ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh tăng lipid máu (Dyslipidaemia) là dạng bệnh lý rối loạn di truyền biểu hiện với lượng lipid thay đổi bất thường trong máu, và thường không có triệu chứng xác định. Bệnh tăng lipid máu là nguyên nhân gây ra các bệnh về tim mạch ngày càng trẻ hoá (Hill et al. Theo dữ liệu nghiên cứu của Pang và cộng sự (2016) ghi nhận có khoảng 4 triệu trẻ em có độ tuổi dưới 15 mắc bệnh FH đa phần ở dạng đột biến dị hợp tử; dẫn đến khả năng tỷ lệ mắc bệnh FH phổ biến đạt đến mức tỷ lệ mắc bệnh FH ở kiểu hình dị hợp tử (HeFH) xuất hiện ở Châu Âu đạt gần 5 triệu ca và cả thế giới đạt con số 35 triệu ca được ước tính 1:200 ca mỗi năm; so với tỷ lệ mắc bệnh FH ở dạng đồng hợp tử (HoFH) xuất hiện ở Châu Âu và Bắc Mỹ được ước tính 1:1.000 (Foody et al., 2016; Wiegman et al. Hiện nay những bệnh nhân mắc bệnh tăng lipid máu không được chẩn đoán sớm và điều trị sớm có nguy cơ thì mắc bệnh ngày càng tăng có xu hướng trẻ hóa và những người mắc bệnh FH không được điều trị sớm từ độ tuổi 20 - 39 tuổi thì có tỷ lệ tử vong tăng gấp 100 lần so với người không có mắc bệnh và thường không sống sót qua 30 năm (Cao et al.
Các nguyên nhân chính dẫn đến tăng lipid máu (Dyslipidaemia) bao gồm nguyên nhân nguyên phát và thứ phát. Nguyên nhân nguyên phát di truyền từ gia đình bao gồm tăng cholesterol máu di truyền mang tính chất gia đình (FH), rối loạn betalipoprotein máu, APOB-100 khiếm khuyết gia đình và tăng đột biến chức năng PCSK9. Nguyên nhân thứ phát thường bắt nguồn từ sinh hoạt hằng ngày như chế độ ăn uống không lành mạnh, tiểu đường và là nguyên nhân chủ yếu gây ra các bệnh tim mạch (CVD) (Pirillo et al. Ngày nay việc phát hiện sớm bệnh lipid máu sẽ giúp cho việc điều trị và kiểm soát dễ dàng hơn, đưa ra kế hoạch sinh hoạt và ăn uống phù hợp để ngăn ngừa những biến chứng tiềm ẩn và giảm nguy cơ mắc các bệnh tim mạch và đột quỵ.
Do đó dựa vào cơ sở lý thuyết có thể xác định các biến thể đột biến ở các nhóm bệnh nhân mắc bệnh tăng 1 Khoá Luận Tốt Nghiệp cholesterol trong máu có gene mục tiêu LDLRAP1, STAP1; trong phạm vi chuyên đề khoá luận tốt nghiệp: “Khảo sát một số biến thể trên gene LDLRAP1, STAP1 ở người Việt Nam bằng phương pháp PCR và giải trình tự” với mục đích nhằm thu thập dữ liệu và xác định các dạng biến thể đột biến xuất hiện ở người bệnh tăng cholesterol trong máu ở Việt Nam. • MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU: Nghiên cứu áp dụng phân tích tổng hợp để phản ảnh mức độ đột biến trên các gene LDLRAP1 và STAP1 một số biến thể nổi trội nằm trên các nhóm bệnh nhân tăng cholesterol trong máu dạng tiên phát trên thế giới. Đồng thời, bước đầu xây dựng quy trình PCR kết hợp giải trình tự trên 2 gene mục tiêu LDLRAP1 và STAP1 ở nhóm người bệnh tăng cholesterol trong máu ở Việt Nam. • NỘI DUNG NGHIÊN CỨU: Khai thác dữ liệu, hệ thống tổng quan khoa học: - Khai thác dữ liệu, hệ thống tổng quan khoa học - Khảo sát trên máy tính để thiết kế bộ mồi phù hợp, đặc biệt trên vùng trình tự mục tiêu: gene LDLRAP1, STAP1.
- Sử dụng phương pháp PCR kết hợp giải trình tự thu nhận trình tự gene mục tiêu. Khảo sát thực nghiệm: Khảo sát thực nghiệm với quy trình PCR và giải trình tự trên một số gene mục tiêu LDLRAP1 và STAP1. 2 PHẦN I: TỔNG QUAN Khoá Luận Tốt Nghiệp I.1 TỔNG QUAN BỆNH TĂNG CHOLESTEROL MÁU DI TRUYỀN MANG TÍNH GIA ĐÌNH (FH) I. Khái niệm về bệnh tăng cholesterol máu di truyền mang tính gia đình Tăng cholesterol máu di truyền mang tính chất gia đình (Familial Hypercholesterolemia - FH) là sự rối loạn di truyền trội phổ biến đơn gene và là nguyên nhân dẫn đến khả năng nồng độ lipoprotein cholesterol mật độ thấp (LDL – C) trong máu tăng cao.
Phần lớn ở hầu hết các quốc gia có thu nhập bình quân thấp hoặc trung bình có tỉ lệ bệnh nhân mắc bệnh FH được chẩn đoán và điều trị sớm dưới 1% cho nên việc điều trị còn nhiều hạn chế (Truong et al., 2020; Gulizia et al. Những yếu tố dẫn tới tăng cholesterol máu di truyền mang tính gia đình Nguyên nhân dẫn tới gây bệnh tăng cholesterol máu với nhiều yếu tố khác nhau: do tuổi tác, giới tính, hút thuốc, do chế độ dinh dưỡng, ít vận động, tiền sử bệnh tim mạch của cá nhân và gia đình, …. Việc phòng ngừa bệnh FH nguyên phát hoặc thứ phát hiện vẫn chưa có triệu chứng rõ ràng việc phát hiện, điều trị, chẩn đoán và kiểm soát lượng cholesterol cao trên toàn cầu chỉ có 51% tuân thủ trong phòng ngừa tiên phát và 58% trong phòng ngừa thứ phát. Do đó, sự hiện diện chứng tăng cholesterol máu di truyền mang tính chất gia đình (FH) là một căn bệnh thầm lặng, không gây đau đớn và là yếu tố nguy cơ chính gây xơ vữa động mạch vành và biến cố mạch vành sớm thì các yếu tố như kiến thức về bệnh FH ở bệnh nhân chính là nguyên nhân ảnh hưởng đến chiến lược điều trị và theo dõi bệnh vì thế việc xác định sớm và điều trị hạ lipid là cơ hội duy nhất để phát hiện sớm bệnh FH và nó đóng vai trò quan trọng trong việc giảm gánh nặng sức khỏe (Ferrieres et al., 2022; Truong et al.
Tuy nhiên có 5–30% các trường hợp FH kiểu hình có thể phát sinh do đột biến gene không xác định hoặc có nguyên nhân đa gene khác với rối loạn di truyền trội đơn gene 3 Khoá Luận Tốt Nghiệp dẫn đến giảm hiệu quả hấp thu và thanh thải LDL trong tế bào gan, tăng nồng độ cholesterol toàn phần và LDL-C trong tuần hoàn (Wiegman et al. Các dạng đột biến di truyền Ở bệnh tăng cholesterol máu di truyền mang tính chất gia đình (FH) được biết đến là một bệnh di truyền trên nhiễm sắc thể thường được ghi nhận từ Gulizia và các cộng sự vào năm 2020 có 2 dạng đột biến di truyền trên nhiễm sắc thể thường: tăng cholesterol máu di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường (ADH - Autosomal dominant hypercholesterolemia) và tăng cholesterol máu di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường (ARH – Autosomal recessive hypercholesterolemia) dẫn tới tăng cholesterol máu đơn gene di truyền mang tính chất gia đình (FH). Tăng cholesterol máu di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường (ARH) là một chứng rối loạn do sự chuyển hóa các thụ thể LDL (LDLR) trong gan dẫn tới chứng tăng cholesterol máu gia đình đồng hợp tử (HoFH) với kiểu hình di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường; là một bệnh đơn gene hiếm gặp tỷ lệ lưu hành được ước tính trên toàn thế giới <1/106 dânsố, được đặc trưng bởi nồng độ cholesterol tỷ trọng thấp (LDL-C) > 400 mg/dl và làm tăng cao khả năng mắc các chứng bệnh về tim mạch gây ra xơ vữa động mạch vành sớm (ASCVD) và xơ vữa động mạch (Sánchez-Hernández et al., 2018; Nisaka et al., 2021; D’Erasmo et al. Tăng cholesterol máu di truyền trội trên nhiễm sắc thường (ADH) là một trong những rối loạn di truyền thường gặp nhất ở người được ước tính trên toàn thế giới 1/200 dân số, được đặc trưng bởi nồng độ cholesterol tỷ trọng thấp (LDL-C) có trong máu tăng cao dẫn tới xuất hiện các biến chứng do bệnh tim mạch gây nên u vàng ở gân, da và giác mạc; gây tử vong sớm (Fouchier et al.
Do đó, các biến thế đột biến trong trường hợp mắc bệnh liên quan tới gene trội nhiễm sắc thể thường có liên quan đến tăng cholesterol máu di truyền là gene STAP1; gene lặn nhiễm sắc thể thường có liên quan tới tăng cholesterol máu di truyền là gene LDLRAP1 (Bertolini et al., 2020; Foody et al. 4 Khoá Luận Tốt Nghiệp Chú thích: Hình a: Hai bàn tay bị u vàng; Hình b: U vàng gân Achilles hai bên; Hình c: U vàng màng xương nghiêm trọng quang khớp gối Hình I. 3 Các biến chứng do bệnh FH gây ra (Mabuchi et al., 2017) Các tỷ lệ ở trường hợp mắc bệnh FH (>90%) đột biến ở thụ thể LDL (LDLR) với > 2000 biến thể gây bệnh hoặc có khả năng gây bệnh FH. Khoảng 5% - 10% trường hợp mắc bệnh FH do đột biến ở vùng liên kết với thụ thể LDL của gene APOB, với đột biến PCSK9 tăng chức năng được tìm thấy trong 1–2% trường hợp mắc bệnh và ngoài ra gene LDLRAP1 có tỉ lệ xuất hiện < 1% có chức năng mã hóa protein bộ điều hợp thụ thể LDL (Hegele et al.
Các đột biến hiếm gặp trong gene STAP1 và LDLRAP1 cũng đã được tìm thấy ở trong bệnh FH có 20 đến 40% trường hợp không phát hiện đột biến hiếm này (Pang et al., 2020; Sánchez-Hernández et al. 5 Khoá Luận Tốt Nghiệp I. Các dạng kiểu hình di truyền đột biến Cho thấy được mức độ nghiêm trọng của bệnh FH có kiểu hình khác nhau được phân thành 2 dạng: " tăng cholesterol máu gia đình dị hợp tử" (HeFH - heterozygous) và "tăng cholesterol máu gia đình đồng hợp tử" (HoFH - homozygous); cả 2 kiểu hình đều dẫn đến giảm chức năng ở gan rõ rệt dung để loại bỏ sự tích tụ của cholesterol LDL (LDL- C) (Wiegman et al. Theo thông tin từ Meshkov và cộng sự (2021) định nghĩa tăng cholesterol máu gia đình dị hợp tử - HeFH là rối loạn gene trội nhiễm sắc thể thường xuất hiện phổ biến nhất có liên quan đến cao cholesterol và làm tăng nguy cơ mắc bệnh động mạch vành sớm (CAD) dẫn tới hàng năm ước tính có khoảng 20% - 25% ca mắc ở trẻ em và trẻ vị thành niên từ việc kế thừa đột biến gene từ cha hoặc mẹ gây ra HeFH (Wiegman et al.
Tăng cholesterol máu gia đình đồng hợp tử - HoFH là một rối loạn di truyền hiếm gặp được đặc trưng bởi nồng độ cholesterol lipoprotein mật độ thấp (LDL-C) trong huyết tương cực kỳ cao, các dấu hiệu cho thấy bệnh nhân mắc HoFH thường nghiêm trọng hơn, nguy hiển hơn và xảy ra ở độ tuổi sớm hơn so với bệnh nhân mắc HeFH, thường có biểu hiện xơ vữa động mạch, bệnh van động mạch chủ và bệnh tim mạch xơ vữa động mạch sớm (ASCVD) do việc thừa kế đột biến gene từ cha mẹ gây ra HoFH và cho rằng đột biến ở kiêu hình đồng hợp tử có hai khiếm khuyết di truyền khác nhau liên quan đến HeFH với đột biến gene APOB hoặc gene PCSK9 và đột biến gene LDLR (Wiegman et al., 2015; Ito et al., 2015; Bertolini et al.2 TỔNG QUAN GENE MỤC TIÊU I.