CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ ĐỊA PHƯƠNG HUYỆN CAO LÃNH TỈNH ĐỒNG THÁP VÀ CÔNG TÁC SƯU TẦM TƯ LIỆU HÁN NÔM TẠI ĐỊA BÀN 1. Tổng quan về địa phương huyện Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp Huyện Cao Lãnh hiện nay là phần còn lại sau khi đã tách để thành lập thị xã Cao Lãnh (nay là thành phố Cao Lãnh). Theo trang tông tin huyện cho biết, huyện Cao Lãnh cách trung tâm tỉnh Đồng Tháp 8km theo hướng Đông Nam. Huyện Cao có vị trí địa lý như sau: -Phía bắc và tây bắc: giáp huyện Tam Nông, huyện Thanh Bình.
-Phía nam: huyện Châu Thành. -Phía đông: giáp huyện Tháp Mười và tỉnh Tiền Giang. -Phía tây và tây nam: Thành phố Cao Lãnh, Thị xã Sa Đéc. Phạm vi địa lý: Từ 100 19’ 00’’ đến 100 40’ 40” độ vĩ Bắc Từ 1050 33’ 25” đến 1050 49’ 00” độ kinh Đông.
Theo thống kê năm 2005, huyện có diện tích 491 km². Ranh giới hiện tại của Huyện được xác định vào năm 1985. Huyện nằm trải dài theo Quốc lộ 30 và sông Tiền với sông, rạch, kinh, mương chằng chịt rất thuận lợi cho việc phát triển nông nghiệp. Các tài liệu còn lại đến nay chưa xác định được thời điểm cụ thể mà các nhóm lưu dân người Việt dừng chân lập nghiệp ở đây.
Tuy nhiên có thể khẳng định, đén năm 1698, vùng đất này đã thuộc chủ quyền cai quản của chúa Nguyễn. Về lịch sử 11 vùng đất này từ thuở sơ khai, chúng tôi căn cứ trong Địa chí tỉnh Đồng Tháp. Một số mốc thời gian cụ thể liên quan đến lịch sử điều chuyển địa giới của huyện như sau: -1732, chúa Nguyễn lấy vùng đất phía nam sông Tiền làm châu Định Viễn, lập dinh Long Hồ, lỵ sở đặt tại Cái Bè. -1772, chúa Nguyễn lấy vùng đất Mỹ Tho trở xuống cho thành lập đạo Trường Đồn.
Sau vì đạo này quá rộng nên nâng cấp thành Dinh Trường Đồn gồm huyện Kiến Khương, có ba tổng, trong đó, địa bàn huyện Cao Lãnh ngày nay thuộc tổng Kiến Đăng. -1806, nhà Nguyễn đổi Dinh Trường Đồn thành phủ Định Tường gồm một phủ, ba huyện, sáu tổng. Vùng đất Cao Lãnh thuộc về tổng Kiến Phong. Sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức cho biết tổng Kiến Phong bao gồm toàn bộ vùng Đồng Tháp Mười, có 43 thôn, trong đó có 11 thôn thuộc huyện Cao Lãnh.
-1838, nhà Nguyễn tách huyện Kiến Đăng thành hai huyện Kiến Đăng và Kiến Phong, địa bàn huyện Cao Lãnh ngày nay nằm trong tổng Phong Phú (7 thôn) và tổng Phong Thạnh (3 thôn) của huyện Kiến Phong. -1865-1876, Cao Lãnh thuộc khu tham biện Cần Lố. -1876-1899, huyện thuộc khu tham biện Tân Thành (Sa Đéc) -1900, Sa Đéc được Pháp lập thành tỉnh, địa bàn huyện Cao Lãnh ngày nay thuộc tổng Phong Nẫm và tổng Phong Thạnh của Sa Đéc. -1913, thành lập quận Cao Lãnh thuộc tỉnh Vĩnh Long.
Cao Lãnh có tên từ đó. Trong giai đoạn tiếp theo, địa giới hành chính Cao Lãnh thay đổi liên tục, lúc tách, lúc nhập. Đến năm 1985 thì giữ nguyên hiện trạng như ngày nay. Huyện Cao Lãnh ngày nay có 1 thị trấn, 17 xã, gồm thị trấn Mỹ Thọ, các xã An Bình, Ba Sao, Gáo Giồng, Bình Hàng Tây, Bình Hàng Trung, Mỹ Long, Mỹ Hội, Mỹ Hiệp, Bình Thạnh, Mỹ Xương, Nhị Mỹ, Phong Mỹ, Phương Thịnh, Phương Trà, Tân Nghĩa, Tân Hội Trung, Mỹ Thọ.
12 Có thể thấy, Cao Lãnh là một địa phương có bề dày lịch sử gắn liền ngay buổi đầu của thời kỳ khai hoang, lập ấp chung cho cả Nam Bộ. Do đó, vùng đất này còn nhiều nơi lưu giữ nhiều di tích lịch sử, văn hóa gắn liền với lịch sử địa phương. Tuy nhiên, trong hai cuộc kháng chiến, đây cũng là vùng chiến sự ác liệt, nên những di tích xưa cũ phần lớn dã bị hư hại. Những tài liệu thành văn không còn bao nhiêu, tạo thành một khoảng trống về lịch sử hình thành và phát triển vùng đất.
Từ sau khi đất nước thống nhất, dưới sự lãnh đạo của Đảng, dảng bộ, chính quần, quân dân của huyện không ngừng phát triển di lên, nối tiếp truyền thống vẻ vang của địa phương, xây dựng huyện Cao Lãnh ngày càng phát triển theo hướng hiện đại hóa và bền vững. Quốc lộ 30 là con dường huyết mạch lưu thông nối huyện với các địa phương khác. Đường bộ nối kết hầu khắp các xã trong huyện. Ngoài ra, đường sông cũng còn giá được sử dụng rộng rãi.
Mỗi xã đều có trường tiểu học, trạm y tế. Điều gây ngạc nhiên thú vị là các trường và trạm được xây dựng theo một sơ đồ thiết kế thống nhất. Điều đó tạo nên sự đồng bộ trong quy hoạch thuận lợi cho sự phát triển của địa phương. Hiện trong toàn huyện, có 16 xã có trường trung học cơ sở, 4 trường trung học phổ thông.
Thị trấn Mỹ Thọ là huyện lỵ có mức phát triển khá cao trong tỉnh. Huyện là vùng đất có lịch sử tương đối sớm, cư dân tập trung ven sông và ven quốc lộ khá đông đúc. Ngoài người Việt, còn có các dân tộc anh em như Hoa, Khơme sinh sống hòa thuận bên nhau. Tôn giáo, tín ngưỡng cũng có sự phong phú, được tôn trọng nhất định.
Các tôn giáo sinh hoạt tự do, trong khuôn khổ của pháp luật. Các lễ hội được tổ chức theo truyền thống, càng ngày càng theo hướng xã hội hóa, phục vụ nối kết cộng đồng. Tuy đạt được những thành tựu trong nhiều năm nhưng nhìn chunng, huyện vẫn còn là một địa phương thuần nông, chưa có sự phát triển các lĩnh vực phụ trợ phục vụ phát triển theo hướng nông nghiệp công nghệ cao. Chợ dầu mối nông sản sau khi được quy hoạch lại nằm khá xa, chỉ thuận lợi cho vận chuyển đường bộ, chưa phát huy hết tiềm năng đường thủy của địa phương.
Trong những năm tới, chúng tôi tin tưởng rằng, huyện sẽ ngày càng phát triển góp phần đưa tỉnh Đồng Tháp phát triển bền vững. Tình hình sưu tầm tư liệu Hán Nôm tại địa bàn huyện Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp Ở phần trên, chúng tôi đã khái quát lịch sử phát triển, tình hình kinh tế chính trị xã hội của huyện. Tiếp theo chúng tôi trình bày sơ lược tình hình tài liệu Hán Nôm và quá trình sưu tầm chúng. Cao Lãnh là vùng đất có nhiều dân tộc anh em sinh sống.
Trong quá trình hội nhập và phát triển có những nét văn hóa bổ sung hỗ trợ cho nhau. Đình là nơi sinh hoạt tín ngưỡng chủ yếu của cư dân trong huyện. Di sản Hán Nôm được thu thập chủ yếu cũng tại các đình làng này. Toàn huyện có 12 đình, được xây dựng trải dài từ cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX đến gần đây.
Một số dình có thể được xây dựng từ trước nhưng theo thời gian hư mục, được cất lại như Mỹ Xương, Mỹ Hội (khoảng 1830). Các đình Mỹ Trà, Mỹ Long được trùng tu, tái thiết như hiện trạng vào những năm 1907-1914. Còn lại phần lớn các đình dều qua nhiều lần duy tu, sửa chữa, một số xây mới. Ở những xã mới lập không có đình.
Đình ở Cao Lãnh chủ yếu được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống Nam Bộ, với ba khối nhà vuông (chính điện, võ ca, võ quy). Theo Huỳnh Ngọc Trảng, kiểu đình ba khối nhà vuông này thường được bố trí theo kiểu “sắp đọi”, với 4 trụ chính ở gian giữa gọi là bộ tứ trụ. Từ bộ tứ trụ này dược nới rộng về bốn phía bằng nhau theo kiểu “trùng thiềm điệp ốc”. Một số đình sau này vì nhiều lí do đã không còn nguyên trạng.
Đình của Cao Lãnh thờ vị thành hoàng bổn cảnh, vị thần chủ quản đất đai của vùng theo lệnh của nhà Vua. Trong tâm thức của người dân Nam Bộ, thần thành hoàng bổn cảnh là vị bảo hộ quốc thái dân an, phù hộ cho dân trong xứ dược an cư lạc nghiệp. Tuy thần thành hoàng bổn cảnh của Nam Bộ cũng đồng thời đại diện cho kỷ cương, giềng mối, luật lệ nhưng không đậm tính thần quyền như Bắc Bộ. Một số phối thờ các danh nhân như Nguyễn Trung Trực, Võ Duy Dương, Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp như những bậc có công với đất nước, chủ yếu để tượng niệm là chính.
Trong đình có hệ thống bàn thờ được bài trí quy củ, hoành phi đối liễn cũ mới đan xen nhau. Trừ những đình mới xây, các đình của Cao Lãnh phần lớn đều được cấp Sắc. Sắc do triều đình nhà Nguyễn phong cho các đình ở huyện Cao Lãnh gồm 2 loại. Một loại là Sắc phong cho Đại càn Quốc gia Nam hải tứ vị tôn thần, một loại là Sắc phong cho Bổn cảnh Thành hoàng chi thần.
Số lượng Sắc phong tại các đình không đồng đều, có đình có 1 sắc, có đình từ 2 sắc đến 6 sắc. Các sắc chủ yếu dược cấp trong 4 đời vua đầu của 14 triều Nguyễn. Các huyện khác có 1 sắc thời Duy Tân, 2 sắc thời Bảo Đại nhưng Cao Lãnh không có dạng đó. Tại các đình có truyền thống cúng tế liên tục, còn lưu giữ được một số văn tế văn cúng bằng chữ Hán có giá trị tham khảo nhất định.
Trong huyện, ngoài những đình mới xây dựng sau 1945, một số đình trước đây có sắc nhưng nhiều lý do đã thất lạc. Đó cũng là một diều đáng tiếc. Huyện Cao Lãnh có 2 đình được công nhận Di tích cấp tỉnh (Mỹ Long và Phong Mỹ). Đình có hệ thống nhân sự điều hành các hội lễ.
Hằng năm, mỗi đình có lễ cúng Thượng điền và Hạ điền, quy mô mỗi nơi mỗi khác tùy vào tình hình kinh tế, tài chính của địa phương. Đó là dịp để bà con tưởng nhớ những bậc tiền hiền, hậu hiền và những người có công, cũng là dịp tụ họp vui chơi sau những vụ mùa vất vả. Địa bàn huyện Cao Lãnh có số lượng tín đồ theo đạo Phật khá đông. Cả huyện có 16 chùa đăng ký hoạt động tôn giáo với số lượng tín đồ trên 4000.
Ở Cao Lãnh, ngoài những ngôi chùa có lịch sử từ 200 năm, còn có những chùa mới được xây dựng, hoặc từ nơi khác dời. Một số chùa trên trăm năm như Bửu Lâm, Long Khánh, Thanh Lương, Long Tế, Linh Sơn, Hội Phước. Trong đó Bửu Lâm là chùa đã được công nhận là Di tích cấp Quốc gia. Số lượng hoành phi, dối liễn, thư tịch Hán Nôm của các chùa trước đây khá phong phú, nhưng do thời gian đã không còn bao nhiêu.
Tuy vậy, trong số ít đó còn có những giá trị quý để tìm hiểu lịch sử chùa, quy mô sinh hoạt, phổ hệ truyền thừa, đường lối tu tập, qua đó hiểu được một phần nào phong khí sinh hoạt tôn giáo của địa phương thời trước.