ĐẶT VẤN ĐỀ Năm 2020 sắp qua và chúng ta đã được chứng kiến sự phát triển vượt bậ c của khoa học công nghệ. Mặc dù sự phát triển này đem lại r ất nhiều lợi ích cho loài người, tuy nhiên sự phát triển quá nhanh cũng đem lại nhiều vấn đề khiến chúng ta phải lo lắng. Mỗi năm trên thế giới có hàng ngàn vụ thả m họa thiên tai, hàng triệu vụ án mạng, mất tích, khủng bố quy mô rộ ng. Trong bất kỳ một trường hợp nào, ở bất cứ quốc gia nào thì việc xác định rõ tung tích nạn nhân là vấn đề đầu tiên đặt ra cần giải quyết.
Khoa học hiện đại với công nghệ ADN làm mũi nh ọn đã tiến tới kh ả năng nhận biết truy nguyên đến mức độ cá thể bằng chính những thông tin được mã hóa trong hệ gen của mỗi người. Trong những năm gần đây, thế giới đã chứng kiến những vụ th ảm họa lớn xảy ra như vụ khủng bố vào tòa tháp đôi ở Trung tâm thương mại th ế giới tại New York ngày 11 tháng 9, vụ th ảm họa sóng thần ở khu vực Đông Nam Á, những vụ tai nạ n máy bay, những vụ đánh bom liều chế t cướp đi sinh mạng củ a hàng trăm người… Trong rất nhiề u trường hợp ADN được coi như là dấu vết và bằng chứng đưa đến những kế t luận cuố i cùng. Việc ứng dụng kỹ thu ật phân tích ADN đã giúp ích rất nhiều cho việc điề u tra phá án, đồng thời cho phép truy nguyên cá thể với độ chính xác cao hơn hẳn các phương pháp nhận dạng truyền thống. Dấu vết sinh phẩm thu được ở hiện trường củ a các vụ án thường là rất ít ho ặc bị phân hủy nghiêm trọng nhưng thông qua phân tích ADN có thể cho chúng ta những chứng cứ quan trọng giúp truy nguyên thủ phạm của vụ án hoặc truy tìm tung tích nạn nhân một cách chính xác [1].
Một marker chỉ thị, hay một locus ADN nhân mang tính khoa học được sử dụng (được coi là đặc trưng cá thể ) nếu nó có nhiều alen khác nhau trong qu ần thể (nhiều hơn 5 alen) và kiểu gen dị hợp của các cá thể trong quần thể lớn hơn 70% [1] [2]. Do đó, càng nhiều vị trí ADN (locus ADN) được phân tích để tìm đ ặc trưng ADN, thì khả năng xác định mẫu sinh học nào đó của mộ t người càng cao. Vì thế, việc xác định đặc trưng cá thể về phương diện ADN giữa mẫu sinh phẩm 1 thu được và mẫu sinh phẩm đ ối ch ứng của một cá th ể nghi ngờ hoặc với ngân hàng dữ liệu ADN (nếu có) là cực kỳ quan trọng. Hiện nay, trên thế giới công tác giám định pháp y, đặc biệt là trong khoa học hình sự chủ yếu sử d ụng các marker STR (Short Tandem Repeat), đây là các đoạn ADN có c ấu trúc lặp lại từ 2-6 bp, có tính bảo thủ cao, được di truy ền qua các thế hệ và mang tính đặc trưng cá thể.
Mộ t locus STR được sử dụ ng cho mục đích nhận dạng và xác định cá thể phải có tính đa hình và mức độ d ị hợp tử cao, có kích thước ngắn từ 100-500bp và phải có tính di truy ền độc lập [2]. Trên th ực tế, tần suất xuất hiện các Alen của locus STR trong quần thể ở các nước khác nhau, các tộc người khác nhau cũng có sự khác biệt. Có những Alen chỉ thấy xuất hiện ở tộ c người này nhưng lại không thấy xuất hiện ở tộc người khác hoặc rất hiếm gặp [3]. Vì thế, việc nghiên cứu tần suất alen của các tộc người khác nhau có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá và áp dụng có hiệu quả thông qua phân tích các locus STR, giúp truy nguyên cá thể một cách nhanh chóng, chính xác [4].
Ở Việt Nam, việc nghiên cứu ứng dụng kỹ thu ật phân tích STR trong nhận dạng cá thể người cũng đã được phát triển mạnh mẽ từ những năm 2000 đến nay, hầu hết c ác phò ng thí nghiệm đ ều đang sử dụ ng các bộ kit marker STR để xác định quan hệ huyết thố ng, nhậ n dạng người. Trước đây tại các phò ng thí nghiệm ở Việt Nam thường chỉ sử dụng bộ kit nhân gen 16 locus thì bây giờ khoa học công nghệ phát triển đã cho ra các bộ kit nhân gen 24 locus, cho độ nhậy và độ chính xá c cao hơn. Tại Khoa xét nghiệm - Viện Phá p Y Quân đội, hi ện đang sử dụ ng bộ kit nhân gen Global filer 24 locus. Hàng năm chúng tôi tiếp nhận và giải quyết hàng trăm vụ án: cướp của, giết người, hiếp dâm, nhậ n dạng các nạn nhân của các vụ thảm họa như: vụ rơi máy bay Mi 171, vụ rơi máy bay CaSa.
Hầ u hết dấu vết trong các vụ án cướp củ a, giết người, hi ếp dâm thường rất nghèo nà n, nhiều mẫu bị phân hủy không có khả năng phân tích đủ 24 locus trong nhận dạng. Do đó để đánh giá độ chính xác hay mức đ ộ tin c ậy của xét nghiệm này cần có các thống kê cụ thể về tần suất alen, tần suất d ị hợp tử của từng locus STR đối v ới người Việt Nam. Từ đó tính toán khả năng phân biệt c ủa từng locus, độ chính xác cũng như độ tin c ậy của phép phân tích trong từng trường hợp cụ thể. 2 Mặt kh ác hiện nay ở Việt Nam chỉ có b ảng tần suất alen của 15 locus hệ Identifiler, powerplex 16., tần suất alen của hệ Power plex Fusion System.
Cho đến nay, chưa có một nghiên cứu nào được công bố về khảo sát sự phân bố tần suất các alen của các locus gen hệ Globalfiler (gồm 24 locus gen) trong quần thể người Kinh. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Kinh ở Vi ệt Nam có dân số 82.826 người, chiếm 85.3% dân số cả nước, cư trú tại tất c ả 63 tỉnh, thành phố. Các tỉnh, thành phố có số lượng người Kinh lớn nhất là: Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội, Thanh Hóa, Nghệ An , Đồng Nai, An Giang [5]. đây là những điểm nóng về tình hình an ninh và trật tự xã hộ i, số v ụ án trong cộng đồng người Kinh có diễn biến phức tạp với xu hướng ngày càng gia tăng.
Các vụ án về nhận dạng, truy nguyên cá thể trên quần thể người Kinh cũng phổ biến nhất. Xuất p há t từ những yêu cầu thực tiễn chúng tôi đ ã chọn đề tài nghiên cứu: " Nghiên cứu tầ n suấ t alen 21 locus đa hình STR ở quần thể người Kinh Việt Nam"; v ới các mục tiêu sau: 1. Xây dựng bộ số liệu tần suấ t alen củ a 21 locus đa hình STR c ủa quần thể người Kinh Việ t Nam. Đánh giá các chỉ số thống kê đặc trưng của tần suất alen, chỉ số đa dạng di truyền quần thể.
So sánh đối chiếu với tần suất tương ứng ở một số nước trong khu vực và trên thế giới. Đánh giá khả năng phân biệt củ a chúng trong nhận dạng cá thể. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Tng quan về tần suất alen.1 Tần suất alen là gì. Tần su ất alen được hiểu là tỉ lệ xuất hiện của một alen nào đó trong quần thể ở một locus gen trên nhiễm sắc thể [6].
Tần suất alen được tính bằng số lần alen được quan sát thấy trong quần thể trên tổng số alen của locus cụ thể nào đó trong quần th ể. Tần suất alen có thể được th ể hiện dưới d ạng số thậ p phân, phần trăm hoặc phân số. Trong một quần th ể tần su ất alen ph ản ánh sự đa dạng di truyền. Hiện nay, trong phân tích ADN có đến hàng chục locus gen được chế tạo và sử dụng ở dạng bộ Kit thương phẩm bán trên thị trường thế giới; các locus gen này nằm trên các nhiễm s ắc thể khác nhau từ cặp số 1 đến cặp số 23.
Các nhà nghiên cứu ADN thường sử dụng những locus gen khác nhau trên những nhiễm sắc thể khác nhau để bảo đảm tính phân ly độc lập và tính đa hình cao. Các hãng s ả n xu ấ t trên thế giới ngày nay thường cho ra đời các bộ Kit phân tích ADN bao gồm nhiều gen khác nhau; phổ biến là Kit của hãng Appliedbiosystem: Profiler plus 10 gen, Codis 13 gen, Identifiler GlobalFiler 24 gen và có thể mở rộng thêm số locus gen nhiều hơn nữa. Thêm vào đó trong mỗi locus gen lại có nhiều alen khác nhau (alen là những trạng thái biểu hiện khác nhau của một gen chiếm một vị trí xác định trên nhiễm sắc thể). Do vậy sẽ có rất nhiều đặc điểm khác nhau được phân tích.
Để xác định được tần suất alen các nhà nghiên cứu về ADN đã phải nghiên cứu, khảo sát và công bố kế t quả v ề một gen hoặc nhiều gen thuộc một s ố tộ c người nh ất định trên thế giới trong đó có cả tần suất c ủa các alen. Sở dĩ phải như vậy là để xác định tính đa hình của gen đó, sự khác biệ t giữa tộc người này với t ộ c người khác; gen có bị đột biến hay không, tỷ lệ đột biến cao hay thấp…Để từ đó quyết định có nên sử dụ ng gen đó hay không. Muốn xác định được tần suất alen cần phải thu thập được mẫu, mẫu này là của những người đã biết chính xác về nguồn gốc (tộc người, không có quan hệ họ hàng huyết thống với những mẫu khác, ở nhiều vùng địa lý khác nhau trong mỗ i qu ốc gia). Số lượng các mẫ u cần phân tích ph ải đủ lớn để b ảo đảm được độ tin c ậy cao, có nghĩa là kết quả phân tích thống kê tần số alen và kiểu gen phải phù hợp giữa mẫu nghiên cứu và quần thể lý thuyết, và sử dụng tiêu chuẩn Khi bình phương (Chi square) để thẩm định.
Chỉ khi 4 nào đạt được tiêu chuẩn này thì tầ n suất alen đó mới có giá trị [7]. Khi có được số liệu tần suất alen của các gen thì tần suất này được sử dụng để xác định độ tin cậy trong truy nguyên cá thể và xác định quan hệ huyết thống. Hiện nay chỉ duy nhất bộ kit Globalfiler 24 locus gen của hãng Appliedbiosystem là được Viện Pháp y Quân độ i xác định tần suất và áp dụ ng cho hệ gen người Việt để giám định ADN truy nguyên cá thể hay xác định huyế t thống.2 Tầm quan trọng của việ c nghiên cứu tần suất alen.