Luận văn thạc sĩ: Khảo sát nghĩa chức năng từ vựng tiếng Anh và tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ngôn ngữ học khảo sát các tầng nghĩa chức năng từ vựng tiếng anh có liên hệ với tiếng việt trên tư, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Lê Thị Phương Đông
• Người hướng dẫn: GS. Lê Quang Thiêm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Khảo Sát Nghĩa Chức Năng Từ Vựng Tiếng Anh Và Tiếng Việt Trong Ngôn Ngữ Học
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẢN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Khái quát về bản chất nghĩa từ vựng. Các tầng nghĩa, kiểu nghĩa và nghĩa từ vựng
• 1.2. Phân biệt tầng nghĩa, kiểu nghĩa và chiều kích nghĩa của từ vựng
• 1.3. Nội dung nghĩa từ vựng trong mối liên hệ với Văn hóa và Đặc trưng Văn hóa Dân tộc
• 1.4. Tiểu kết
• 2. CHƯƠNG 2: TẦNG NGHĨA THỰC TIỄN
• 2.1. Khái quát về tầng nghĩa thực tiễn
• 2.2. Nghĩa biểu thị (denotational meaning)
• 2.3. Nghĩa biểu chỉ (designated meaning)
• 2.4. Liên hệ lớp từ cơ bản trong tiếng Anh
• 2.4.1. Từ Land/ Đất
• 2.4.2. Từ Mountain/ Núi
• 2.4.3. Từ Water/ Nước
• 2.5. So sánh đối chiếu tầng nghĩa thực tiễn của lớp từ cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.5.1. Về mặt số lượng nghĩa
• 2.5.2. Về mặt ứng dụng (tần suất sử dụng)
• 2.6. Tiểu kết
• 3. CHƯƠNG 3: TẦNG NGHĨA TRÍ TUỆ VÀ TẦNG NGHĨA BIỂU TRƯNG
• 3.1. Tầng nghĩa trí tuệ
• 3.2. Nghĩa biểu niệm — Khái niệm khoa học
• 3.3. Nghĩa biểu hiện
• 3.4. Tầng nghĩa biểu trưng
• 3.5. Nghĩa biểu trưng
• 3.6. Nghĩa biểu tượng
• 3.7. Một số nghĩa cơ bản thuộc tầng nghĩa trí tuệ và tầng nghĩa biểu trưng
• 3.8. Tiểu kết
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái quát về nghĩa chức năng từ vựng

Nghĩa chức năng từ vựng là một khái niệm quan trọng trong ngôn ngữ học. Nó không chỉ phản ánh bản chất của từ mà còn thể hiện mối liên hệ giữa từ vựng và văn hóa. Nghĩa chức năng được phân chia thành nhiều tầng nghĩa khác nhau, bao gồm tầng nghĩa trí tuệ, tầng nghĩa thực tiễn, và tầng nghĩa biểu trưng. Mỗi tầng nghĩa này đều có vai trò riêng trong việc diễn đạt ý nghĩa của từ trong ngữ cảnh cụ thể. Việc khảo sát các tầng nghĩa này giúp làm rõ cách mà từ vựng trong tiếng Anh và tiếng Việt tương tác với nhau, từ đó hiểu rõ hơn về ngữ nghĩa và ngữ pháp của hai ngôn ngữ này.

1.1. Phân biệt các tầng nghĩa và kiểu nghĩa

Việc phân biệt giữa tầng nghĩa và kiểu nghĩa là rất cần thiết trong nghiên cứu ngôn ngữ. Tầng nghĩa thường liên quan đến các khía cạnh khác nhau của một từ, trong khi kiểu nghĩa lại tập trung vào cách mà từ đó được sử dụng trong ngữ cảnh cụ thể. Chẳng hạn, từ 'land' trong tiếng Anh có thể mang nhiều tầng nghĩa khác nhau như 'đất đai', 'vùng lãnh thổ', hay 'nền tảng'. Tương tự, từ 'đất' trong tiếng Việt cũng có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau. Sự khác biệt này không chỉ thể hiện trong ngữ nghĩa mà còn phản ánh sự khác biệt văn hóa giữa hai ngôn ngữ. Việc so sánh và phân tích các tầng nghĩa này giúp làm rõ hơn về cách mà người sử dụng ngôn ngữ hiểu và diễn đạt thế giới xung quanh họ.

II. Tầng nghĩa thực tiễn

Tầng nghĩa thực tiễn là một trong những khía cạnh quan trọng của nghĩa chức năng từ vựng. Nó liên quan đến cách mà từ vựng được sử dụng trong các tình huống cụ thể trong đời sống hàng ngày. Nghĩa biểu thị và nghĩa biểu chỉ là hai khái niệm chính trong tầng nghĩa thực tiễn. Nghĩa biểu thị đề cập đến ý nghĩa cụ thể mà từ mang lại, trong khi nghĩa biểu chỉ lại liên quan đến cách mà từ đó được hiểu trong bối cảnh văn hóa. Ví dụ, từ 'water' trong tiếng Anh không chỉ đơn thuần là 'nước' mà còn mang theo nhiều ý nghĩa văn hóa và xã hội khác nhau. Việc khảo sát tầng nghĩa thực tiễn giúp người nghiên cứu hiểu rõ hơn về cách mà từ vựng phản ánh thực tế xã hội và văn hóa của người sử dụng.

2.1. So sánh tầng nghĩa thực tiễn giữa tiếng Anh và tiếng Việt

Việc so sánh tầng nghĩa thực tiễn giữa tiếng Anh và tiếng Việt cho thấy sự khác biệt trong cách mà hai ngôn ngữ này diễn đạt các khái niệm tương tự. Chẳng hạn, từ 'river' trong tiếng Anh có thể được sử dụng để chỉ không chỉ một con sông mà còn mang theo những giá trị văn hóa, lịch sử. Trong khi đó, từ 'sông' trong tiếng Việt cũng có những tầng nghĩa tương tự nhưng lại được gắn liền với các biểu tượng văn hóa đặc trưng của dân tộc. Sự khác biệt này không chỉ thể hiện trong ngữ nghĩa mà còn phản ánh cách mà người dân hai nước nhìn nhận và tương tác với môi trường tự nhiên của họ.

III. Tầng nghĩa trí tuệ và biểu trưng

Tầng nghĩa trí tuệ và biểu trưng là hai khía cạnh quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về nghĩa chức năng của từ vựng. Tầng nghĩa trí tuệ thường liên quan đến các khái niệm trừu tượng, trong khi tầng nghĩa biểu trưng lại thể hiện các giá trị văn hóa và xã hội. Việc khảo sát các tầng nghĩa này giúp làm rõ cách mà từ vựng không chỉ phản ánh thực tế mà còn thể hiện tư duy và tri thức của người sử dụng. Chẳng hạn, từ 'mountain' trong tiếng Anh không chỉ đơn thuần là một ngọn núi mà còn mang theo nhiều ý nghĩa biểu trưng về sự vĩ đại, sự kiên cường. Tương tự, từ 'núi' trong tiếng Việt cũng có những giá trị biểu trưng tương tự nhưng lại được gắn liền với các truyền thuyết và văn hóa dân gian.

3.1. Phân tích tầng nghĩa trí tuệ

Tầng nghĩa trí tuệ thường được thể hiện qua các khái niệm khoa học và tri thức. Việc phân tích tầng nghĩa này giúp làm rõ cách mà từ vựng phản ánh sự phát triển của tư duy con người. Chẳng hạn, từ 'land' không chỉ đơn thuần là 'đất' mà còn mang theo nhiều khái niệm liên quan đến quyền sở hữu, sự phát triển kinh tế và môi trường. Sự khác biệt trong cách hiểu và sử dụng từ này giữa tiếng Anh và tiếng Việt cũng phản ánh sự khác biệt trong tư duy và văn hóa của hai dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự giao thoa văn hóa ngày càng sâu rộng, việc nghiên cứu ngôn ngữ không chỉ dừng lại ở mặt hình thức mà còn mở rộng sang các khía cạnh văn hóa và tư duy đặc trưng của từng dân tộc. Theo ước tính, lớp từ vựng cơ bản như "land", "mountain", "water", "river" trong tiếng Anh và các từ tương ứng trong tiếng Việt như "đất", "núi", "nước", "sông" không chỉ đơn thuần biểu thị sự vật hiện tượng tự nhiên mà còn chứa đựng các tầng nghĩa chức năng đa dạng, phản ánh đặc trưng văn hóa và tư duy của cộng đồng người sử dụng. Luận văn thạc sĩ này nhằm khảo sát các tầng nghĩa chức năng của từ vựng tiếng Anh có liên hệ với tiếng Việt trên tư liệu lớp từ cơ bản, trong phạm vi nghiên cứu tập trung vào các từ chỉ sự vật tự nhiên phổ biến, với dữ liệu thu thập từ các từ điển Anh-Việt, Việt-Anh, từ điển giải thích và các tác phẩm văn học, ca dao, tục ngữ.

Mục tiêu nghiên cứu là làm rõ các tầng nghĩa trí tuệ, thực tiễn và biểu trưng của các từ vựng này, đồng thời phân tích sự khác biệt và tương đồng về mặt ngữ nghĩa và văn hóa giữa hai ngôn ngữ. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiểu biết về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa, góp phần phát triển ngôn ngữ học đối chiếu và ứng dụng trong giảng dạy, dịch thuật, cũng như bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Thời gian nghiên cứu tập trung vào các tài liệu và ngữ liệu hiện có đến năm 2013, chủ yếu tại Việt Nam và các nguồn ngôn ngữ Anh chuẩn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên khung lý thuyết về nghĩa từ vựng theo quan điểm của các nhà ngôn ngữ học như Lê Quang Thiêm, Nguyễn Thiện Giáp và Đỗ Hữu Châu. Theo đó, nghĩa từ vựng được phân thành ba tầng nghĩa chính:

• Tầng nghĩa trí tuệ: Bao gồm nghĩa biểu niệm (khái niệm khoa học, trừu tượng) và nghĩa biểu hiện (ý niệm quy ước, giá trị hệ thống trong trường từ vựng).
• Tầng nghĩa thực tiễn: Gồm nghĩa biểu thị (denotational meaning) thể hiện tính cụ thể, trực tiếp trong ngôn ngữ đời thường và nghĩa biểu chỉ (designated meaning) dùng để chỉ định, qui chiếu.
• Tầng nghĩa biểu trưng: Bao gồm nghĩa biểu trưng (symbolized meaning) và nghĩa biểu tượng (imaginative meaning), thể hiện sự hình dung, tưởng tượng và giá trị văn hóa, nghệ thuật.

Ngoài ra, luận văn áp dụng mô hình phân loại nghĩa từ vựng theo chức năng giao tiếp và văn hóa, đồng thời khai thác các khái niệm về sự chuyển nghĩa (ẩn dụ, hoán dụ) và đặc trưng văn hóa-dân tộc trong ngôn ngữ học tri nhận.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: tầng nghĩa, kiểu nghĩa, nghĩa biểu niệm, nghĩa biểu thị, nghĩa biểu trưng, nghĩa biểu tượng, chức năng ngôn ngữ, đặc trưng văn hóa-dân tộc, và tư duy ngôn ngữ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng nhằm đảm bảo tính khách quan và toàn diện:

• Phương pháp nhận diện, phân tích, miêu tả: Phân tích nghĩa của các từ vựng tiếng Anh và tiếng Việt dựa trên lý luận tầng nghĩa và kiểu nghĩa chức năng, kết hợp với ví dụ thực tế trong văn học, ca dao, tục ngữ.
• Phương pháp so sánh liên hệ: Đối chiếu nghĩa và cách sử dụng từ vựng giữa tiếng Anh và tiếng Việt, tập trung vào lớp từ cơ bản, nhằm xác định sự giống và khác biệt về mặt ngữ nghĩa và văn hóa.
• Phân tích định lượng: Thống kê số lượng nghĩa, tần suất sử dụng các nghĩa trong các nguồn từ điển và ngữ liệu thực tế, với cỡ mẫu gồm hàng trăm mục từ và ví dụ minh họa.
• Phân tích định tính: Đánh giá sâu sắc về đặc trưng văn hóa, tư duy ngôn ngữ và các hiện tượng chuyển nghĩa trong từng ngôn ngữ.
• Phương pháp tư duy khoa học chung: Sử dụng phương pháp diễn dịch và qui nạp để tổng hợp kết quả và đưa ra kết luận.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian từ năm 2012 đến 2013, với việc thu thập dữ liệu từ các từ điển Anh-Việt, Việt-Anh, từ điển giải thích, các tác phẩm văn học và các bài viết chuyên khảo về ngôn ngữ và văn hóa.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Sự đa dạng và phong phú về tầng nghĩa của từ vựng cơ bản
   Từ "land" trong tiếng Anh có ít nhất 7 nghĩa chính, bao gồm nghĩa thực tiễn (đất đai, đất canh tác), nghĩa trí tuệ (định nghĩa khoa học về đất), và nghĩa biểu trưng (ví dụ "land of milk and honey" – miền đất hứa). Tương tự, từ "đất" trong tiếng Việt cũng có nhiều nghĩa phong phú, từ đất canh tác đến đất nước, đất đai, với tần suất sử dụng cao trong văn học và đời sống (tỷ lệ nghĩa thực tiễn chiếm khoảng 70% trong ngữ liệu khảo sát).

2. Sự tương đồng và khác biệt trong nghĩa thực tiễn giữa tiếng Anh và tiếng Việt
   Các từ "mountain" và "núi" chủ yếu mang nghĩa biểu thị là địa hình cao, nhưng tiếng Việt có thêm các nghĩa biểu trưng phong phú hơn, ví dụ như "núi" trong tục ngữ "Công cha như núi Thái Sơn" thể hiện ý nghĩa biểu tượng về sự vững chắc và cao cả. Trong khi đó, tiếng Anh cũng có nghĩa bóng như "mountains of gold" (núi vàng), nhưng ít được sử dụng trong văn học dân gian.

3. Từ loại và chức năng từ vựng
   Trong tiếng Anh, các từ như "land", "mountain", "water", "river" chủ yếu là danh từ, nhưng "land" còn có thể là động từ trong một số trường hợp. Trong tiếng Việt, các từ tương ứng chủ yếu là danh từ, nhưng có sự linh hoạt trong cách kết hợp với các từ khác để tạo thành các cụm từ mang nghĩa mở rộng (ví dụ: "đất nước", "đất canh tác", "nước mắt", "sông quê").

4. Ảnh hưởng của đặc trưng văn hóa-dân tộc đến nghĩa từ vựng
   Nghĩa từ vựng không chỉ phản ánh hiện thực khách quan mà còn chứa đựng các giá trị văn hóa đặc thù. Ví dụ, từ "river" trong tiếng Việt thường được sử dụng trong thơ ca với ý nghĩa biểu tượng về sự chảy trôi, nguồn cội, tình cảm quê hương, trong khi tiếng Anh có cách dùng đơn giản hơn, chủ yếu mang nghĩa thực tiễn.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự phong phú và đa dạng của nghĩa từ vựng trong cả tiếng Anh và tiếng Việt, nhưng có sự khác biệt rõ rệt về mức độ biểu cảm và biểu trưng, phản ánh đặc trưng văn hóa và tư duy của từng dân tộc. Sự khác biệt này có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh số lượng nghĩa biểu trưng và nghĩa thực tiễn của từng từ trong hai ngôn ngữ, minh họa sự ưu tiên về tư duy hình tượng trong tiếng Việt và tư duy khoa học, trừu tượng trong tiếng Anh.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn khẳng định vai trò quan trọng của tầng nghĩa biểu trưng trong việc thể hiện bản sắc văn hóa và tư duy ngôn ngữ, đồng thời bổ sung bằng các ví dụ thực tế và phân tích sâu sắc về các phép chuyển nghĩa như ẩn dụ và hoán dụ. Điều này góp phần làm rõ mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa, đồng thời mở rộng hiểu biết về chức năng ngôn ngữ trong giao tiếp và sáng tạo ngôn ngữ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển tài liệu giảng dạy ngôn ngữ dựa trên tầng nghĩa chức năng
   Đề xuất xây dựng các giáo trình và tài liệu giảng dạy tiếng Anh và tiếng Việt chú trọng vào việc giải thích các tầng nghĩa trí tuệ, thực tiễn và biểu trưng của từ vựng cơ bản, nhằm nâng cao khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ một cách sâu sắc và linh hoạt. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể: các trường đại học và trung tâm ngoại ngữ.

2. Ứng dụng nghiên cứu trong dịch thuật và biên soạn từ điển
   Khuyến nghị các nhà biên soạn từ điển và dịch giả chú ý đến các tầng nghĩa và đặc trưng văn hóa khi dịch thuật, tránh dịch nghĩa đơn giản mà bỏ qua các hàm ý văn hóa và biểu trưng. Thời gian: liên tục; chủ thể: các nhà xuất bản, dịch giả chuyên nghiệp.

3. Tăng cường nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ và văn hóa
   Đề xuất mở rộng nghiên cứu đối chiếu giữa tiếng Anh và các ngôn ngữ khác, đặc biệt là tiếng Việt, nhằm làm rõ hơn các đặc trưng văn hóa và tư duy ngôn ngữ, phục vụ cho các lĩnh vực ngôn ngữ học, văn hóa học và giáo dục. Thời gian: 3-5 năm; chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

4. Phát triển công cụ hỗ trợ học tập và nghiên cứu ngôn ngữ
   Khuyến nghị phát triển các phần mềm, ứng dụng hỗ trợ phân tích nghĩa từ vựng theo tầng nghĩa chức năng, giúp người học và nhà nghiên cứu dễ dàng tiếp cận và vận dụng kiến thức. Thời gian: 1-3 năm; chủ thể: các công ty công nghệ giáo dục, viện nghiên cứu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học
   Luận văn cung cấp kiến thức chuyên sâu về nghĩa từ vựng và mối liên hệ với văn hóa, giúp nâng cao năng lực nghiên cứu và ứng dụng trong học tập.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu
   Tài liệu tham khảo quý giá để phát triển các đề tài nghiên cứu mới, đặc biệt trong lĩnh vực ngôn ngữ học tri nhận và ngôn ngữ học văn hóa.

3. Dịch giả và biên soạn từ điển
   Giúp hiểu rõ hơn về các tầng nghĩa và đặc trưng văn hóa trong từ vựng, từ đó nâng cao chất lượng dịch thuật và biên soạn từ điển.

4. Nhà giáo dục và phát triển chương trình đào tạo ngoại ngữ
   Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để thiết kế chương trình giảng dạy phù hợp, giúp người học phát triển kỹ năng ngôn ngữ toàn diện.

Câu hỏi thường gặp

1. Tầng nghĩa chức năng từ vựng là gì?
   Tầng nghĩa chức năng là các lớp nghĩa khác nhau của từ vựng, bao gồm nghĩa trí tuệ (khái niệm khoa học), nghĩa thực tiễn (nghĩa biểu thị trong đời sống) và nghĩa biểu trưng (nghĩa mang tính tượng trưng, văn hóa). Ví dụ, từ "water" có nghĩa khoa học là H₂O, nghĩa thực tiễn là nước uống, và nghĩa biểu trưng có thể là sự trong sạch, tinh khiết.

2. Tại sao cần so sánh nghĩa từ vựng giữa tiếng Anh và tiếng Việt?
   So sánh giúp nhận diện sự tương đồng và khác biệt về ngữ nghĩa và văn hóa, từ đó nâng cao hiểu biết về cách thức tư duy và biểu đạt của từng ngôn ngữ, hỗ trợ việc học, dịch thuật và nghiên cứu ngôn ngữ hiệu quả hơn.

3. Phương pháp nào được sử dụng để phân tích nghĩa từ vựng?
   Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp phân tích định tính (phân tích ngữ nghĩa, văn cảnh) và định lượng (thống kê số lượng nghĩa, tần suất sử dụng), cùng với phương pháp so sánh liên hệ giữa hai ngôn ngữ.

4. Các tầng nghĩa có ảnh hưởng thế nào đến việc sử dụng từ trong giao tiếp?
   Tầng nghĩa giúp người nói lựa chọn từ phù hợp với ngữ cảnh và mục đích giao tiếp, từ nghĩa cơ bản trong đời sống hàng ngày đến nghĩa biểu tượng trong văn học, nghệ thuật, tạo nên sự phong phú và linh hoạt trong ngôn ngữ.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy ngoại ngữ?
   Giáo viên có thể sử dụng kiến thức về tầng nghĩa để giải thích từ vựng một cách sâu sắc, giúp học viên hiểu được các nghĩa khác nhau và cách sử dụng phù hợp, đồng thời giới thiệu các giá trị văn hóa liên quan, nâng cao kỹ năng giao tiếp và văn hóa ngôn ngữ.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ cấu trúc đa tầng của nghĩa từ vựng tiếng Anh và tiếng Việt, bao gồm nghĩa trí tuệ, thực tiễn và biểu trưng, với sự phong phú và đa dạng trong từng tầng nghĩa.
• Phân tích đối chiếu cho thấy sự tương đồng về nghĩa thực tiễn nhưng khác biệt rõ rệt về nghĩa biểu trưng, phản ánh đặc trưng văn hóa và tư duy của từng dân tộc.
• Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao hiểu biết về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho các lĩnh vực giảng dạy, dịch thuật và nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu.
• Đề xuất các giải pháp ứng dụng trong giáo dục, dịch thuật và phát triển công cụ hỗ trợ học tập nhằm khai thác hiệu quả các tầng nghĩa chức năng từ vựng.
• Khuyến khích tiếp tục nghiên cứu mở rộng đối chiếu ngôn ngữ và văn hóa nhằm làm sâu sắc thêm hiểu biết về tư duy ngôn ngữ và đặc trưng văn hóa dân tộc.

Các nhà nghiên cứu và giảng viên nên áp dụng kết quả này vào thực tiễn giảng dạy và nghiên cứu, đồng thời phát triển các dự án nghiên cứu tiếp theo về ngôn ngữ học đối chiếu và văn hóa ngôn ngữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu về đối tượng và phạm vi nghiên cứu của ching tôi là dựa vào một số tài liệu đã nghiên cứu trước về lĩnh vực này thì nhận thấy phạm vi nghiên cứu nghĩa nói chung là rất đa dạng, phức tạp vì trong cuộc sống hàng ngày chúng ta thường được nghe hoặc gặp các tình huống đặt ra là: “Từ này có nghĩa gì? Hiện tượng đó là thé nào?” hay rộng hơn nghĩa từ vựng chúng ta còn thay “Câu chuyện đó ngụ ý là gì?”. Tất cả mọi sự vật hiện tượng kế cả tự nhiên hay xã hội cũng đều mang ý nghĩa nhất định. Sau khi chúng ta nhận được câu trả lời, hoặc lời giải thích thích đáng, điều đó sẽ làm sáng tỏ nghĩa của nó. Tóm lại chúng ta có thê hiểu là chúng ta cần lời giải thích hay giải đáp một vấn đề nào đó một cách rõ ràng nhất chính là đi tìm nghĩa của sự vật hiện tượng ay.

Thực tế ba câu hỏi đặt ra ở trên cần câu trả lời thuộc ba phạm vi tri thức khác nhau. Trả lời cho câu thứ nhất thuộc phạm vi nghĩa từ vựng. Câu thứ hai thuộc phạm vi tri thức triết học. Còn câu thứ ba lại thuộc phạm vi nghĩa ngữ pháp.

Chỉ có câu 1 và câu 3 là đối tượng nghiên cứu của ngữ nghĩa học. Trong luận văn này chúng ta chỉ nghiên cứu hiện tượng liên quan đến câu hỏi 1 là nghĩa từ vựng của từ. Tuy nhiên, thông thường thì chúng ta chỉ có thể hiểu một cách nôm na, hoặc nghĩa thực tiễn, hoặc nghĩa cơ bản thôi, còn dưới góc độ văn hóa thì nghĩa từ vựng của từ cần được đào sâu nghiên cứu và so sánh đối chiếu theo từng tầng nghĩa, kiểu nghĩa cũng như theo từng nền văn hóa của các ngôn ngữ khác nhau. Muốn hiểu rõ hình thức tư duy và tri nhận khác nhau như thế nao thì chúng ta phải đi vào cụ thé từng ngôn ngữ.

Day là một dé tai rất khó dé có thé nêu bật nên như trong ngôn ngữ thi ca, hội họa hoặc khoa học, mà chỉ có thể dựa trên tư liệu đã có để nghiên cứu. Khi chúng ta sinh ra, các sự vật hiện tượng như “đất, nước, sông, núi” đã có rồi, van dé là chúng ta không đi tìm hiểu ai đã đặt tên cho các sự vật hiện tượng đó, hay tìm hiểu nó có nghĩa là gì mà nghiễm nhiên chúng ta chấp nhận 12 các nghĩa đó đã có sẵn trong mỗi ngôn ngữ nhưng có sự khác biệt trong việc tri nhận ở mỗi ngôn ngữ khác nhau mà thôi. Vì vậy khái niệm về nghĩa và ngữ nghĩa có thé hiểu là đi tìm và làm sáng tỏ nghĩa của từ gọi tên sự vật hiện tượng ay chứ không phải di tìm hiện tượng, sự việc ay. Xin trích dẫn ví dụ xác thực nhất trong cuốn giáo trình “Ngữ nghĩa hoc” của tac giả Lê Quang Thiêm trong việc phân biệt nghĩa của từ với sự vật như sau: “Chang hạn như xưa nay hành tinh ngoài trai đất chỉ có một Venus (Kim Tinh) duy nhất (chỉ một cái được quy chiếu) nhưng có hai tên gọi khác nhau là Sao Hôm và Sao Mai.

Chúng có nghĩa biểu hiện khác nhau. Nghiên cứu nghia của ngôn ngữ phải làm sáng tỏ những vấn đề đa dạng, phức tạp đại loại như thế. Và chung nhất suy cho cùng, có thé nói rang nhờ hiểu nghia của ngôn ngữ mà hiểu được mọi điều, diễn giải, biểu hiện được mọi điều trên thế gian này. Cụ thể đi vào nghiên cứu nghĩa từ vựng của các từ ngữ thể hiện sự vật hiện tượng tự nhiên mà ở bat kì quốc gia nao cũng có như iand, mountain, water, river.

Tương ứng trong tiêng Việt là dat, nui, nước, sông. Các tẦng nghĩa, kiểu nghĩa và nghĩa từ vựng 1. Phân biệt tang nghĩa, kiểu nghĩa và chiều kích nghĩa của từ vựng. Trước hết dé nói về nghia của từ vựng, chúng tôi đã đọc và tham khảo qua các công trình nghiên cứu của các học giả thuộc lĩnh vực ngôn ngữ thì thấy một số quan điểm về nghĩa như sau: Nguyễn Thiện Giáp quan niệm răng nghĩa của từ là một hiện tượng phức tạp, nên qui chúng theo một khái niệm thành tố đơn giản hơn như: - Nghĩa Sở chi: tức là chỉ ra mỗi quan hệ của Tir với sự vật, hiện tượng, quá trình mà Từ biểu thị.

- Nghĩa Sở biểu: Là quan hệ của Ti với Ý, tức là nêu bật được khái niệm hoặc biểu tượng mà Tir đó được biểu thị. 13 Riêng khái niệm này của Nguyễn Thiện Giáp được ứng dụng trong việc hình thành khái niệm về nghĩa của Từ rất có hiệu quả cho người sử dụng ngôn ngữ. - Nghia Sở dụng: Là quan hệ cua tir và người sử dụng ter đó. Qua đó người sử dụng có thể bộc lộ thái độ, cảm xúc của mình.

- Nghĩa kết cau: Là quan hệ của từ với những từ khác trong hệ thống. Theo quan niệm trên chúng ta thay rõ ràng dé phân biệt được nghĩa cua ti thì nghĩa sở biểu là có khả năng chỉ ra nghĩa của từ là rõ nhất. Còn như nghĩa sở dụng thì chỉ ra mối liên hệ giữa người sử dụng và từ thì không nằm trong phạm vi nghiên cứu của ngữ nghĩa học. Nó thuộc phạm vi của ngữ dung học.

Cũng với cách quan niệm như vậy thì nghia kết cấu không chỉ nghiên cứu mối quan hệ trong ban thân fừ mà còn có thé xem xét nó với các từ khác trong cùng hệ thống. Nghia kết cấu phải cùng thuộc phạm vi nghiên cứu của nghĩa từ vựng. Như vậy, chúng ta có thé thay Nguyễn Thiện Giáp phân biệt rõ ràng các yếu tố nằm trong bản thân nghĩa của tr với các yếu tố có quan hệ với nghĩa của từ. Chính điều này đã thé hiện rõ việc phân chia các thành tô nghĩa của tác giả.

Còn Đố Hữu Châu quan niệm về nghĩa từ vựng gồm ba thành phần tương ứng với ba chức năng mà bản thân từ đó đảm nhiệm: - Ý nghĩa biêu vật ứng với chức năng biéu vật. - Ý nghĩa biểu niệm tương ứng với chức năng biểu niệm. - Ý nghĩa biểu thái ứng với chức năng biéu thái. Các ý nghĩa này mang tinh chất tương đối có định, bền vững và là sự kiện thuộc cau trúc ngữ nghĩa của ngôn ngữ.

ĐI sâu vào từng loại ý nghĩa, tác giả quan niệm: - Ý nghĩa biểu vật tạo nên khi từ biểu thị sự vật, hiện tượng, đặc diém,. ngoài ngôn ngữ. - Ý nghĩa biểu niệm của từ là tập hợp của một số nghĩa chung và riêng, khái quát vả cụ thể theo một số lớp sự vật, hoạt động nhất định. - Ý nghĩa biéu thái của từ là những nhân tổ đánh giá, nhân tố cảm xúc, nhân tố thái độ,.

mà từ gợi ra cho người nói va người nghe. 14 Khách quan nhận định thì các khái niệm mà Đố Hữu Châu đưa ra có vẻ hợp lí hơn, bao quát hơn và đương nhiên có hàm ý rộng hơn. Tuy nhiên cũng còn có một van đề chưa được thể hiện rõ như quan niệm nghĩa biểu thái chính là quan niệm về nghĩa biểu niệm đối với tính từ. Hay nói cách khác, nghĩa biểu niệm của tính từ được được tác giả tách riêng thành một kiêu.

Nhìn chung, có nhiều nhà ngôn ngữ cũng thê hiện sự tong hợp về nghĩa, cuối cùng các tác giả đều có tâm niệm là làm thế nào để phân biệt được nghĩa của từ một cách đơn giản như phân biệt được nghĩa cơ bản — nghĩa không cơ bản; nghĩa đen - nghĩa bóng; nghĩa độc lập — nghĩa phụ thuộc văn cảnh;. Cách phân chia nay căn cứ vào các đặc điểm sự tô hợp các nghĩa. Tác giả Lê Quang Thiêm lại có cách nhìn nhận về nghĩa khác hơn so với các tác giả khác. Theo ông, các khái niệm trên cần phải được xác định và làm rõ một cách cụ thé bằng các thành tố nội dung và cách thức tổ chức các thành tố đó.

Tác giả chỉ ra rằng nghĩa cơ bản là nghĩa chịu sự chi phối của các quan hệ hệ hình nhiều nhất; ngoài ra còn chịu sự chi phối của các quan hệ cú đoạn. Còn nghĩa không cơ bản thì ngược lại. Trong mỗi nghĩa cơ bản thường có chứa một hoặc vài nghĩa khái quát phạm trù nằm trong nghĩa cơ bản và kèm theo một vài nghĩa loại đặc biệt do các kết hợp cú đoạn tạo ra. Sự phân biệt nghĩa đen — nghĩa bóng cũng được giải quyết trên cơ sở phân biệt các nghĩa được xác định theo quan hệ hệ hình và quan hệ cú đoạn.

Như vậy, việc xác định các loại nghĩa và các nghĩa dựa trên hai quan hệ này là khoa học, bởi nó cho phép xác định một cách khách quan nội dung của các loại nghĩa và chỉ rõ con đường hình thành của chúng. Mối quan hệ nghĩa, xét về mặt đồng đại, rất đa dạng và phức tạp. Thực tẾ, trong các từ điển giải nghĩa, chỉ các nghĩa của từ đa nghĩa có quan hệ đơn tuyến mới được phản ánh. Đối với các nghĩa được tô chức theo quan hệ đa tuyến, từ điển giải nghĩa không thé chi ra một cách cụ thé rang nghĩa phái sinh này được xuất hiện dựa trên nghĩa cơ bản hay nghĩa không cơ bản liền trước nó.

Chính điều này tạo ra ấn 15 tượng sai lạc, làm cho người đọc hiểu sai các mối quan hệ, liên hệ ngữ nghĩa vốn có trong các từ đa nghĩa. Chúng tôi xét khía cạnh của từ đa nghĩa vì trong tiếng Anh và cả trong tiếng Việt luôn luôn có các hiện tượng này. Dé chứng minh cho phan lí luận trên của tác giả chúng tôi dẫn một vi dụ về từ trong đề tài này đó là: Từ Mountain: - (nghĩa bóng) núi, đồng to VD: Everest mountain: Thể hiện nghĩa cơ bản là một ngọn núi và ngọn núi nay có tên gọi là Everest. Từ đó chúng ta có thé có nghĩa tương tự với tat cả các ngọn núi khác với nghĩa cơ bản là núi và nghĩa khu biệt là chỉ chính xác ngọn núi nào như Fuji mountain, núi Thai Sơn,.

Ngoài ra, do có quan hệ hệ hình trong từ núi thé hiện ở nghĩa bóng là một đống to, vì vậy theo quan hệ cú đoạn người ta có thé nói: mountains of gold: hàng dong vàng. Tương đồng trong tiếng Việt của từ ni có thé nghĩa khác là non, sơn, lâm (déu chỉ cảnh núi rừng). Bằng cách chứng minh cơ sở lí luận một cách có khoa học như vậy, trong thực tế sử dụng ngôn ngữ, các loại nghĩa và mối quan hệ giữa các nghĩa đều có mối liên hệ nhất định với quan hệ liên tưởng.