ ý chí của một bên chủ thể (hành vi của một người lập di chúc định đoạt tài sản của mình sau khi chết, hành vi đồng ý nhận di sản thừa kế, hành vi từ chối hưởng thừa kế, hành vi từ bỏ quyền sở hữu tài sản). Không phải mọi hành vi pháp lý đơn phương đều được xem là GDDS mà chỉ những hành vi pháp lý đơn phương nào thể hiện ý chí của một bên chủ thể về vấn đề mà đó là căn cứ xảy ra một trong các hậu quả pháp lý đã được luật dự liệu.
GDDS có ý nghĩa quan trọng, là “công cụ pháp lý”12 để các chủ thể trong xã hội tham gia vào các quan hệ dân sự và đạt được những mục đích nhất định của mình nhằm “thỏa mãn các nhu cầu về sinh hoạt, tiêu dùng, sản xuất và kinh doanh phát sinh trong đời sống hàng ngày”13. GDDS không đương nhiên có hiệu lực mà cần phải đáp ứng đầy đủ những điều kiện bắt buộc theo Điều 117 BLDS năm 2015: Một là, chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với GDDS được xác lập. Hai là, chủ thể tham gia GDDS hoàn toàn tự nguyện. Quy định này nhằm hạn chế những trường hợp GDDS được xác lập, thực hiện do lừa dối, đe dọa, cưỡng ép.
Ba là, mục đích và nội dung của GDDS không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Tức là, lợi ích mà chủ thể mong muốn đạt được khi xác 9 Phạm Văn Tuyết (2017), Hướng dẫn môn học Luật Dân sự tập 1, Nxb. 10 Viện Ngôn ngữ học (2019), tlđd (4), tr. 11 Vũ Thị Hồng Vân, tlđd (8), tr.
12 Phùng Trung Tập, Kiều Thị Thùy Linh (2020), Nhập môn Luật Dân sự, Nxb. Lao động, tr. 13 Trường đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2018), Giáo trình Những quy định chung về Luật Dân sự, Chế Mỹ Phương Đài, Nguyễn Xuân Quang (chủ biên), Nxb. Hồng Đức – Hội luật gia Việt Nam, tr.
8 lập giao dịch cũng như tất cả các quyền và nghĩa vụ của các bên phát sinh từ việc tham gia xác lập giao dịch không được vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội. Đạo đức là một cụm từ khó định lượng, có thể hiểu là “những tiêu chuẩn, nguyên tắc được dư luận xã hội thừa nhận, quy định hành vi, quan hệ của con người đối với nhau và đối với xã hội”14. Pháp luật dân sự luôn tôn trọng nguyên tắc tự do thỏa thuận. Tuy nhiên, sự tự do phải nằm trong khuôn khổ cho phép, phù hợp với các quy định của luật, của các giá trị đạo đức, các chuẩn mực đã được xã hội thừa nhận.
Trên đây là ba điều kiện bắt buộc để GDDS có hiệu lực pháp luật, ngoài ra, hình thức của GDDS cũng có thể là điều kiện có hiệu lực của GDDS. Trong trường hợp luật quy định GDDS phải được thể hiện bằng văn bản có công chứng, chứng thực, đăng ký là điều kiện có hiệu lực thì GDDS bắt buộc phải thỏa mãn cả yếu tố này. Chẳng hạn, ông A chuyển nhượng cho ông B quyền sử dụng một thửa đất thì hai bên phải lập hợp đồng là văn bản chuyển nhượng quyền sử dụng đất, tài sản khác gắn liền với đất. Dù đáp ứng được các điều kiện có hiệu lực của hợp đồng nhưng hợp đồng này có thể vô hiệu nếu không được công chứng bởi tổ chức hành nghề công chứng15.
Tóm lại, quy định về điều kiện có hiệu lực của GDDS nhằm đảm bảo tính ổn định của các GDDS, từ đó Nhà nước có thể kiểm soát trật tự trong giao lưu dân sự. Khái quát về giao dịch dân sự vô hiệu Như đã đề cập ở trên, khi không thể đáp ứng đầy đủ các điều kiện có hiệu lực luật định thì GDDS vô hiệu. “Vô hiệu” được hiểu là “không có hiệu lực, không có có hiệu quả”16. Hiện nay, thuật ngữ “GDDS vô hiệu” chưa có một khái niệm thống nhất nhưng có thể tiếp cận qua những định nghĩa sau: “Giao dịch dân sự vô hiệu là giao dịch dân sự mà khi xác lập các chủ thể đã có vi phạm ít nhất một trong các điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự theo quy định của pháp luật, do vậy không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ của các bên”17.
Một tác giả khác cho rằng: “Giao dịch dân sự vô hiệu là giao dịch không có hiệu lực pháp luật và không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ dân sự cho các chủ thể trong giao dịch”18. 14 Viện Ngôn ngữ học (2019), tlđd (4), tr. 15 Điểm a, d khoản 3 Điều 167 Luật Đất đai năm 2013. 16 Viện Ngôn ngữ học, tlđd (4), tr.
17 Nguyễn Vũ Hường (2016), Bảo vệ quyền lợi của người thứ ba ngay tình khi giao dịch dân sự vô hiệu, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr. 18 Phùng Trung Tập, Kiều Thị Thùy Linh, tlđd (12), tr. 9 Các trường hợp GDDS vô hiệu được quy định trải dài từ Điều 123 đến Điều 129 BLDS năm 2015 như: GDDS vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội; GDDS vô hiệu do giả tạo; GDDS vô hiệu GDDS vô hiệu do người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện; GDDS vô hiệu do bị nhầm lẫn; GDDS vô hiệu do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; GDDS do người xác lập không nhận thức và làm chủ được hành vi của mình, GDDS vô hiệu do không tuân thủ quy định về hình thức. Nhìn chung, các trường hợp trên đều vi phạm một trong các điều kiện có hiệu lực của GDDS.
Khi GDDS vô hiệu thì có thể phát sinh hậu quả pháp lý – “những kết quả bất lợi mà các bên chủ thể tham gia xác lập giao dịch dân sự phải gánh chịu”19, cụ thể như sau: Thứ nhất, GDDS vô hiệu không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm giao dịch được xác lập. Đặc điểm này giúp phân biệt với nội hàm của khái niệm GDDS mất hiệu lực. Giao dịch mất hiệu lực là “giao dịch được xác lập một cách hữu hiệu, nhưng trong lúc đang được thực hiện thì lại mất một yếu tố cơ bản và do đó không thể thực hiện được đến cùng hoặc thậm chí hoàn toàn không thể thực hiện được”20. Thứ hai, khi GDDS vô hiệu thì các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận.
Trường hợp không thể hoàn trả được bằng hiện vật thì trị giá thành tiền để hoàn trả. Thứ ba, bên ngay tình trong việc thu hoa lợi, lợi tức không phải hoàn trả lại hoa lợi, lợi tức đó.
