Khóa Luận Tốt Nghiệp: Nghiên Cứu Quan Hệ Việt - Xiêm Thế Kỷ XIX Thời Vương Triều Nguyễn

Khóa luận tốt nghiệp khám phá quan hệ Việt - Xiêm thời Vương triều Nguyễn thế kỷ XI, cung cấp cái nhìn sâu sắc về lịch sử và văn hóa.

• Tác giả: Đặng Thị Thùy Nga
• Người hướng dẫn: TS. Huỳnh Ngọc Đáng
• Trường học: Trường Đại Học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Sư Phạm Lịch Sử
• Đề tài: Bước Đầu Tìm Hiểu Quan Hệ Việt – Xiêm Thời Vương Triều Nguyễn Thế Kỷ XIX
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• DẪN LUẬN
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề và nguồn tài liệu
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của đề tài
• Cấu trúc của đề tài
• 1. Chương 1: Cơ sở dẫn đến mối quan hệ Việt – Xiêm thời vương triều Nguyễn thế kỷ XIX
• 1.1. Nước Việt trong thế kỷ XIX
• 1.1.1. Tình hình kinh tế - xã hội
• 1.1.2. Tình hình chính trị
• 1.2. Nước Xiêm trong thế kỷ XIX
• 1.2.1. Tình hình kinh tế - xã hội
• 1.2.2. Tình hình chính trị
• 2. Chương 2: Quan hệ Việt – Xiêm thời vương triều Nguyễn thế kỷ XIX
• 2.1. Khái quát mối quan hệ Việt – Xiêm trước thế kỷ XIX
• 2.2. Các yếu tố tác động đến mối quan hệ Việt - Xiêm
• 2.2.1. Bối cảnh khu vực
• 2.2.2. Yếu tố kinh tế - chính trị
• 2.2.3. Yếu tố Chân Lạp
• 2.2.4. Yếu tố Hà Tiên
• 2.3. Diễn biến của mối quan hệ Việt – Xiêm thời vương triều Nguyễn thế kỷ XIX
• 2.3.1. Thời Gia Long
• 2.3.2. Thời Minh Mệnh
• 2.3.3. Thời Thiệu Trị
• 2.4. Nhận xét về mối quan hệ Việt – Xiêm thời vương triều Nguyễn thế kỷ XIX
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quan Hệ Việt Xiêm Thế Kỷ XIX

Quan hệ giữa Việt Nam và Xiêm (Thái Lan) trong thế kỷ XIX là một phần quan trọng trong lịch sử Đông Nam Á. Thời kỳ này chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của cả hai quốc gia, với những biến động chính trị và kinh tế đáng chú ý. Vương triều Nguyễn tại Việt Nam đã khẳng định được vị thế của mình, trong khi Xiêm cũng không ngừng mở rộng lãnh thổ và ảnh hưởng. Mối quan hệ này không chỉ đơn thuần là sự giao thương mà còn bao gồm cả những xung đột và hợp tác trong bối cảnh khu vực.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Của Quan Hệ Việt Xiêm

Vào thế kỷ XIX, cả Việt Nam và Xiêm đều phải đối mặt với những thách thức từ các thế lực bên ngoài. Sự xâm lược của phương Tây đã tạo ra những biến động lớn trong chính sách đối ngoại của cả hai nước. Việt Nam dưới triều Nguyễn đã có những bước đi chiến lược để bảo vệ chủ quyền, trong khi Xiêm cũng tìm cách duy trì độc lập thông qua chính sách ngoại giao khôn khéo.

1.2. Những Yếu Tố Tác Động Đến Quan Hệ

Các yếu tố như tình hình chính trị nội bộ, sự phát triển kinh tế và các mối quan hệ với các nước láng giềng đã ảnh hưởng lớn đến quan hệ Việt - Xiêm. Sự cạnh tranh về lãnh thổ và ảnh hưởng tại khu vực Chân Lạp và Lào cũng là những yếu tố quan trọng trong việc hình thành mối quan hệ này.

II. Vấn Đề Chính Trị Trong Quan Hệ Việt Xiêm Thế Kỷ XIX

Chính trị là một trong những yếu tố quyết định đến mối quan hệ giữa Việt Nam và Xiêm trong thế kỷ XIX. Sự thay đổi trong chính quyền, các cuộc chiến tranh và các hiệp ước ngoại giao đã tạo ra những bước ngoặt quan trọng trong quan hệ giữa hai nước.

2.1. Sự Thay Đổi Chính Trị Tại Việt Nam

Triều Nguyễn đã trải qua nhiều biến động chính trị, từ việc củng cố quyền lực của vua Gia Long đến những cải cách của vua Minh Mạng. Những thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến nội bộ Việt Nam mà còn tác động đến quan hệ với Xiêm.

2.2. Chính Sách Đối Ngoại Của Xiêm

Xiêm đã thực hiện nhiều chính sách đối ngoại nhằm bảo vệ chủ quyền và mở rộng ảnh hưởng. Chính sách này bao gồm việc thiết lập các liên minh và thỏa thuận với các nước láng giềng, trong đó có Việt Nam.

III. Diễn Biến Quan Hệ Việt Xiêm Thời Vương Triều Nguyễn

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Xiêm trong thời kỳ này diễn ra với nhiều thăng trầm. Từ những giai đoạn hòa bình, hợp tác đến những cuộc xung đột, mối quan hệ này đã phản ánh sự thay đổi trong bối cảnh khu vực.

3.1. Thời Gia Long Khởi Đầu Hợp Tác

Dưới triều Gia Long, mối quan hệ giữa Việt Nam và Xiêm chủ yếu tập trung vào việc thiết lập các kênh thương mại và hợp tác quân sự. Sự ổn định chính trị tại Việt Nam đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển quan hệ với Xiêm.

3.2. Thời Minh Mạng Xung Đột Và Cạnh Tranh

Vua Minh Mạng đã có những chính sách cứng rắn hơn đối với Xiêm, dẫn đến những xung đột trong khu vực. Các cuộc chiến tranh nhỏ đã diễn ra, làm gia tăng căng thẳng giữa hai nước.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Quan Hệ Việt Xiêm

Nghiên cứu về quan hệ Việt - Xiêm không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử mà còn cung cấp những bài học quý giá cho việc xây dựng mối quan hệ quốc tế hiện nay. Những kinh nghiệm từ quá khứ có thể được áp dụng trong việc phát triển quan hệ giữa Việt Nam và các nước trong khu vực.

4.1. Bài Học Về Hợp Tác

Mối quan hệ Việt - Xiêm cho thấy tầm quan trọng của việc hợp tác trong khu vực. Các nước cần tìm kiếm cơ hội hợp tác để phát triển bền vững và ổn định.

4.2. Bài Học Về Xung Đột

Xung đột trong quá khứ giữa Việt Nam và Xiêm nhắc nhở về những hậu quả nghiêm trọng của chiến tranh. Việc duy trì hòa bình và ổn định là cần thiết cho sự phát triển của cả hai quốc gia.

V. Kết Luận Về Quan Hệ Việt Xiêm Thế Kỷ XIX

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Xiêm trong thế kỷ XIX là một phần không thể thiếu trong lịch sử Đông Nam Á. Qua nghiên cứu, có thể thấy rằng cả hai nước đã có những bước tiến quan trọng trong việc thiết lập và duy trì quan hệ. Những bài học từ quá khứ sẽ là nền tảng cho sự phát triển quan hệ trong tương lai.

5.1. Tương Lai Của Quan Hệ Việt Xiêm

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, việc củng cố quan hệ Việt - Xiêm là cần thiết. Cả hai nước cần tiếp tục hợp tác để đối phó với các thách thức chung.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Đối Ngoại

Các chính sách đối ngoại cần được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh mới. Việc xây dựng mối quan hệ thân thiện và hợp tác sẽ mang lại lợi ích cho cả hai bên.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đầu thế kỷ XIX, khu vực Đông Nam Á lục địa chứng kiến sự định hình của hai trục quyền lực phong kiến lớn là Việt Nam và Xiêm (Thái Lan). Sau khi đánh bại quân Miến Điện vào năm 1767, vương quốc Xiêm bước vào giai đoạn phục hưng dưới triều đại Chakri từ năm 1782, đẩy mạnh chính sách bành trướng lãnh thổ về phía Đông. Cùng thời điểm đó, vương triều Nguyễn được thành lập vào năm 1802 tại Việt Nam sau thắng lợi của Nguyễn Ánh, thiết lập quyền kiểm soát trên một lãnh thổ rộng lớn thống nhất từ Nam Quan đến mũi Cà Mau. Sự trỗi dậy đồng thời của hai quốc gia đã làm thay đổi sâu sắc tương quan lực lượng tại bán đảo Đông Dương, đẩy các tiểu quốc láng giềng như Chân Lạp (Campuchia) và Lào vốn là thuộc quốc của Xiêm vào vị thế phải điều chỉnh bang giao giữa hai thế lực đối trọng ở phía Đông và phía Tây.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận là khảo sát toàn diện mối quan hệ Việt – Xiêm thời vương triều Nguyễn trên các phương diện hòa bình, tiếp xúc ngoại giao cũng như mâu thuẫn, xung đột tranh giành quyền lực và mở rộng biên giới; từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm lịch sử phục vụ việc củng cố quan hệ láng giềng trong khu vực.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định gồm 4 nội dung cụ thể:

1. Làm rõ bối cảnh lịch sử, tình hình kinh tế, chính trị và xã hội của Việt Nam và Xiêm trong thế kỷ XIX.
2. Phân tích các nhân tố địa chính trị tác động trực tiếp đến quan hệ song phương, trọng tâm là vai trò của Chân Lạp và trấn Hà Tiên.
3. Tái hiện có hệ thống các giai đoạn phát triển của quan hệ bang giao qua các triều vua Gia Long, Minh Mệnh và Thiệu Trị.
4. Đánh giá tính chất của mối quan hệ, chỉ ra những tác động đối với an ninh khu vực và rút ra bài học lịch sử về gìn giữ hòa bình.

Đối tượng nghiên cứu là các diễn biến lịch sử, chính sách ngoại giao và tương tác chính trị - quân sự giữa vương triều Nguyễn và vương quốc Xiêm trong thế kỷ XIX. Về phạm vi nghiên cứu, không gian đề tài bao quát quan hệ giữa hai vương triều, bao gồm các sự kiện diễn ra tại địa bàn Chân Lạp và Lào. Về thời gian, khóa luận tập trung sâu vào giai đoạn trị vì của ba vị vua đầu triều Nguyễn gồm Gia Long (1802–1819), Minh Mệnh (1820–1840) và Thiệu Trị (1841–1847); thời kỳ vua Tự Đức chỉ được đề cập sơ lược do bối cảnh hai nước phải đối phó với sự can thiệp của thực dân phương Tây; đồng thời mở rộng khảo sát giai đoạn trước năm 1802 (thời các chúa Nguyễn) để làm rõ tiền đề bang giao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận lấy thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác – Lênin cùng tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng dẫn đường trong việc tiếp cận và đánh giá các sự kiện lịch sử.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả vận dụng gồm hai phương pháp chuyên ngành chủ đạo kết hợp các thao tác bổ trợ:

• Phương pháp lịch sử: Tái hiện tiến trình vận động cụ thể của quan hệ Việt – Xiêm theo trật tự thời gian; làm rõ từng mốc bang giao, tiếp xúc sứ bộ và các cuộc chạm trán quân sự trong bối cảnh lịch sử đương thời.
• Phương pháp phân tích: Đi sâu luận giải đặc điểm kinh tế, cấu trúc thể chế chính trị, tiềm lực quân sự của hai nước; phân tích bản chất các nguyên nhân khiến quan hệ hai bên chuyển biến từ hữu hảo sang đối đầu, cùng các tác động từ nhân tố Chân Lạp và Hà Tiên.
• Phương pháp tổng hợp, xử lý tư liệu, sưu tầm và ghi chép tài liệu: Phân loại, đối chiếu các nguồn tư liệu thư tịch nhằm bảo đảm tính trung thực và xác thực của dữ kiện lịch sử.

Nguồn dữ liệu của công trình được khai thác từ ba nhóm chính:

• Thư tịch cổ triều Nguyễn: Trọng tâm là bộ Đại Nam thực lục (bản dịch của Viện Sử học, Nhà xuất bản Sử học Hà Nội).
• Các công trình chuyên khảo, luận án và bài báo khoa học: Luận án tiến sĩ Quan hệ Xiêm – Việt từ 1782-1847 (2003) cùng các bài viết chuyên đề của TS. Đặng Văn Chương; các công trình nghiên cứu lịch sử ngoại giao và khu vực học của Nguyễn Lương Bích (Lược sử ngoại giao Việt Nam các thời trước, 1996), Lê Văn Quang (Lịch sử vương quốc Thái Lan, 1995), Đỗ Quỳnh Nga (Công cuộc mở đất Tây Nam Bộ thời chúa Nguyễn, 2013), Nguyễn Phan Quang (Việt Nam thế kỷ XIX (1802-1884), 1999), Nguyễn Văn Nam (Tìm hiểu lịch sử các nước Đông Nam Á – Asean, 2008).
• Nguồn tài liệu tra cứu từ mạng Internet phục vụ bổ sung các dữ liệu liên quan.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở dẫn đến mối quan hệ Việt – Xiêm thời vương triều Nguyễn thế kỷ XIX

Chương 1 tập trung phân tích thực trạng kinh tế, xã hội và thể chế chính trị của Việt Nam và Xiêm, tạo cơ sở đối chiếu tương quan nội lực giữa hai quốc gia:

Về nước Việt thế kỷ XIX, vương triều Nguyễn thành lập năm 1802, được nhà Thanh phong vương năm 1803 và đổi quốc hiệu thành Việt Nam năm 1804. Kinh tế nông nghiệp được triều đình chú trọng thông qua khai hoang và thực thi chế độ quân điền. Đến năm 1836 dưới thời Minh Mệnh, diện tích ruộng đất khai thác mới đạt 4.892 mẫu, trong khi diện tích ruộng đất công thuộc sở hữu nhà nước là 580.363 mẫu. Năm 1840, vua Minh Mệnh điều chỉnh phép quân điền: quan lại, quân lính và dân thường nhận 1 phần; lão nhiêu, lão hạng, phế tật, đốc tật nhận 1/2 phần; cô nhi, quả phụ nhận 1/3 phần. Hoạt động trị thủy được đẩy mạnh với việc đào kênh Vĩnh Tế, kênh Thoại Hà và đắp đê, dù nạn vỡ đê vẫn diễn ra. Triều đình lập các xưởng đúc tiền (Hà Nội năm 1803; lưu thông tiền kẽm cả nước năm 1816), đúc súng, đóng tàu tại Huế, Hà Nội, Gia Định; giai đoạn 1830–1840 đã chế tạo chiếc tàu chạy bằng hơi nước đầu tiên. Nội thương phát triển nhờ quy chuẩn đo lường và tiền tệ, song sự độc quyền của nhà nước đã hạn chế kinh tế hàng hóa. Ngoại thương dần thu hẹp do chính sách đóng cửa với phương Tây, chỉ duy trì buôn bán với Mãn Thanh, Xiêm và Malaysia. Mâu thuẫn xã hội làm bùng nổ các cuộc khởi nghĩa của Phan Bá Vành (1826–1827), Lê Duy Lương (1832–1838), Lê Văn Khôi và Cao Bá Quát.

Về mặt chính trị, nhà Nguyễn tổ chức nhà nước quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền cao độ. Bộ máy trung ương gồm 6 bộ (Lại, Hộ, Lễ, Binh, Hình, Công) do Thượng thư đứng đầu, cùng các cơ quan Đô sát viện, Hàn lâm viện, Thái y viện, Quốc tử giám, Khâm thiên giám, Nội vụ phủ. Vua Gia Long đặt lệ "tứ bất" (không tể tướng, không trạng nguyên, không hoàng hậu, không phong vương cho người ngoài họ) và khởi dựng kinh đô Huế năm 1804 (hoàn thành khoảng năm 1830). Hành chính ban đầu chia thành 23 trấn, 4 doanh cùng hai trung tâm là Bắc Thành (13 trấn) và Gia Định Thành (5 trấn). Đến thời Minh Mệnh, tính chuyên chế đạt đỉnh cao khi nhà vua lập Cơ mật viện, Tôn nhân phủ, bãi bỏ Bắc Thành và Gia Định Thành, chia cả nước thành 29 tỉnh rồi 31 tỉnh do Tổng đốc, Bố chánh, Án sát đứng đầu; vùng biên viễn đặt chức Chiêu thảo sứ và lưu quan.

Về nước Xiêm thế kỷ XIX, vương triều Chakri (thành lập năm 1782) trải qua ba đời vua đầu tiên: Rama I (1782–1809), Rama II (1809–1824) và Rama III (1824–1851). Nền kinh tế hàng hóa phát triển mạnh nhờ cộng đồng người Hoa đảm nhiệm. Xiêm đẩy mạnh ngoại thương với thị trường Trung Quốc, bán đảo Mã Lai, Indonesia, Singapore, Campuchia và các thương cảng Việt Nam (Hà Tiên, Gia Định, Hội An). Nửa đầu thế kỷ XIX, xuất khẩu hàng năm của Xiêm có năm đạt 5.000 bạt (nhập khẩu 4 bạt); năm 1850 xuất khẩu đạt 5.000 bạt, vượt trội so với nhập khẩu 1 bạt. Thu ngân sách nhà nước tăng từ 5.000 bạt thời Rama II lên 14.000 bạt (khoảng 8,5 triệu USD thời bấy giờ) vào cuối thời Rama III nhờ cải cách chuyển sang thu thuế bằng tiền và cho đấu thầu thuế.

Về chính trị, Xiêm duy trì thiết chế quân chủ tập quyền dòng tộc. Thời Rama I, 11 hoàng thân và công chúa đứng đầu các bộ. Đến thời Rama III, bộ máy định hình hai tầng lớp quan chức hoàng gia và quý tộc, trong đó các bộ trưởng chỉ chọn từ hoàng tử; ba bộ chủ chốt gồm Mahatthai (Nội vụ), Kralahom (Chiến tranh) và Phraklang (Tài chính kiêm Ngoại thương). Xiêm thuê chuyên gia châu Âu huấn luyện quân đội; đến cuối năm 1830, quân đội Xiêm đạt quy mô 10.000 bộ binh, pháo binh hiện đại hóa, cùng lực lượng hải quân gồm 4 chiến hạm, 12 hải phòng hạm và khoảng 500 chiến thuyền cải tiến.

Tiêu chí	Vương triều Nguyễn (Việt Nam)	Vương triều Chakri (Xiêm)
Cơ cấu quyền lực	Quân chủ tập quyền cao độ, thi hành lệ "tứ bất", Cơ mật viện điều hành việc trọng yếu, phân chia 31 tỉnh.	Quân chủ chuyên chế hoàng tộc, hoàng tử nắm các bộ trọng yếu (Mahatthai, Kralahom, Phraklang).
Tiềm lực quân sự	Đúc súng, lập xưởng đóng tàu, chế tạo thử nghiệm tàu hơi nước (1830–1840), quân đội phong kiến tập trung.	Thuê chuyên gia châu Âu huấn luyện; 10.000 bộ binh, 4 chiến hạm, 12 hải phòng hạm, 500 chiến thuyền.
Chính sách kinh tế	Trọng nông, chia quân điền, trị thủy, nhà nước nắm độc quyền nội thương, hạn chế ngoại thương phương Tây.	Phát triển kinh tế hàng hóa, đẩy mạnh ngoại thương biển, đấu thầu thuế và chuyển sang thu thuế bằng tiền.
Mục tiêu khu vực	Củng cố an ninh biên giới Tây Nam, duy trì vị thế bảo hộ đối với Chân Lạp và gây ảnh hưởng ở Lào.	Mở rộng bành trướng về phía Đông, biến Chân Lạp và các tiểu quốc Lào thành thuộc quốc phụ thuộc.

Chương 2: Quan hệ Việt – Xiêm thời vương triều Nguyễn thế kỷ XIX

Nội dung chương 2 phân tích quan hệ tiền đề trước thế kỷ XIX, các yếu tố tác động và diễn biến cụ thể qua từng triều vua:

Khái quát trước thế kỷ XIX, quan hệ hai nước được ghi nhận từ thế kỷ XII qua giao thương tại Vân Đồn; năm 1335, phái bộ Xiêm đón vua Trần Hiến Tông tại Cửa Rào (Nghệ An). Thời các chúa Nguyễn ở Đàng Trong, hai bên giao lưu buôn bán lúa gạo, cau (thuế thuyền buôn Xiêm đến là 2.000 quan, về là 200 quan; năm 1755 Võ vương miễn thuế cho tàu thuyền đi lại giữa Trung Hoa và Xiêm). Năm 1658, chiến tranh Chenla bùng nổ giữa hai nước. Năm 1750, Võ vương gửi thư trách Xiêm can thiệp Chân Lạp. Năm 1771, vua Xiêm Trịnh Quốc Anh (Taksin) đánh chiếm Hà Tiên, bắt gia quyến Mạc Thiên Tứ. Năm 1780, Taksin giết phái bộ ngoại giao của Nguyễn Ánh. Năm 1781, Chakri đánh Chân Lạp nhưng sau đó giảng hòa với tướng Nguyễn Hữu Thụy, trao cờ, dao, kiếm làm tin. Năm 1784, Nguyễn Ánh cầu viện quân Xiêm, dẫn đến việc quân Tây Sơn đánh bại 5 vạn quân Xiêm trong trận Rạch Gầm – Xoài Mút (1785).

Các yếu tố tác động đến mối quan hệ bao gồm: bối cảnh khu vực Đông Nam Á với vị trí yết hầu của các eo biển Malacca, Sundra và Vịnh Thái Lan ("Địa Trung Hải của Đông Nam Á"); sự tương đồng về thể chế và tham vọng an ninh; cùng hai nhân tố địa bàn trực tiếp là Chân Lạp và Hà Tiên. Chân Lạp đóng vai trò phên dậu phòng thủ từ xa của Việt Nam (năm 1620, vua Chey Chettha II cưới công chúa Ngọc Vạn mở đường cho người Việt khai phá; năm 1809 khi bị Miến Điện đánh, Xiêm trưng 5.000 quân Chân Lạp nhưng vua Ang Chan mật báo cho Gia Định; năm 1811 vua Gia Long gửi thư khẳng định quyền bảo hộ với Rama II). Trấn Hà Tiên do Mạc Cửu khai phá, lập 7 xã thôn (Phú Quốc, Lũng Kè, Cần Bột, Vụng Thơm, Rạch Giá, Cà Mau), dâng lên chúa Nguyễn Phúc Chu năm 1708; nơi đây sở hữu 4 cửa biển huyết mạch (Kim Dư, Hợp Phố, Đại Môn, Tam Giang) và tuyến đường thủy dẫn tới Phnom Penh, trở thành mục tiêu tranh chấp thường trực của quân Xiêm.

Diễn biến quan hệ thời vương triều Nguyễn:

• Thời Gia Long (1802–1819): Mối quan hệ mang tính hữu hảo, bình đẳng, bắt nguồn từ ân tình cá nhân giữa Nguyễn Ánh và Rama I (Nguyễn Ánh từng gả Ngọc Thông cho Rama I; năm 1786 các tướng Lê Văn Quân, Nguyễn Văn Thành dùng ống phun lửa hỗ trợ Xiêm đánh bại quân Miến Điện tại Sài Nặc, bắt 500 tù binh và dẹp tan quân Chà Và; năm 1789 Nguyễn Ánh gửi tặng 8.800 phương gạo tương đương 200 xe cứu đói cho Xiêm). Sau năm 1802, hoạt động ngoại giao diễn ra định kỳ: từ 1802 đến 1813 có 12 đoàn sứ Xiêm sang Việt Nam và 5 đoàn sứ Việt Nam sang Xiêm. Năm 1806, Xiêm tặng Gia Long 3 thuyền chiến. Năm 1808 và 1810, triều Nguyễn gửi nhiều lễ vật (kỳ nam, quế, lụa) cùng đồ phúng viếng tang lễ Rama I (1.000 cân đường phổi, 1.000 cân đường phèn, 1.500 cân đường cát, 55 cân sáp ong) và mừng các vua mới lên ngôi. Hai bên phối hợp kiềm chế trong khủng hoảng Chân Lạp năm 1812: khi quân Xiêm đưa 5 đạo quân hậu thuẫn Ang Snguon, vua Gia Long cử tướng Nguyễn Văn Thụy kín đáo đưa quân trợ giúp Ang Chan, đồng thời khuyên Ang Chan giữ lễ bang giao với Xiêm để bảo toàn hòa khí.
• Thời Minh Mệnh (1820–1840): Quan hệ chuyển sang nghi ngờ và lạnh nhạt. Tháng 1/1820, Bùi Đức Mân được cử sang báo tang Gia Long. Tháng 8/1820, sứ Xiêm Sá chiết Sa-nê mang lễ vật hộp trầu vàng, ống nhổ vàng, ống điếu vàng và 10 cân bạc sang dâng hương tại Huế; triều đình nhà Nguyễn bác bỏ số bạc, buộc mang về nước và trách Rama II trái lễ, sau đó đáp lễ 50 lạng vàng, 600 lạng bạc cho vua Xiêm và 500 lạng cho sứ thần. Vua Minh Mệnh thực hiện ba lần cử sứ viếng tang hoàng tộc Xiêm: tháng 9/1820 (vua thứ ba mất), tháng 7/1826 (tổ mẫu Rama III mất) và tháng 7/1824 (Rama II mất). Đặc biệt vào tháng 7/1824, vua Minh Mệnh ra lệnh bãi triều 3 ngày để tỏ lòng tiếc thương Rama II, đồng thời cử phái bộ do chánh sứ Hoàng Văn Diễn và phó sứ Nguyễn Văn Lễ mang lễ vật sang viếng và mừng Rama III kế vị. Khi nước Miến Điện cử sứ giả đề nghị liên minh cùng Việt Nam đánh Xiêm, vua Minh Mệnh đã dứt khoát từ chối nhằm duy trì hòa khí láng giềng, hoàn trả lễ vật, cấp tiền gạo và cử binh thuyền hộ tống sứ đoàn Miến Điện hồi hương.
• Thời Thiệu Trị (1841–1847): Giai đoạn này chứng kiến sự bùng nổ của các cuộc xung đột quân sự quy mô lớn trực tiếp giữa hai nước trên chiến trường Chân Lạp nhằm xác lập quyền chi phối đối với vương triều này.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận làm rõ bức tranh chuyển biến của quan hệ Việt – Xiêm trong nửa đầu thế kỷ XIX từ hòa hiếu, bình đẳng dưới thời Gia Long sang kiềm chế, rạn nứt ngấm ngầm thời Minh Mệnh và đối đầu quân sự thời Thiệu Trị. Nghiên cứu hệ thống hóa các tư liệu chính sử, cung cấp những số liệu cụ thể về hoạt động tiếp xúc ngoại giao (17 lần sứ bộ qua lại giai đoạn 1802–1813), thực lực quân sự của Xiêm năm 1830 (10.000 bộ binh, 4 chiến hạm, 12 hải phòng hạm, 500 chiến thuyền) và các dữ liệu kinh tế - xã hội hai nước. Đề tài khẳng định vị trí trung gian mang tính quyết định của Chân Lạp và Hà Tiên trong việc kích hoạt mâu thuẫn giữa hai triều đình.

Về mặt giải pháp và bài học kinh nghiệm, tác giả khẳng định việc sử dụng sức mạnh quân sự để bành trướng lãnh thổ chỉ mang lại hậu quả tàn phá nặng nề; các quốc gia cần tôn trọng chủ quyền, giải quyết bất đồng thông qua thương lượng hòa bình. Bài học lịch sử này có giá trị thực tiễn sâu sắc trong việc thực hiện đường lối ngoại giao độc lập tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa hiện nay, nhằm xây dựng khu vực ASEAN hòa bình, ổn định và hợp tác.

Đóng góp của khóa luận thể hiện ở việc tập hợp, xử lý có hệ thống nguồn sử liệu triều Nguyễn kết hợp với các công trình nghiên cứu hiện đại, cung cấp tài liệu phục vụ học tập và giảng dạy môn Lịch sử Việt Nam và Lịch sử Đông Nam Á.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận còn hạn chế trong việc tiếp cận các nguồn tư liệu biên niên sử bản ngữ của Thái Lan và văn bản lưu trữ của Campuchia, chủ yếu dựa trên nguồn sử liệu dịch thuật tiếng Việt (Đại Nam thực lục) và các công trình thứ cấp trong nước. Nguồn tài liệu khai thác từ mạng Internet còn hạn chế. Diễn biến bang giao và chiến sự dưới thời vua Thiệu Trị và Tự Đức chưa được phân tích sâu sắc thành các tiểu mục chi tiết tương xứng với hai triều vua đầu.

Hướng nghiên cứu tiếp theo của đề tài là khảo sát các văn khố lịch sử của Thái Lan để tạo sự đối chiếu song phương đa chiều; đồng thời đi sâu tái hiện chi tiết các chiến dịch quân sự Việt – Xiêm giai đoạn 1841–1847 và tác động của chủ nghĩa thực dân phương Tây đối với quá trình định hình biên giới khu vực nửa sau thế kỷ XIX.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho sinh viên, giảng viên ngành Sư phạm Lịch sử, Lịch sử học, Quan hệ quốc tế và Đông Nam Á học khi tìm hiểu về lịch sử ngoại giao triều Nguyễn.

Các nội dung có giá trị tham khảo chuyên môn cao gồm:

• Dữ liệu về thiết chế tổ chức nhà nước, chính sách ruộng đất quân điền và quản lý hành chính thời Nguyễn.
• Quy thức lễ tân ngoại giao phong kiến, chi tiết danh mục quà tặng, phẩm vật ngoại giao và đồ phúng viếng giữa triều đình Huế và triều đình Bangkok.
• Phân tích vai trò vị trí địa bàn trung gian Chân Lạp và thương cảng Hà Tiên trong bức tranh an ninh Đông Nam Á thời trung đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Vua Minh Mệnh đã xử lý việc sứ thần Xiêm mang 10 cân bạc sang bố thí dân chúng vào tháng 8 năm 1820 như thế nào?
   Triều Nguyễn nhận định việc mang bạc sang bố thí dễ gây cảnh tranh cướp hỗn loạn, xem đó là hành vi trái lễ nghi ngoại giao. Vua Minh Mệnh kiên quyết buộc sứ đoàn Xiêm mang toàn bộ 10 cân bạc về nước và gửi thư trách Rama II, sau đó ban thưởng 50 lạng vàng, 600 lạng bạc cho vua Xiêm và 500 lạng bạc cho sứ thần để bảo toàn thể diện bang giao.

2. Vì sao vua Minh Mệnh từ chối lời đề nghị liên minh quân sự của Miến Điện để tấn công nước Xiêm?
   Vua Minh Mệnh nhận thấy không thể đánh đổi mối quan hệ láng giềng hòa hiếu sẵn có với Xiêm để liên minh với Miến Điện ở xa xôi. Do Xiêm là thế lực lớn chi phối trực tiếp an ninh biên giới phía Tây Nam Việt Nam, nhà vua đã từ chối hợp tác quân sự, trao trả lễ vật, cấp tiền gạo và cử binh thuyền hộ tống sứ bộ Miến Điện về nước.

3. Số lượng các đoàn sứ bộ qua lại giữa Việt Nam và Xiêm trong giai đoạn 1802–1813 dưới thời Gia Long là bao nhiêu?
   Theo thống kê trong khóa luận, từ năm 1802 đến năm 1813, hai nước đã trao đổi tổng cộng 17 đoàn sứ bộ ngoại giao, trong đó có 12 lần sứ bộ Xiêm sang Việt Nam và 5 lần triều Nguyễn cử phái bộ sang Xiêm.

4. Quy mô lực lượng quân sự của nước Xiêm được xây dựng như thế nào vào cuối năm 1830 dưới thời vua Rama III?
   Nhờ thuê chuyên gia quân sự châu Âu huấn luyện, đến cuối năm 1830, quân đội Xiêm sở hữu lực lượng bộ binh 10.000 người, pháo binh huấn luyện theo kỹ thuật phương Tây, cùng lực lượng hải quân gồm 4 chiến hạm, 12 hải phòng hạm và khoảng 500 chiến thuyền cải tiến.

5. Chúa Nguyễn Ánh đã có hành động hỗ trợ quân sự cụ thể nào cho triều đình Xiêm vào năm 1786?
   Năm 1786, khi quân Miến Điện tấn công đất Sài Nặc của Xiêm, Nguyễn Ánh thân chinh trợ chiến, sai hai tướng Lê Văn Quân và Nguyễn Văn Thành dùng ống phun lửa đánh bại quân Miến Điện, bắt sống 500 tù binh; cùng năm đó, Nguyễn Ánh tiếp tục cử Lê Văn Quân đem thủy quân hỗ trợ Phó vương Xiêm đánh dẹp lực lượng quân Chà Và.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Đặng Thị Thùy Nga đã tái hiện bức tranh bang giao phức tạp giữa Việt Nam và Xiêm trong thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn. Công trình làm rõ các giai đoạn biến chuyển từ hòa hiếu thời Gia Long sang kiềm chế ngấm ngầm thời Minh Mệnh và xung đột quân sự thời Thiệu Trị xoay quanh nhân tố Chân Lạp và Hà Tiên. Đề tài khẳng định tầm quan trọng của việc duy trì hòa bình, tôn trọng chủ quyền lãnh thổ, cung cấp tài liệu phục vụ công tác nghiên cứu và giảng dạy lịch sử quan hệ quốc tế truyền thống trong khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận khóa luận có cấu trúc nội dung gồm hai chƣơng. Chƣơng 1: ơ sở dẫn đến mối quan hệ Việt – Xiêm thời vương triều Nguyễn thế kỷ XIX. Ở chƣơng này chủ yếu làm rõ những vấn đề về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của hai nƣớc Việt – Xiêm thế kỷ XIX và khái quát 7 đƣợc mối quan hệ Việt – Xiêm trƣớc thế kỷ XIX. Chƣơng này có ý nghĩa rất quan trọng trong toàn bộ khóa luận, nó cung cấp đƣợc đặc điểm, bản chất của từng nƣớc trong quá trình thiết lập mối quan hệ ngoại giao, làm rõ mối quan hệ bang giao của Việt – Xiêm trƣớc thế kỷ XIX, khắc họa đƣợc sâu sắc những chuyển biến về kinh tế - xã hội và sức mạnh quân sự của Việt – Xiêm, cho thấy hai nƣớc đều có thế lực cân bằng với nhau, đồng thời đây còn là những nội dung cơ bản chi phối xuyên suốt trong khóa luận.

Chƣơng 2: Quan hệ Việt –Xiêm thời vương triều Nguyễn thế kỷ XIX. Chƣơng này chủ yếu làm rõ bối cảnh của khu vực Đông Nam Á và các yếu tố tác động đến mối quan hệ Việt – Xiêm nhƣ Chân Lạp – Lào, Hà Tiên đây là các nhân tố chính làm cho quan hệ ngoại giao giữa hai nƣớc ngày càng có những diễn biến phức tạp qua từng thời vua Gia Long, Minh Mệnh, Thiệu Trị; từ đó sẽ nhận thức bản chất những biến đổi phức tạp trong việc tranh giành ảnh hƣởng, mở rộng chủ quyền lãnh thổ của quốc gia. Chƣơng 2 trình bày nội dung chính của khóa luận, giúp làm rõ hơn về sự thay đổi của quan hệ Việt – Xiêm, qua đây còn muốn nhắc nhở, giáo dục mọi ngƣời nên biết tôn trọng, bảo vệ tốt đẹp những gì đã có trong suốt quá trình lịch sử mới xây dựng đƣợc, nên xây dựng mối quan hệ thân thiện, hữu nghị, không nên sử dụng chiến tranh để mở rộng thế lực của nƣớc mình mà hãy cố gắng tạo ra những mối quan hệ thân thiện và hữu nghị, góp phần xây dựng và đƣa đất nƣớc phát triển. 8 NỘI DUNG Chƣơng 1: Cơ sở dẫn đến mối quan hệ Việt – Xiêm thời vƣơng triều Nguyễn thế kỷ XIX 1.

Nƣớc Việt trong thế kỷ XIX 1. Tình hình kinh tế - xã hội Vào năm 1802 sau khi đánh bại hoàn toàn quân Tây Sơn Nguyễn Ánh lên ngôi hoàng đế lấy niên hiệu là Gia Long (1802-1883), chính thức thành lập vƣơng triều Nguyễn. Năm 1803, triều Nguyễn đƣợc nhà Thanh chính thức phong vƣơng và đổi tên nƣớc thành Việt Nam vào năm 1804. Từ đây, triều Nguyễn đã bắt đầu làm chủ một đất nƣớc Việt Nam rộng lớn thống nhất từ Nam Quan đến mũi Cà Mau.

Sau khi lên ngôi hoàng đế vua Gia Long đã không ngừng quan tâm việc khai hoang mở rộng diện tích đất đai cho nông dân canh tác. Đến năm 1836, thời vua Minh Mạng đã khai thác đƣợc 4.892 mẫu ruộng, trong khi đó ruộng đất thuộc sỡ hữu của nhà nƣớc chỉ có 580.363 mẫu, số còn lại là ruộng tƣ các loại, duy trì và mở rộng diện tích ruộng đất công cho dân. Để tăng cƣờng mở rộng diện tích đất đai canh tác cho nông dân, triều Nguyễn đã thực hiện chế độ quân điền chia đều ruộng đất công cho dân canh tác. Năm 1840, vua Minh Mệnh đã điều chỉnh lại phép quân điền: “Tất cả quan lại, quân lính và dân thƣờng đều nhận số phần nhƣ nhau là 01 phần, các đối tƣợng khác nhận bằng 1/2 phần (lão nhiêu, lão hạng, phế tật, đốc tật) hoặc 1/3 phần (cô nhi, quả phụ)”1.

Qua đây ta có thể thấy đƣợc rằng sau khi vua Minh Mạng điều chỉnh lại chính sách đã thể hiện đƣợc sự quan tâm đúng 1 TS. Huỳnh Ngọc Đáng (2012), Vương triều Nguyễn, thế kỷ XIX, Giáo trình Lịch sử Việt Nam chuyên đề. [trang 48] 9 đắn, tiến bộ hơn về mặt ruộng đất cho ngƣời dân, nhƣng bên cạnh đó ngƣời dân vẫn còn tình trạng bị bóc lột nặng nề, xã hội Việt Nam ngày càng đi vào tình trạng bất ổn. Mặt khác triều Nguyễn đã không ngừng quan tâm đến công tác trị thủy, sửa sang đê điều cho dân.

Sau khi lên ngôi vua Gia Long đã lo tu bổ sửa chữa đê cũ, đắp thêm nhiều đê mới; tiến hành đào kinh Vĩnh Tế và kinh Thoại Hà phục vụ cho việc trồng trọt. Việc đắp đê đƣợc triều đình quan tâm đặc biệt, các công việc đƣợc tiến hành khá tỉ mỉ. Tuy nhiên, nạn vỡ đê vẫn xảy ra thƣờng xuyên kéo theo nhiều thiệt hại nặng nề về kinh tế - xã hội. Nhờ vào những chính sách mang tính trọng nông của triều Nguyễn đã làm cho tình hình nông nghiệp ở nƣớc ta vào thế kỷ XIX đã có những bƣớc phát triển nhất định về khai hoang và sản xuất lƣơng thực ở các vùng đồng bằng.

Tuy nhiên, do chính sách quá chú trọng đất công của triều đình đã làm cho số diện tích ruộng đất tƣ bị hạn chế không thể động viên đƣợc nền sản xuất nông nghiệp phát triển, bên cạnh đó, chính sách đê điều bị thất bại đã làm cho nền nông nghiệp Việt Nam chƣa có tiềm lực phát triển, đời sống ngƣời dân vẫn còn khó khăn chƣa đƣợc ổn định nhƣ những mong muốn khi mới thành lập của triều Nguyễn. Với công nghiệp: Nhà Nguyễn đã làm ra nhiều xƣởng đúc tiền, đúc súng, đóng tàu, tập trung ở kinh thành Huế, Hà Nội, Gia Định và các tỉnh khác. Năm 1803, vua Gia Long đã lập xƣởng đúc tiền ở Hà Nội. Năm 1812 nhà Nguyễn đã đúc thêm tiền kẽm và đến năm 1816 tiền kẽm đã đƣợc lƣu thông trong cả nƣớc, bên cạnh đó triều Nguyễn còn quan tâm nhiều đến việc khai mỏ, nhất là các mỏ kim loại quý.

Năm 1830 - 1840, vua Minh Mệnh đã chế tạo chiếc tàu chạy bằng hơi nƣớc đầu tiên, từ những việc làm này của triều Nguyễn cho thấy đƣợc trình 10 độ và khả năng phát triển công nghệ ở nƣớc ta vào thế kỷ XIX đã nâng cao đƣợc hiểu biết của ngƣời dân. Với thủ công nghiệp: Trong thế kỷ XIX, các làng nghề thủ công ở nông thôn và thành thị đã không ngừng phát triển, nhiều thợ thủ công chuyên nghiệp đã tăng lên một cách đáng kể, triều Nguyễn tổ chức thu thuế và thu mua sản phẩm thƣờng với giá rất thấp. Tuy nhiên, nhìn chung các hoạt động thủ công nghiệp trong dân gian còn rất phân tán, rời rạc, lẻ tẻ. Những chính sách đối với công nghiệp (có cả khai mỏ) và thủ công nghiệp tuy đã có những cố gắng nhất định nhƣng vẫn còn nhiều hạn chế đã không làm cho kỹ thuật phát triển và sản xuất không đạt đƣợc nhiều thành tựu; do những chính sách sai lầm của triều Nguyễn đã làm cho nền thƣơng nghiệp lâm vào tình trạng lạc hậu và trì trệ.

Đối với các hoạt động nội thƣơng: Bƣớc sang thế kỷ XIX, trong điều kiện quốc gia thống nhất không còn tình trạng chia cắt dẫn đến xu thế phát triển kinh tế thị trƣờng ngày càng đƣợc thể hiện rõ hơn, đƣợc biểu hiện cụ thể dƣới triều vua Gia Long nhiều kênh ngòi đƣợc khai đào và những tuyến giao thông quan trọng đã đƣợc sửa chữa và xây dựng mới, thúc đẩy giao lƣu kinh tế giữa các vùng phát triển. Mặt khác nhà nƣớc vẫn còn tình trạng nắm độc quyền mua bán nhiều sản phẩm công nghiệp quan trọng trong nƣớc đã làm cho nền kinh tế hàng hóa không có điều kiện phát triển. Nhà Nguyễn còn thực hiện thống nhất đơn vị đo lƣờng và hệ thống tiền tệ ở trong khu vực. Nhìn chung thƣơng nghiệp có bƣớc phát triển mạnh mẽ, thị trƣờng mở rộng và thống nhất đến nhiều vùng, Việt Nam có đủ điều kiện để tiếp tục phát triển các mối quan hệ ngoại thƣơng với các nƣớc trong khu vực và trên thế giới.

11 Đối với ngoại thƣơng: Vào thế kỷ XIX, các vua triều Nguyễn vấp phải một mâu thuẫn lớn giữa lập trƣờng cƣơng quyết không bang giao chính thức với các nƣớc phƣơng Tây với mong muốn giao thƣơng, buôn bán với các thuyền buôn đến từ các nƣớc này để tranh thủ lợi ích các mặt, chính mâu thuẫn này này đã dần dần hình thành chính sách bế quan tỏa cảng của triều Nguyễn. Vào thế kỷ XIX, thuyền buôn các nƣớc láng giềng nhƣ Xiêm, Malaysia thƣờng xuyên sang mua bán hàng hóa ở nƣớc ta. Đồng thời nhà Nguyễn còn rất xem trọng mối quan hệ bang giao với nhà nƣớc Mãn Thanh và các thuyền buôn Trung Hoa. Những hoạt động về nội thƣơng và ngoại thƣơng của triều Nguyễn đã không tạo đƣợc những bƣớc phát triển đáng kể trong và ngoài khu vực, bên cạnh đó những chính sách bất cập của nhà Nguyễn đã làm cho ngoại thƣơng bị ức chế, đình đốn, không có điều kiện mở rộng giao thƣơng với bên ngoài.

Về mặt xã hội: Dù chú ý trọng nông nhƣng nông nghiệp triều Nguyễn luôn điêu đứng. Vào thế kỷ XIX, nhà Nguyễn đã ban hành nhiều chính sách nhằm ổn định xã hội và phát triển kinh tế, nhƣng do thiên tai mất mùa xảy ra thƣờng xuyên đã dẫn đến nhiều trận nạn đói lớn trong nhân dân; các vua triều Nguyễn đã có những biện pháp cứu giúp dân thoát khỏi tình trạng khó khăn nhƣ mở kho thóc chẩn cấp cho dân đói hoặc cho dân vay lúa, khuyến khích các nhà giàu quyên góp tiền, gạo để cứu tế cho dân, mặt khác triều đình cũng chú ý miễn giảm thuế cho nông dân, miễn giảm thuế nhƣng các biện pháp này đều bị hạn chế do quan lại tham ô. Chính những việc làm sai trái của vua quan triều đình đã làm cho đời sống của ngƣời dân ngày càng cơ cực họ đã phải nổi dậy đấu tranh nhƣ cuộc nổi dậy của Phan Bá Vành ở Nam Định (1826-1827), cuộc nổi dậy của Lê Duy Lƣơng (1832-1838), cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi, Cao Bá Quát… 12 Nhìn chung tình hình kinh tế - xã hội ở Việt Nam thế kỷ XIX đã vấp phải những khó khăn làm cho kinh tế trong và nƣớc không phát triển nhƣ mong muốn từ đầu của triều Nguyễn; quan lại vơ vét, tham nhũng, bóc lột làm cho đời sống nông dân cơ cực họ phải nổi dậy đấu tranh chống lại triều đình để tìm ra đƣợc một cuộc sống tốt hơn đƣa đất nƣớc phát triển hơn và thoát khỏi cảnh bần cùng thối nát của chế độ phong kiến. Tình hình chính trị Nhà Nguyễn xây dựng nhà nƣớc theo thiết chế quân chủ chuyên chế tập trung mọi quyền hành vào tay nhà vua, giúp việc cho vua có 6 bộ (bộ lại, bộ hộ, bộ lễ, bộ binh, bộ hình, bộ công).