Tổng quan về giáo trình
Tiến trình văn học (Khuynh hướng và trào lưu) là giáo trình chuyên ngành do PGS.TS Huỳnh Như Phương biên soạn, được Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành năm 2019. Công trình được biên soạn phục vụ giảng dạy và nghiên cứu tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP.HCM.
+-------------------------------------------------------------------------+
| CƠ CẤU MÔN LÝ LUẬN VĂN HỌC BẬC ĐẠI HỌC |
| (Theo Chương trình khung Bộ GD&ĐT từ năm 2005) |
+-------------------------------------------------------------------------+
| 1. Nguyên lý lý luận văn học | 45 tiết |
| 2. Tác phẩm và thể loại văn học | 60 tiết |
| 3. Tiến trình văn học | 30 tiết (Phạm vi giáo trình)|
+-------------------------------------------------------------------------+
Vị trí trong chương trình đào tạo
Trong chương trình khung ngành Ngữ văn và Sư phạm Ngữ văn của Bộ Giáo dục và Đào tạo (áp dụng từ năm 2005), môn Lý luận văn học gồm 3 học phần:
- Nguyên lý lý luận văn học (45 tiết);
- Tác phẩm và thể loại văn học (60 tiết);
- Tiến trình văn học (30 tiết).
Giáo trình này trực tiếp đảm nhiệm nội dung của học phần thứ ba, thay thế cho tên gọi Phương pháp sáng tác hoặc Phương pháp nghệ thuật từng được sử dụng phổ biến ở các giai đoạn trước.
Mục tiêu học tập
- Cung cấp hệ thống khái niệm then chốt phục vụ nghiên cứu tiến trình văn học dưới góc độ lý luận văn học.
- Khảo sát hoàn cảnh ra đời, quy luật phát triển, đặc điểm thi pháp và thành tựu của các khuynh hướng, trào lưu văn học chủ yếu trên thế giới và ở Việt Nam.
- Vận dụng phương pháp loại hình - lịch sử để phân tích, đánh giá các hiện tượng văn học cụ thể, nhận diện mối quan hệ giữa truyền thống và cách tân, tính ổn định và tính biến đổi, tính dân tộc và tính quốc tế trong văn học.
Cấu trúc và cách tiếp cận
Tài liệu gồm phần Dẫn nhập và 7 chương chuyên khảo. Tác giả vận dụng phương pháp tiếp cận loại hình - lịch sử trên hai chiều kích: hệ thống hóa các quan niệm lý thuyết của từng trào lưu, đồng thời đối chiếu và khảo sát các biểu hiện cụ thể của những hiện tượng đó trong thực tiễn văn học Việt Nam.
Điểm đặc sắc
Giáo trình phân tích tiến trình văn học như một hệ thống vận động đa nguyên; tiếp thu có chọn lọc thành tựu của giới nghiên cứu Xô-viết (như công trình 4 tập của Viện IMLI RAN do Yu. Borev chủ biên, giáo trình của V. Khalizev) và học giới phương Tây, nhằm đưa ra cái nhìn khách quan đối với các trào lưu hiện đại và hậu hiện đại.
Nội dung kiến thức cốt lõi
Các chương và chủ đề chính
+-------------------------------------------------------------------------+
| CẤU TRÚC 7 CHƯƠNG CỦA GIÁO TRÌNH |
+-------------------------------------------------------------------------+
| Chương 1: Tiến trình văn học – một vấn đề lý luận |
| Chương 2: Tiến trình văn học – những khái niệm liên quan |
| Chương 3: Từ chủ nghĩa cổ điển đến chủ nghĩa ấn tượng |
| Chương 4: Từ chủ nghĩa hiện thực đến chủ nghĩa tân hiện thực |
| Chương 5: Từ chủ nghĩa tượng trưng đến chủ nghĩa hiện sinh |
| Chương 6: Từ Tiểu thuyết Mới đến chủ nghĩa hậu hiện đại |
| Chương 7: Tính quy luật trong sự vận động và phát triển của văn học |
+-------------------------------------------------------------------------+
-
Chương 1: Tiến trình văn học – một vấn đề lý luận
Trình bày bản chất văn học như một hệ thống đang vận động. Giới thiệu các mô hình phân kỳ lịch sử văn học thế giới (mô hình 3 thời kỳ của S. Averintsev: Thượng cổ, Truyền thống, Cận - Hiện đại; mô hình phân kỳ của Yu. Borev); phân tích hiện tượng chuyển tiếp cấu trúc (như giai đoạn 1900–1930 và thời kỳ hậu chiến sau 1975 ở Việt Nam); xác lập nguyên tắc lịch sử luận của D. Likhatchev và tính cộng đồng loại hình của V. Zhirmunsky. -
Chương 2: Tiến trình văn học – những khái niệm liên quan
Xác định nội hàm và ngoại diên của 6 thuật ngữ nền tảng:- Phương thức sáng tác (phân biệt hai kiểu tư duy: tái hiện/khách quan và tái tạo/chủ quan);
- Khuynh hướng văn học;
- Trào lưu văn học;
- Trường phái văn học (khảo sát các trường hợp: Hội Tao Đàn, Tao đàn Chiêu Anh Các, Ngô Gia Văn Phái, Tự Lực Văn Đoàn, Xuân Thu Nhã Tập, Dạ Lan Hương, Nhóm thơ Bình Định/Trường thơ Loạn, Nữ Lưu Thư Quán, Tây Đô Văn Đoàn...);
- Phương pháp sáng tác (bình diện lịch sử của thuật ngữ trong mỹ học mác-xít);
- Phong cách (phân biệt phong cách học và thi pháp học qua lý thuyết của Elsberg, Khrapchenko, Vinogradov, R. Jakobson).
-
Chương 3: Từ chủ nghĩa cổ điển đến chủ nghĩa ấn tượng
Khảo sát nguồn gốc và đặc điểm của chủ nghĩa cổ điển gắn với triết học duy lý của R. Descartes và mỹ học của N. Boileau (luật tam duy nhất); nghiên cứu các trào lưu đối thoại phản ứng lại chủ nghĩa cổ điển gồm: chủ nghĩa tình cảm, chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa ấn tượng. -
Chương 4: Từ chủ nghĩa hiện thực đến chủ nghĩa tân hiện thực
Trình bày lịch sử hình thành, đặc trưng thi pháp và tác gia tiêu biểu của các trào lưu phản ánh hiện thực: chủ nghĩa hiện thực (thế kỷ XIX với các phân nhánh tâm lý, xã hội, sử thi, triết học), chủ nghĩa tự nhiên, chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa và chủ nghĩa tân hiện thực. -
Chương 5: Từ chủ nghĩa tượng trưng đến chủ nghĩa hiện sinh
Nghiên cứu khuynh hướng hiện đại chủ nghĩa (modernism) và các trào lưu tiền phong (avant-garde) đầu thế kỷ XX: chủ nghĩa tượng trưng, chủ nghĩa vị lai, chủ nghĩa đa đa, chủ nghĩa siêu thực, chủ nghĩa biểu hiện và chủ nghĩa hiện sinh. -
Chương 6: Từ Tiểu thuyết Mới đến chủ nghĩa hậu hiện đại
Lý giải các khuynh hướng mang tinh thần hậu hiện đại (postmodernism): trào lưu Tiểu thuyết Mới (Nouveau Roman), Kịch phi lý (Théâtre de l'absurde), chủ nghĩa hiện thực huyền ảo và chủ nghĩa hậu hiện đại. -
Chương 7: Tính quy luật trong sự vận động và phát triển của văn học
Tổng kết các quy luật nội tại và ngoại tại: quan hệ giữa tính thống nhất và tính đa dạng; quan hệ giữa truyền thống và cách tân; quy luật phát triển không đồng đều và nhận thức về sự tiến bộ trong lịch sử văn học.
Logic phát triển nội dung: Đi từ nhận thức luận và hệ thống công cụ khái niệm (Chương 1, 2) đến việc phân tích lịch sử - cụ thể 4 nhóm trào lưu lớn (Chương 3, 4, 5, 6), sau đó đúc kết thành các quy luật vận động tổng quát (Chương 7).
Kiến thức nền tảng được xây dựng
- Hệ thống lý thuyết: Tiếp thu phạm trù Tiến trình văn học (Literaturny Protsess / литературный процесс) thay cho khái niệm tĩnh tại Hệ thống nghệ thuật.
- Nguyên tắc phương pháp luận:
- Nguyên tắc lịch sử: Đánh giá hiện tượng văn học trong hoàn cảnh lịch sử - xã hội cụ thể theo quan điểm của D. Likhatchev.
- Quan điểm loại hình học: Khảo sát mối quan hệ biện chứng giữa sự tương đồng loại hình và sự tương tác, ảnh hưởng văn học xuyên quốc gia theo V. Zhirmunsky.
- Khung phân loại: Cấu trúc phân tầng từ phương thức sáng tác $\rightarrow$ khuynh hướng $\rightarrow$ trào lưu $\rightarrow$ trường phái $\rightarrow$ phong cách cá nhân.
+-------------------------------------------------------------------------+
| SƠ ĐỒ PHÂN TẦNG CÁC PHẠM TRÙ LÝ LUẬN |
+-------------------------------------------------------------------------+
| Phương thức sáng tác (Tái hiện / Tái tạo) |
+-------------------------------------------------------------------------+
Kỹ năng phát triển
- Kỹ năng định vị học thuật: Phân biệt chính xác ranh giới khái niệm giữa trào lưu văn học và trường phái văn học, giữa thi pháp học (nghiên cứu cấu trúc hình thức văn bản) và phong cách học (nghiên cứu hệ thống biểu hiện mang dấu ấn cá nhân).
- Kỹ năng phân tích loại hình: Khả năng bóc tách các lớp thi pháp của các trào lưu trong văn bản tác phẩm (như xác định yếu tố duy lý của Boileau trong kịch cổ điển, hoặc yếu tố tái hiện và tái tạo trong Truyện Kiều của Nguyễn Du).
- Năng lực nghiên cứu đối sánh: Vận dụng lý thuyết trào lưu thế giới để khảo sát các hiện tượng văn học dân tộc (như phong trào Thơ mới, hoạt động của Tự Lực Văn Đoàn, Trường thơ Loạn Bình Định).
Phương pháp giảng dạy và học tập
+-------------------------------------------------------------------------+
| MÔ HÌNH PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN SƯ PHẠM |
+-------------------------------------------------------------------------+
| Lý thuyết phạm trù --> Khảo sát thực chứng lịch sử văn học |
| Phân tích tuyên ngôn --> Thao tác hóa trên văn bản tác phẩm |
| So sánh loại hình quốc tế --> Quy chiếu thực tiễn văn học Việt Nam |
+-------------------------------------------------------------------------+
Tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach)
Giáo trình kết hợp giữa thuyết giảng lý thuyết phạm trù và phân tích thực chứng lịch sử văn học. Việc truyền đạt kiến thức không dừng lại ở định nghĩa trừu tượng mà luôn gắn liền với việc phân tích các văn bản tuyên ngôn nghệ thuật, thi pháp tác giả và tác phẩm tiêu biểu.
Bài tập và phân tích trường hợp (Case studies)
Tài liệu thiết kế các trường hợp điển cứu cụ thể để người học thao tác:
- Khảo sát sự thay đổi cấu trúc tiến trình văn học trong các thời kỳ chuyển tiếp: thời kỳ Phục hưng ở phương Tây (qua Thần khúc của Dante và thơ trữ tình của Petrarca); thời kỳ 1900–1930 ở Việt Nam (qua Tản Đà, Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh); thời kỳ chuyển từ văn học chiến tranh sang văn học hậu chiến sau 1975.
- Phân tích sự phân nhánh loại hình trong chủ nghĩa hiện thực Nga thế kỷ XIX: trào lưu tâm lý ("trường phái Pushkin") đối sánh với trào lưu xã hội ("trường phái Gogol"); phân tích ba đỉnh cao nửa sau thế kỷ XIX gồm L. Tolstoy (tâm lý - sử thi), F. Dostoevsky (tâm lý - triết học) và A. Tchekhov (tâm lý - đời thường).
Phương pháp kiểm tra và đánh giá
- Đánh giá nhận thức: Kiểm tra mức độ thông hiểu các khái niệm công cụ (nội hàm, ngoại diên của khuynh hướng, trào lưu, trường phái, phương pháp sáng tác, phong cách).
- Đánh giá năng lực vận dụng: Yêu cầu sinh viên viết tiểu luận phân tích một trường phái văn học cụ thể trong lịch sử văn học Việt Nam hoặc so sánh đặc trưng thi pháp giữa hai trào lưu kế tiếp nhau.
Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines)
- Đọc giáo trình kết hợp tra cứu các tác phẩm văn học mẫu mực được dẫn chứng (tác phẩm của Corneille, Racine, Molière, Balzac, Flaubert, Hugo, Baudelaire, Camus, Robbe-Grillet...).
- Lập bảng so sánh đối chiếu giữa các trào lưu đối thoại (ví dụ: Chủ nghĩa cổ điển và Chủ nghĩa lãng mạn; Chủ nghĩa hiện thực và Chủ nghĩa tự nhiên).
Điểm nổi bật và cập nhật
Cập nhật so với các giáo trình giai đoạn trước
- Thay đổi định danh học phần: Chuyển đổi từ tên gọi Phương pháp sáng tác sang Tiến trình văn học, phản ánh cách tiếp cận vận động lịch sử thay vì chỉ đóng khung vào các nguyên tắc sáng tác mang tính quy phạm.
- Điều chỉnh quan điểm học thuật: Khắc phục cách phân loại giản đơn trước đây vốn chỉ tập trung vào 4 trào lưu (cổ điển, lãng mạn, hiện thực phê phán, hiện thực xã hội chủ nghĩa) và gộp toàn bộ các trào lưu khác vào khái niệm "chủ nghĩa hiện đại" để phê phán.
+-------------------------------------------------------------------------+
| BẢNG ĐỐI CHIẾU SỰ ĐỔI MỚI HỌC THUẬT |
+-------------------------------------------------------------------------+
| Tiêu chí | Giáo trình giai đoạn trước 1990 | Giáo trình 2019 |
+------------------+---------------------------------+--------------------+
| Tên gọi học phần | Phương pháp sáng tác | Tiến trình văn học |
| Phạm vi trào lưu | Trọng tâm: Cổ điển, Lãng mạn, | Mở rộng: Hiện đại, |
| | Hiện thực, Hiện thực XHCN | Tiền phong, Hậu HĐ |
| Đánh giá Modernism| Quy chụp, phê phán tư tưởng | Khách quan, loại |
| | | hình - lịch sử |
| Trục quy chiếu | Chủ yếu dựa vào mẫu hình châu Âu| Từng bước khắc phục|
| | (Eurocentrism) | dĩ Âu vi trung |
+-------------------------------------------------------------------------+
Tích hợp các khuynh hướng nghiên cứu hiện đại
- Đưa vào hệ thống giảng dạy các trào lưu văn học thế kỷ XX với thái độ khoa học khách quan: chủ nghĩa tượng trưng, chủ nghĩa vị lai, chủ nghĩa đa đa, chủ nghĩa siêu thực, chủ nghĩa biểu hiện, chủ nghĩa hiện sinh, Tiểu thuyết Mới, Kịch phi lý, chủ nghĩa hiện thực huyền ảo và chủ nghĩa hậu hiện đại.
- Tiếp thu hệ thống phân kỳ và đánh giá văn học của các học giả đương đại: công trình của Yu. Borev (2001), V. Khalizev (1999), P. Grintser (1994).
Khắc phục quan điểm "dĩ Âu vi trung" (Eurocentrism)
Giáo trình chỉ rõ những giới hạn của việc áp đặt mô hình tiến trình văn học phương Tây lên văn học thế giới; đồng thời tăng cường dung lượng khảo cứu thực tiễn văn học Việt Nam, chứng minh các nhóm hội đoàn như Ngô Gia Văn Phái, Tự Lực Văn Đoàn, Nhóm thơ Bình Định... hoạt động với tư cách những trường phái văn học thực thụ.
Đối tượng sử dụng giáo trình
+-------------------------------------------------------------------------+
| ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH |
+-------------------------------------------------------------------------+
| 1. Sinh viên Cử nhân | Ngành Ngữ văn, Sư phạm Văn, Văn hóa học |
| 2. Học viên Sau đại học | Học viên Cao học, Nghiên cứu sinh Lý luận VH |
| 3. Giảng viên | Thiết kế bài giảng, xây dựng đề cương 30 tiết|
| 4. Nhà nghiên cứu | Tài liệu tham khảo tra cứu loại hình trào lưu|
+-------------------------------------------------------------------------+
Sinh viên đại học
- Đối tượng: Sinh viên năm thứ hai, năm thứ ba chuyên ngành Văn học, Sư phạm Ngữ văn, Văn hóa học, Ngôn ngữ học tại các trường đại học và cao đẳng sư phạm.
- Mục đích: Sử dụng làm tài liệu học tập chính thức cho học phần Tiến trình văn học (30 tiết).
Học viên sau đại học và người nghiên cứu
- Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lý luận văn học, Văn học Việt Nam, Văn học nước ngoài dùng làm tài liệu tham khảo cho các chuyên đề thi pháp học lịch sử, văn học so sánh và loại hình học văn học.
Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites)
Người học cần tích lũy trước:
- Kiến thức học phần Nguyên lý lý luận văn học và Tác phẩm và thể loại văn học.
- Kiến thức cơ bản về Lịch sử văn học Việt Nam và Lịch sử văn học thế giới (văn học phương Tây, văn học Nga, văn học phương Đông).
Giảng viên
Giáo trình đóng vai trò là khung chương trình chuẩn giúp giảng viên thiết kế đề cương chi tiết, xây dựng hệ thống bài giảng, hướng dẫn thảo luận chuyên đề và biên soạn câu hỏi kiểm tra đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
1. Giáo trình này được biên soạn cho đối tượng nào?
Tài liệu được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên đại học ngành Ngữ văn, học viên cao học chuyên ngành văn học, giảng viên lý luận văn học và những người nghiên cứu lịch sử - lý luận văn học.
2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?
Người học cần nắm vững các nguyên lý mỹ học đại cương, các khái niệm cơ bản về bản chất văn học, ngôn từ nghệ thuật, cấu trúc tác phẩm và thể loại văn học, cùng kiến thức tổng quan về các giai đoạn lịch sử văn học thế giới và Việt Nam.
3. Điểm khác biệt căn bản giữa giáo trình này và các tài liệu Lý luận văn học xuất bản trước thập niên 1990 là gì?
Giáo trình chuyển từ cấu trúc "Phương pháp sáng tác" sang phạm trù "Tiến trình văn học"; mở rộng phạm vi khảo cứu đến toàn bộ các trào lưu hiện đại và hậu hiện đại thế kỷ XX; đánh giá các hiện tượng văn học theo phương pháp loại hình - lịch sử khách quan thay vì định kiến ý thức hệ.
4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả?
Cần nắm vững hệ thống khái niệm ở Chương 1 và 2 làm công cụ phương pháp luận; khi nghiên cứu các trào lưu ở Chương 3, 4, 5, 6 cần đối chiếu song song giữa cơ sở triết học/tư tưởng, quy phạm thi pháp và văn bản tác phẩm tiêu biểu được trích dẫn; cuối cùng tổng hợp lại các quy luật chung ở Chương 7.
5. Giáo trình dẫn nguồn từ những tài liệu tham khảo chính yếu nào?
Công trình kế thừa và đối thoại với các bộ giáo trình của Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Sư phạm Hà Nội (Hà Minh Đức, Phương Lựu, Trần Đình Sử), các công trình lý luận của Viện Văn học thế giới M. Gorki (Yu. Borev chủ biên), giáo trình của V. Khalizev, các nghiên cứu của D. Likhatchev, V. Zhirmunsky, M. Khrapchenko, R. Jakobson cùng các tư liệu nghiên cứu văn học Việt Nam của nhiều tác giả trong nước.
Kết luận
+-------------------------------------------------------------------------+
| TỔNG HỢP GIÁ TRỊ VÀ LỘ TRÌNH HỌC TẬP |
+-------------------------------------------------------------------------+
| Giá trị học thuật: |
| • Chuẩn hóa hệ thống khái niệm về tiến trình văn học. |
| • Nhìn nhận khách quan các trào lưu hiện đại và hậu hiện đại. |
| • Kết hợp lý luận loại hình với cứ liệu thực tiễn văn học Việt Nam. |
| |
| Lộ trình đề xuất: |
| Khái niệm công cụ (C1, C2) --> Khảo sát trào lưu (C3-C6) |
| --> Tổng kết quy luật vận động (C7). |
+-------------------------------------------------------------------------+
Giá trị học thuật
Giáo trình Tiến trình văn học (Khuynh hướng và trào lưu) của PGS.TS Huỳnh Như Phương đã hoàn thiện cấu trúc ba phần của bộ môn Lý luận văn học bậc đại học theo chương trình khung của Bộ GD&ĐT. Công trình chuẩn hóa hệ thống khái niệm công cụ, xây dựng cái nhìn khách quan đối với các trào lưu nghệ thuật thế kỷ XX và vận dụng nhất quán phương pháp loại hình - lịch sử vào việc phân tích văn học dân tộc.
Lộ trình tiếp cận đề xuất
- Nắm vững bản chất tiến trình văn học và 6 khái niệm liên quan (Chương 1, 2).
- Nghiên cứu lần lượt 4 khối trào lưu chính: Cổ điển $\rightarrow$ Hiện thực $\rightarrow$ Hiện đại $\rightarrow$ Hậu hiện đại (Chương 3, 4, 5, 6).
- Đúc kết và trừu tượng hóa thành các quy luật vận động của lịch sử văn học (Chương 7).
Nguồn tài liệu bổ trợ
Người học nên kết hợp nghiên cứu giáo trình này với các tác phẩm thuộc phân môn Lịch sử văn học Việt Nam, Lịch sử văn học phương Tây, Văn học so sánh và các văn bản tác phẩm văn học cụ thể được đề cập trong sách.