CHƯƠNG 1 THỂ CHẾ CHÍNH TRỊ CỦA VIỆT NAM TỪ THỜI HÙNG VƯƠNG ĐẾN NĂM 938 Mục tiêu của chương: Chương này chủ yếu khái quát vài nét về thể chế chính trị của Việt Nam từ thời Hùng Vương đến năm 938, đây là thời kỳ tiền đề hình thành thể chế chính trị phong kiến của Việt Nam trong giai đoạn sau.1 Thời kỳ Hùng Vương 1. Khái quát về điều kiện kinh tế - xã hội: 1. Về kinh tế: Trong khoảng 2.000 năm TCN, nền kinh tế thời Hùng Vương đã trải qua những bước phát triển lớn lao. Từ nền kinh tế mang dáng dấp nguyên thuỷ với công cụ bằng đá còn phổ biến của giai đoạn đầu đã phát triển thành một nền kinh tế đa dạng, phong phú với những công cụ bằng đồng thau, bằng sắt, lấy nông nghiệp trồng lúa nước làm cơ sở vào giai đoạn cuối.
Bản thân nền nông nghiệp lúa nước cũng chuyển biến mạnh mẽ từ nông nghiệp dùng cuốc sang nông nghiệp dùng cày, với lưỡi cày bằng kim loại và sức kéo của gia súc. Cùng với quá trình phát triển kinh tế là quá trình con người từ vùng đồi núi, trung du và vùng cao tràn xuống khai phá và chiếm lĩnh vùng đồng bằng rộng lớn của sông Hồng, sông Mã, sông Cả. làm thay đổi cảnh quan địa lý vùng châu thổ và tạo ra một cục diện mới của cuộc sống văn minh nông nghiệp. Tình hình chính trị, xã hội: - Hôn nhân và gia đình: Sự phát triển mạnh mẽ của sức sản xuất dẫn đến những hệ quả về mặt xã hội, gây nên những chuyển biến sâu sắc trong thể chế hôn nhân và gia đình cũng như trong toàn bộ kết cấu của xã hội.
Trong thời kỳ Hùng Vương chế độ phụ hệ đã dần dần dần được xác lập, nhưng vẫn kết hợp với nhiều tàn dư và truyền thống của chế độ mẫu hệ. Trong gia đình và xã hội, địa vị và quyền lợi của người phụ nữ còn được tôn trọng và về nhiều mặt còn bình đẳng với người đàn ông. Đặc điểm ấy được phản ánh trong nhiều truyền thuyết, tục lệ, tín ngưỡng. thời Hùng Vương và được biểu hiện một cách sinh động qua hình tượng người phụ nữ trong nghệ thuật tạo hình của văn hoá Đông Sơn.
- Công xã nông thôn Cùng với quá trình ra đời và phát triển của gia đình nhỏ, công xã thị tộc dần dần tan rã và nhường chỗ cho công xã nông thôn. Công xã nông thôn là một hình thái xã hội xuất hiện phổ biến vào giai đoạn tan rã của chế độ công xã nguyên thuỷ và quá độ sang xã hội có giai cấp. Mỗi công xã nông thôn gồm một số gia đình sống quây quần trong một khu vực địa lý nhất định. Một đặc điểm quan trọng của công xã nông thôn ở nước ta là bên cạnh quan hệ láng giềng, địa lý, quan hệ huyết thống vẫn được bảo tồn bên trong công xã.
Đó là một loại công xã nông thôn kết hợp lâu dài với công xã gia đình (hay công xã thị tộc), trên cơ sở quan hệ địa lý vẫn bảo tồn quan hệ huyết thống. Đặc điểm này làm cho sự gắn bó bên trong công xã trở nên bền chặt. Thời bấy giờ ruộng đất tư hữu chưa xuất hiện. Toàn bộ ruộng đất cày cấy cùng với rừng núi, ao hồ, sông ngòi.
trong phạm vi công xã đều thuộc quyền sở hữu của công xã. Ở vùng đồng bằng, chế độ công điền, công thổ của làng xã vẫn tồn tại phổ biến mãi về sau này và đến thế kỷ XV vẫn còn có những “xã công điền”, tức là những xã không có ruộng đất tư hữu. Ruộng đất cày cấy của công xã được phân chia cho các gia đình thành viên sử dụng. Đơn vị sản xuất chủ yếu là gia đình nhỏ.
Nhưng ngoài những ruộng đất phân chia cho các thành viên, công xã có thể còn giữ lại một bộ phận ruộng đất cày cấy chung nhằm phục vụ chi phí công cộng. Công việc khai hoang, làm thuỷ lợi và những lao động công ích đều được tiến hành bằng lao động hợp tác của toàn công xã. Rừng núi, sông ngòi, ao đầm. của công xã thuộc quyền sử dụng chung của các thành viên công xã.
Cách phân chia ruộng đất lúc bấy giờ có lẽ được thực hiện bằng những tục lệ còn mang tính bình đẳng dân chủ của cộng đồng công xã. Trong lịch sử tựu trung có hai cách phân chia ruộng đất công của làng xã: Phân chia theo định kỳ và phân chia một lần. Thời Hùng Vương chưa có ruộng đất tư hữu, nên cách phân chia ruộng đất phổ biến của các công xã có thể là chia một lần. - Phân hoá xã hội Chuyển biến xã hội quan trọng của thời Hùng Vương là sự tan rã của cộng đồng nguyên thuỷ và sự phân hoá xã hội.
Tiền đề vật chất có ý nghĩa quyết định của sự phân hoá xã hội là sự phát triển của sức sản xuất đến mức tạo ra những sản phẩm thặng dư của xã hội. Trong điều kiện thiên nhiên nhiệt đới gió mùa, tài nguyên phong phú, đất đai phì nhiêu, con người với những công cụ đồng thau, đã có thể đạt năng suất lao động cao và sớm có khả năng tạo ra sản phẩm thặng dư. Vào giai đoạn phát triển của kỹ thuật đồng thau và sơ kỳ đồ sắt, năng suất lao động càng được nâng cao và sản phẩm thặng dư tăng lên. Sự phát triển của sức sản xuất cùng với sự phân công lao động xã hội dẫn đến sự trao đổi sản phẩm giữa các địa phương và giữa các tập đoàn người trong xã hội.
Vào cuối thời Hùng Vương đã manh nha xuất hiện hiện tượng sản xuất và trao đổi hàng hoá. Một số sản phẩm đặc biệt như trống đồng Đông Sơn đã được trao đổi vượt ra ngoài lãnh thổ Văn Lang, đến tận các nước ở Đông Nam Á, như Malaixia, Inđônexia. Hình thức trao đổi chủ yếu lúc bấy giờ là vật đổi vật, hoặc thông qua một vật trung gian ngang giá chung nào đó. Nhiều dân tộc miền núi sau này vẫn dùng thóc gạo hay trâu bò, nồi đồng, chiêng đồng.
làm vật ngang giá chung khi trao đổi. Tất cả sự phát triển kinh tế trên đây đã tạo nên tiền đề và cơ sở cho sự phân hoá xã hội. Tài liệu mộ táng xác nhận một quá trình phân hoá xã hội diễn ra từ từ, dẫn đến một tình trạng phân biệt về của cải và thân phận con người vào cuối thời Hùng Vương. Tuy nhiên, sự phân hoá theo hai cực chưa thật sâu sắc và mức độ phân hoá chưa cao lắm.
Những mộ có nhiều hiện vật chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ và phần lớn vẫn chôn theo công cụ sản xuất. Theo truyền thuyết dân gian và những thư tịch xưa nhất của Trung Hoa thì xã hội thời Hùng Vương, đã tồn tại ba tầng lớp người: - Tầng lớp quí tộc. - Tầng lớp dân tự do của công xã nông thôn. - Tầng lớp nô tỳ.
Tầng lớp quí tộc thời Hùng Vương có những đặc điểm sau: - Gồm những “cá nhân thống trị” hợp lại, đứng đầu là Hùng Vương, rồi đến Lạc hầu, Lạc tướng cho đến Bồ chính cùng với con cái trong gia đình họ. Họ được quyền thế tập và về mặt nào đó tồn tại như một đẳng cấp huyết thống. - Ngoài một số nô tỳ phục dịch trong nhà, cơ sở bóc lột chủ yếu của họ là công xã nông thôn. Họ vừa đại diện cho công xã trên một số lợi ích chung, vừa “ăn ruộng” của công xã như đơn vị bóc lột.
Tầng lớp dân tự do của công xã nông thôn là tầng lớp đông đảo nhất trong xã hội và là lực lượng xản xuất chủ yếu. Họ được công xã chia ruộng đất để cày cấy, “khẩn ruộng đó mà ăn”, nhưng lại bị Lạc hầu “ăn ruộng”. Một hình thức bóc lột nào đó đã trùm lên công xã và trên thực tế đã biến công xã thành cơ sở và đơn vị bóc lột. Tầng lớp nô tỳ có địa vị thấp nhất trong xã hội thời Hùng Vương.
Nguồn gốc của họ có thể là những thành viên công xã nghèo khổ hay vi phạm tục lệ của công xã bị bắt làm nô tỳ, hoặc có thể là người ngoại tộc bị bán làm nô tỳ, hoặc có thể là những tù binh bị bắt trong những cuộc xung đột giữa các bộ tộc.Tầng lớp nô tỳ có thể tham gia sản xuất ít nhiều, nhưng chủ yếu là phục dịch trong các gia đình quí tộc. Thể chế chính trị: 1. Bộ máy nhà nước: * Nhà nước Văn Lang: Dựa vào tài liệu khảo cổ học, tài liệu thành văn (sử cũ của Trung Quốc, Việt Nam) có thể phác thảo sơ bộ cấu trúc của nhà nước thời Hùng Vương theo hệ thống 3 cấp của bộ máy cai trị tương ứng với 3 cấp quan chức. Đứng đầu nhà nước Văn Lang là Hùng Vương (Cun, Khun), nhà vua điều hành các việc chung, là người chỉ huy quân sự, chủ trì các nghi lễ tôn giáo.
Ngôi Hùng Vương theo cha truyền con nối. Dưới Hùng Vương và giúp việc cho vua là các Lạc Hầu, Lạc Tướng. Lạc Hầu – tướng văn giúp vua giải quyết công việc trong nước. Lạc Tướng (Phụ đạo, bộ tướng) trực tiếp cai quản việc của các bộ.
Nước Văn Lang chia làm 15 bộ, vốn là 15 bộ trước đó. Lạc Tướng trước đó là tù trưởng, cũng thế tập cha truyền con nối. Và phải nộp cống phẩm cho Hùng Vương. Dưới bộ là các công xã nông thôn (kẻ, chạ, chiềng), do Bồ Chính (già làng) đứng đầu.
Bên cạnh Bồ Chính còn có Hội đồng công xã. Mỗi xã có một ngôi nhà công cộng làm nơi hội họp và là nơi sinh hoạt văn háo tín ngưỡng. Vậy Vua, Lạc Hầu, Lạc Tướng đều có những đơn vị thân binh bảo vệ, khi có chiến tranh lạc tướng trở thành thủ lĩnh quân sự chỉ huy lực lượng vũ trang của bộ lạc mình chịu sự điều động của Vua, Lạc Hầu. Trải qua một thời gian dài thống trị những người làm việc trong bộ máy nhà nước dần tập trung nhiều của cải lẫn quyền lực.
Nguồn sống chính của họ là bóc lột nhân dân. Dù vậy thể chế chính trị của nhà nước Văn Lang vẫn còn giữ được vẻ hài hòa. * Nhà nước Âu Lạc: Thể chế chính trị của nhà nước Âu Lạc về cơ bản giống thể chế chính trị của nhà nước Văn Lang, nhưng quy mô lớn hơn, chặt chẽ hơn. Đứng đầu nhà nước là An Dương Vương có quyền lực tối cao bên cạnh là các Lạc Hầu, Lạc Tướng, Bồ Chính.
Như vậy, các danh hiệu, chức vụ và các vật dụng là biểu tượng cho quyền lực trong bộ máy nhà nước đã được xác định rõ.