mở đầu với lời ghi chú “cuốn sách này bắt đầu từ một điển tích của nhà văn G.G và những chuyện khó tin của nhà văn F”. Các chương như sự lắp ghép ngẫu nhiên những “mảnh vụn” rời rạc của hiện thực, những chi tiết như “tiện đâu kể đấy”. Cuộc “chơi kết cấu”, “chơi nhân vật” được công khai ngay từ hình thức văn bản, từ cách đặt tên chương mục đến cách mô hình hóa nhân vật. Mỗi nhân vật giống cuộc thử nghiệm của một “cái tôi” nhỏ bé, tính cách nhân vật không được nhà văn lý giải mà được người đọc quan sát từ “cuộc chơi” của chúng.
Tạ Duy Anh xác nhận tính trò chơi trong Thiên thần sám hối bằng lời tựa: “Câu chuyện khó tin này là của một đứa trẻ còn ở trong bụng mẹ. Nếu đọc xong quý vị vẫn không tin thì cũng không sao”. Mười lẻ một đêm của nhà văn Hồ Anh Thái có một khế ước mà tác giả đã thảo ra trước bạn đọc: “Các anh nên đọc hết cuốn sách này. Đọc xong các anh có thể tin hoặc không, vì những chuyện tôi kể có thể rất nghiêm túc hoặc có thể hết sức tầm phào”.
Bên cạnh đó, tác phẩm còn là trò chơi cấu trúc. Nguyễn Bình Phương tạo cho Thoạt kỳ thủy cấu trúc đứt gãy, nhảy cóc liên tục, đan cài vô thức với hữu thức, tô đậm cái bất lực của ngôn từ. Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Vân Vy (Thuận), Blogger (Phong Điệp)… đan xen bản thảo của một nhân vật được lồng trong tác phẩm chính. Như trò soi gương, hai văn bản đó phản chiếu nhau để nhân lên bội lần ý nghĩa của chúng.
Tính trò chơi của văn học đã giúp nhà văn mạnh dạn sáng tạo.3 Quan niệm về hiện thực Văn học luôn phản ánh hiện thực. Hiện thực được xem là môi trường, là mảnh đất để nhà văn phân tích lí giải, chiêm nghiệm cuộc sống và con người. Mỗi nền văn học, mỗi giai đoạn phát triển của văn học đều có những hiện thực lớn, bao trùm, thu hút sự quan tâm của xã hội nói chung, của nhà văn nói riêng. Hiện thực trước 1975 là đời sống chính trị xã hội với hai nội dung chính: cuộc đấu tranh vệ quốc và công 18 cuộc xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa.
Đây chính là những mảng hiện thực tập hợp những sự kiện, những hiện tượng, những diễn biến quan trọng nhất của đời sống xã hội, thể hiện những nét bản chất nhất trong thời kì lịch sử đó. Sự giới hạn trong phạm vi hiện thực khiến cho nhà văn khó có thể phát huy hết khả năng của mình, đồng thời gặp phải nhiều khó khăn trong việc phản ánh gương mặt chân thực, toàn vẹn của lịch sử, của đời sống. Thực tế sáng tác thời kì trước 1975 cho thấy đối tượng phản ánh lớn nhất của văn học là đời sống chính trị - xã hội. Tuỳ theo vốn sống và sở trường của mình, mỗi nhà văn tìm đến một miền đất riêng để dụng võ: Đào Vũ, Nguyễn Khải, Chu Văn ….
khai thác đề tài cuộc sống lao động xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc (Cái sân gạch, Vụ lúa chiêm, Con đường mòn ấy, Xung đột, Vùng quê yên tĩnh. Đó là những hậu phương rộn rã thông tin chiến đấu, tràn ngập tinh thần cách mạng và yêu nước; là những nông thôn hăng say trong công cuộc xây dựng cuộc sống xã hội chủ nghĩa. Các nhà văn đã mang đến niềm tin lạc quan vào cuộc sống mới, vào những đổi thay tốt đẹp cho cuộc sống của nhân dân, vào mối quan hệ tốt đẹp giữa người với người. Nguyễn Thi, Phan Tứ, tập trung thể hiện đề tài chiến tranh.
Bối cảnh lịch sử của cuộc kháng chiến hào hùng, oanh liệt của dân tộc việt Nam với đế quốc Mĩ và tay sai đã được các nhà văn phản ánh chân thực trong các tác phẩm của mình. Đó là hiện thực lớn nhất trong Người mẹ cầm súng (Nguyễn Thi), Dấu chân người lính, (Nguyễn Minh Châu), …. Mẫn và Tôi (Phan Tứ)… Những tác phẩm này đã làm sống lại những thời khắc quan trọng của lịch sử dân tộc trong khí thế tiến quân hào hùng, thấy được sức mạnh và niềm tin quyết thắng của cả dân tộc. Và cho dù thể hiện đề tài nào, qua đó, người đọc đều thấy tầm vóc vĩ đại của con người Việt Nam – những con người đấu tranh để giành độc lập, cũng những con người ấy vươn tới tương lai bằng sức mạnh phi thường.
Chiến tranh qua đi, với người viết, một vùng hiện thực cần được nhìn nhận lại. Xoay quanh vấn đề này có những câu hỏi đặt ra: hiện thực thế nào? mức độ tìm hiểu và phản ánh hiện thực? Phạm vi của hiện thực?. Rất nhiều nhà nghiên cứu thảo luận về quan niệm hiện thực. Nhà văn Nguyên Ngọc trăn trở Đổi mới trước hết là sự tỉnh táo, cho rằng: 19 “Không dùng từ đổi mới mà dùng từ trở lại.
Có một lúc nào đó ta đã nhìn nhận không đúng, hành động không đúng, không đúng với hiện thực, không đúng với quy luật. Nay trở lại chỗ đúng. Đổi mới không phải là bịa ra một cái gì mới, chưa từng có, mà là trở lại nhìn nhận hiện thực sao cho tỉnh táo hơn, khách quan hơn, hiện thực hơn, hiện thực đúng như nó có, không tô vẽ, không che giấu, không cắt xén. Nhìn nhận một cách tỉnh táo và dũng cảm.
Hiện thực ngày nay đa dạng, phức tạp, muốn khai phá nó phải tiếp cận từ nhiều phía, bằng nhiều cách” [12]. Nhà văn Nguyễn Tuân cho rằng Nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật sẽ có nhiều tác phẩm hay: “Lâu nay, người ta đề cập đến một thứ hiện thực một chiều, chứ không phải hiện thực như nó đang có, tôi gọi những tác phẩm đó là theo một thứ hiện thực “ảo huyền” (.) là hiện thực ảo (.) Đổi mới trong văn học theo tôi phải gọi sự vật đúng với cái tên của nó, phải phản ánh hiện thực trong cái vẻ toàn diện, nhiều chiều, nhiều mặt của nó chứ không chỉ một chiều” [12]. Như vậy, chúng ta có thể thấy, hai ý kiến trên đã đề cập đến vấn đề thay đổi cách nhìn nhận về hiện thực. Trước hết, cần có một tư duy mới về hiện thực: nhận thức đúng, đầy đủ về hiện thực.
Nhà văn vừa đi sâu khám phá bản chất đồng thời phải mở rộng diện phản ánh của hiện thực. Cùng viết về chiến tranh, trước 1975, phản ánh số phận cộng đồng qua chiến tranh là nhiệm vụ; sau 1975, những biến cố lịch sử chỉ là yếu tố ngoại cảnh trong mối quan hệ với số phận cá nhân. Nếu vấn đề đặt ra trong Hòn đất (Anh Đức), Mẫn và Tôi (Phan Tứ) là sức mạnh vĩ đại của cuộc chiến tranh nhân dân, là chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong mỗi hình tượng nhân vật thì trong Chim én bay (Nguyễn Trí Huân), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), …. người đọc lại cảm nhận: chiến tranh như những yếu tố ngoại cảnh chi phối sâu sắc đến số phận cá nhân con người.
Chính vì vậy, cách đánh giá về chiến tranh cũng thay đổi. Người đọc nhận thấy sâu sắc sự tàn nhẫn của chiến tranh hằn in trên số phận mỗi con người. Đề tài về người nông dân, về nông thôn cũng mang diện mạo mới. Vẫn là những làng quê quen thuộc, nhưng không khí ngột ngạt, căng thẳng.
Các nhà văn 20 thời kì đổi mới dũng cảm viết về nông thôn trong những biến cố lớn của lịch sử: cải cách ruộng đất, công cuộc sửa sai, thời kì bao cấp, đưa nông dân vào hợp tác xã, khoán 10 trong sản xuất. Đọc Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, Bến không chồng của Dương Hướng và Dòng sông mía của Đào Thắng, người đọc đều cảm nhận về một không khí bức bối, rối loạn thời kì cải cách ruộng đất. Nhịp điệu gấp gáp của tiếng trống, của những lời đấu tố đưa người đọc trở về với nông thôn Việt Nam trước năm 1945 những kì thu tô, thuế. Day dứt hơn, Nguyễn Khắc Trường đã khắc họa một “mảnh đất” thật sự “lắm người nhiều ma”- ma lớn, ma nhỏ sinh sôi nảy nở trong không gian nông thôn ngày đấu tố.
Con người ta dường như đánh mất nhân tính trong bối cảnh đen tối như vậy. Sự đào sâu hiện thực ở những mảng đề tài quen thuộc đã đem đến cho tiểu thuyết một khuynh hướng phát triển: khuynh hướng nhận thức lại quá khứ. Trong xu hướng mong muốn nhận thức sự thật, nói thật, hiện thực trong văn học sau 1975 đã thay đổi. Đó là thứ hiện thực được mở rộng: từ một hiện thực được giới hạn trong sự chi phối của hệ thống đề tài có định hướng đến một hiện thực toàn vẹn hơn với sự phong phú đa dạng của đề tài.
Những mảng đề tài từ hiện thực chính trị đến cuộc sống đời tư, từ sinh mệnh lớn lao của cả cộng đồng đến những số phận cá nhân với bao bộn bề phức tạp … đã đem đến cho văn học một gương mặt mới mẻ, chân thực, đậm chất nhân văn và thật sự gần gũi với con người. Thế hệ nhà văn đương đại tìm cảm hứng trong các sự kiện thường nhật. Không còn khái niệm vùng cấm đối với các nhà văn. Các thế hệ người cầm bút ngày càng khai phá những mảng hiện thực mới.
Từ đó, đối tượng của văn học trở nên phong phú và đa dạng hơn bao giờ hết. Những tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh, Giàn thiêu Võ Thị Hảo,… đã đưa người đọc phiêu du vào những miền hoang sơ, bí ẩn của cõi tâm linh ., Ma Văn Kháng khai phá một mảnh đất có khả năng lay động mãnh liệt lớp người muốn ngăn cản sự xói mòn, băng hoại đạo đức truyền thống, muốn bảo vệ, giữ gìn đạo lí truyền thống trong gia đình (Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú …). Không chỉ có hiện thực được mở rộng, trong xu thế mới, hiện thực còn được 21 sáng tạo. Bởi lẽ, có một thế giới mới, khác với nhận thức thông thường xuất hiện: thế giới của những người điên, bất bình thường về tâm lí, thế giới của những giấc mơ.
Nhà văn Ngô Tự Lập cũng cho rằng: “Ngay cả hiện thực cũng chỉ là một giấc mơ, một giấc mơ hỗn loạn, vô tận, giấc mơ với những đường bay của mê lộ” [45]. Trong văn học đổi mới, chính bản thân người viết cũng là một hiện thực. Ngày càng xuất hiện nhiều tác phẩm mang tính chất tự truyện. Hiện thực là sự trải nghiệm của chính cá nhân.
Nhà văn có điều kiện bộc lộ những cách nghĩ, cách nhìn và tiếng nói riêng trước những đòi hỏi khẩn thiết của hiện thực cuộc sống.
