Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Một số vấn đề chung về thể loại truyện Nôm 1. Khái niệm truyện Nôm Truyện Nôm là một thể loại đặc sắc của nền văn học trung đại Việt Nam thể hiện đậm nét ý thức và tài năng sáng tạo của ông cha ta. Cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu khoa học về truyện Nôm.
Các nhà nghiên cứu đã đưa ra những khái niệm khác nhau về thể loại truyện Nôm trên cơ sở căn cứ vào thể thơ, ngôn ngữ và phương pháp sáng tác. Cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, mục Truyện Nôm có giới thiệu ngắn gọn như sau: “Truyện Nôm là thể loại tự sự bằng thơ dài rất tiêu biểu cho văn học cổ điển Việt Nam, nở rộ vào cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX, do viết bằng tiếng Việt, ghi bằng chữ Nôm nên được gọi là truyện Nôm” [5, tr. Tìm hiểu các truyện Nôm của nước ta hiện còn, xét về thể thơ, chúng ta thấy có tác phẩm viết bằng thể thơ lục bát, có tác phẩm viết bằng thể thơ Đường luật. Song tiêu biểu hơn cả là loại truyện Nôm viết bằng thể thơ lục bát.
Truyện Nôm được xem xét là thể loại tự sự bằng thơ dài nhưng nó có những đặc trưng riêng biệt để phân biệt với những thể loại văn học khác. Trong mục Truyện thơ Nôm và Truyện Kiều, cuốn Thi pháp Truyện Kiều, Trần Đình Sử đã chỉ rõ sự khác biệt giữa truyện thơ Nôm với sử thi, cổ tích, tiểu thuyết hiện đại. Giáo sư (GS) Trần Đình Sử cho rằng: “Cho đến trước Truyện Kiều của Nguyễn Du, thể loại truyện Nôm đã hình thành từ nhu cầu diễn ca, diễn Nôm để sáng tác thành một thể loại tự sự dân tộc. Truyện Nôm là một thể loại có nội dung thế sự, đời tư, không phải thể loại sử thi như diễn ca lịch sử.
Khác với cổ tích, truyện Nôm là hình thức tự sự hướng tới khắc LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 họa hình ảnh của chủ thể con người với đời sống nội tâm, ý nghĩ, lời nói, tư tưởng. Nhưng khác với tiểu thuyết hiện đại, truyện Nôm là thể loại “truyện vừa” trung đại, chỉ kể các sự tích và nhân vật trong quan hệ nhân quả sít sao, chặt chẽ, có hậu. Truyện Nôm nói chung chưa biết đến các chi tiết “thừa”, nó chưa cho ta biết về vô thức và trạng thái thế giới bao la xung quanh con người và sự việc”[21, tr. Qua sự tìm hiểu, nghiên cứu sâu sắc của mình, các nhà nghiên cứu đã đưa ra những khái niệm về thể loại truyện Nôm.
Mỗi nhà nghiên cứu sẽ có cách diễn đạt riêng, song tựu chung lại chúng tôi khái quát về thể loại này như sau: Truyện Nôm là loại hình tự sự bằng thơ, chủ yếu sử dụng thể thơ lục bát, dùng chữ Nôm làm văn tự. Mỗi tác phẩm truyện Nôm đều có cốt truyện hoàn chỉnh, được tạo nên bởi các sự kiện, tình tiết, biến cố, xoay quanh cuộc đời, số phận của nhân vật chính. Việc sử dụng thể thơ lục bát truyền thống và ngôn ngữ dân tộc là chữ Nôm, truyện Nôm đã khẳng định dấu ấn riêng của nền văn học nước nhà, bước đầu thoát khỏi ảnh hưởng nặng nề của văn học Trung Quốc. Phân loại truyện Nôm Trong nền văn học trung đại Việt Nam, truyện Nôm là thể loại có số lượng tác phẩm khá đồ sộ.
Được hình thành từ khoảng thế kỉ XVI, XVII, phát triển nở rộ vào khoảng cuối thế kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX, chịu sự ảnh hưởng của những hoàn cảnh xã hội khác nhau trong một khoảng thời gian rất dài, việc phân loại truyện Nôm không đơn giản. Bằng căn cứ có cơ sở khoa học, các nhà nghiên cứu đã đưa ra những cách phân loại truyện Nôm khác nhau như sau: Dựa vào nguồn gốc và thể tài, có 3 loại truyện Nôm: Thứ nhất, loại lấy đề tài từ các truyện cổ dân gian như truyện Tấm Cám, truyện Trương Chi, Thạch Sanh; Thứ hai, loại lấy đề tài, cốt truyện từ văn học Trung Quốc như truyện Hoa Tiên; Thứ ba, loại lấy đề tài, cốt truyện từ những sáng tác chữ Hán hoặc những sự tích có thật ở Việt Nam như Tống Trân Cúc Hoa. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 Dựa vào mối quan hệ với tác giả, có thể chia truyện Nôm thành hai loại là truyện Nôm hữu danh và truyện Nôm khuyết danh. Dựa vào nội dung và hình thức sáng tác, truyện Nôm được chia thành hai loại là truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học.
Dựa vào nội dung và thể tài, có thể chia truyện Nôm thành các loại: loại có tính chất lễ nghi, tôn giáo, loại truyện lãng mạn, loại truyện thế sự, loại truyện lịch sử, loại truyện luân lí đạo đức. Mỗi cách phân loại truyện Nôm như đã thống kê trên đều có những ưu điểm và tồn tại nhất định, chỉ mang tính tương đối, không có cách phân loại nào là tuyệt đối hợp lý. Song có thể thấy, phân chia truyện Nôm thành hai loại là truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học là phương án được nhiều nhà nghiên cứu đồng thuận. Bởi cách phận loại này đã bám khá sát vào đặc điểm nội dung và hình thức nghệ thuật của các tác phẩm truyện Nôm.
Truyện Nôm bình dân hầu hết không có tên tác giả. Song, người ta có thể phỏng đoán tác giả của nó là những nho sĩ bình dân bởi căn cứ vào trình độ học vấn, trình độ tu dưỡng nghệ thuật, căn cứ vào cách nhìn nhận các vấn đề nhân sinh và xã hội được thể hiện trong tác phẩm. Cốt truyện trong các truyện Nôm bình dân thường dựa theo những câu chuyện cổ dân gian Việt Nam. Truyện Nôm bình dân sáng tác để kể là chính, được lưu truyền trong dân gian trước khi được in ra thành văn bản.
Chính vì vậy, trong truyện Nôm bình dân, cách sử dụng ngôn ngữ, cách diễn đạt rất bình dị, dễ hiểu, gần với lời ăn tiếng nói của nhân dân lao động, thể hiện tâm tư, tình cảm, quan niệm, và cả những ước mơ, khát vọng của nhân dân. Truyện Nôm bình dân rất gần với truyện dân gian nhưng không phải là truyện dân gian. Về một mặt nào đó, có thể nói, truyện Nôm bình dân là chiếc cầu nối liền giữa văn học dân gian với truyện Nôm bác học. Những truyện Nôm bình dân được phổ biến rộng rãi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 trong dân gian là: Thạch Sanh, Tống Trân - Cúc Hoa, Lý Công, Tấm Cám, Thoại Khanh - Châu Tuấn… Truyện Nôm bác học phần lớn là có tên tác giả, chỉ có một số ít tác phẩm là khuyết danh.
Tác giả của truyện Nôm bác học là những người thuộc giai cấp phong kiến quý tộc, trình độ học vấn uyên bác, có quá trình rèn luyện và trình tu dưỡng nghệ thuật. Khác với truyện Nôm bình dân, cốt truyện trong những truyện Nôm bác học chủ yếu mượn từ văn học cổ Trung Quốc, chỉ một số rất ít là được hư cấu. Truyện Nôm bác học được sáng tác theo phương thức của văn học thành văn, chủ yếu là để đọc nên các tác giả khá cầu kì, tinh tế trong cách diễn đạt, sử dụng nhiều điển tích, điển cố, ngôn ngữ trau chuốt, giàu hình ảnh, đạt đến trình độ nghệ thuật cao. Các tác phẩm truyện Nôm bác học tiêu biểu có thể kể đến là Hoa tiên kí của Nguyễn Huy Tự, Sơ kính tân trang của Phạm Thái, kiệt tác Truyện Kiều của Nguyễn Du, Truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu.
Qua sự phân loại như trên, ta có thể khẳng định, thể loại truyện Nôm đã thể hiện được những đặc trưng riêng và để lại dấu ấn đặc biệt trong nền văn học trung đại Việt Nam. Những tác phẩm truyện Nôm thời trung đại đã góp phần quan trọng tạo nên sức sống, giá trị, bản sắc của văn học dân tộc Việt Nam trong mọi thời kì. Đặc điểm cơ bản của truyện Nôm 1. Đặc điểm về nội dung Tìm hiểu đặc điểm cơ bản về nội dung của truyện Nôm, chúng tôi xem xét chủ yếu ở hai phương diện là đề tài và chủ đề tác phẩm.
Về đề tài trong các tác phẩm truyện Nôm, có thể thấy sự ảnh hưởng sâu sắc nguồn đề tài từ các sáng tác dân gian và sự tiếp thu ảnh hưởng của văn học nước ngoài mà chủ yếu là của văn học Trung Quốc. Vì vậy, nguồn gốc đề tài cốt truyện của truyện Nôm thường được chia thành ba nhóm cơ bản như sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 Thứ nhất, truyện Nôm lấy nguồn đề tài từ các truyện cổ dân gian như: Thạch Sanh, Tống Trân - Cúc Hoa, Phạm Tải - Ngọc Hoa, Thoại Khanh - Châu Tuấn… Thứ hai, truyện Nôm lấy nguồn đề tài từ các tác phẩm của văn học Trung Quốc như trường hợp tác phẩm Truyện Kiều, Phan Trần, Nhị Độ Mai… Nhưng ở những tác phẩm truyện Nôm này luôn thể hiện được cá tính và tài năng sáng tạo tuyệt vời của tác giả khiến cho tác phẩm mang vẻ đẹp của tâm hồn con người Việt Nam, phản ánh hiện thực xã hội đương thời và phù hợp với quan niệm thẩm mĩ của nhân dân ta. Thứ ba, các tác phẩm truyện Nôm có nguồn đề tài từ hiện thực đời sống, xã hội. Đến với tác phẩm Ông Ninh cổ truyện và Chúa Thao cổ truyện, người đọc sẽ dễ dàng nhận ra hiện thực về cuộc chiến tranh Trịnh - Nguyễn và cuộc chiến tranh Trịnh - Mạc được đề cập đến ở đó.
Ba truyện Nôm của Nguyễn Đình Chiểu cũng thuộc nhóm nguồn đề tài này. Số lượng các truyện Nôm có nguồn đề tài này không nhiều nhưng các tác phẩm đó đã đặt ra những vấn đề quan trọng, góp phần tạo nên diện mạo của thể loại truyện Nôm Việt Nam thời trung đại. Từ những nguồn đề tài nêu trên, truyện thơ Nôm chủ yếu tập trung phản ánh hai chủ đề chính: Chủ đề giải phóng tình yêu đôi lứa và chủ đề đấu tranh cho công lí xã hội. Về chủ đề giải phóng tình yêu đôi lứa, có thể khẳng định đây là chủ đề nổi bật trong các truyện thơ Nôm bác học nổi tiếng như Sơ kính tân trang, Truyện Kiều.
Trong các truyện này, các cặp đôi yêu nhau thường là những bậc tài tử- giai nhân. Họ đến với nhau bằng tình cảm tự nhiên, chân thành và đắm say của tuổi trẻ. Trong hoàn cảnh lễ giáo phong kiến khắt khe và nhiều thế lực cản trở khác, tình yêu của những cặp đôi đó gặp rất nhiều trắc trở, éo le và thử LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 thách khắc nghiệt.