phần mở đầu, phần kết luận, phần tài liệu tham khảo và phần phụ lục, luận văn đƣợc kết cấu gồm 3 chƣơng: - Chƣơng 1: Những vấn đề chung. - Chƣơng 2: Những dạng thức của phƣơng tiện giao tiếp phi ngôn ngữ trong tác phẩm tự sự của Nguyên Hồng. - Chƣơng 3: Giá trị biểu hiện của các phƣơng tiện giao tiếp phi ngôn ngữ đƣợc sử dụng trong tác phẩm tự sự của Nguyên Hồng. 10 CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.
Tín hiệu ngôn ngữ 1. Khái niệm tín hiệu Khái niệm tín hiệu đƣợc nhắc đến lần đầu tiên trong học thuyết về tín hiệu ngôn ngữ của F. Theo ông, tín hiệu có hai mặt cái biểu đạt (cbđ – hình thức vật chất cảm tính) và cái đƣợc biểu đạt (cđbđ – nội dung ý nghĩa). Hai mặt này “gắn bó khăng khít với nhau và đã có cái này là có cái kia” [ 3, tr.
Sau này, Ch.Pierce đã đƣa thêm vào cấu trúc nhị diện nhân tố thứ ba là cái lí giải (interpretant). Nhƣng phải đến khi Ch.Morris hệ thống hóa và xây dựng một lí thuyết tổng quan về tín hiệu thì ba chiều của tín hiệu mới thực sự có ý nghĩa trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu khoa học và đặc biệt với ngành tín hiệu học.Morris cũng nhƣ Ch.Pierce chia ra ba chiều của tín hiệu: thứ nhất là chiều kết học nghiên cứu các tín hiệu trong mối quan hệ với các tín hiệu khác, thứ hai là chiều nghĩa học nghiên cứu các tín hiệu trong mối quan hệ với các sự vật ở bên ngoài hệ thống tín hiệu, thứ ba là chiều dụng học nghiên cứu các TH trong những mối quan hệ với ngƣời sử dụng nó.Guiraud: “Một tín hiệu là một kích thích mà tác động của nó đến cơ thể gợi ra hình ảnh kí ức của một kích thích khác” [10, tr. Theo cách hiểu nhƣ vậy thì bất kì hình thức vật chất nào mà có khả năng gợi ra trong kí ức của con ngƣời một hình ảnh nào đó thì đều đƣợc coi là tín hiệu cả, không phân biệt nguồn gốc của nó là tự nhiên hay nhân tạo, có chức năng giao tiếp hay không. Ví dụ đèn tín hiệu giao thông có màu đỏ tức là ngƣời điều khiển phƣơng tiện giao thông phải dừng lại, hoa sữa bắt đầu nở báo hiệu mùa thu đã đến.
11 Từ định nghĩa của F.Guiraud có thể phát hiện ra những đặc trƣng tín hiệu học của các tín hiệu ngôn ngữ. Một sự vật muốn trở thành tín hiệu phải thoả mãn các điều kiện sau: - Tín hiệu phải có tính vật chất. Nghĩa là ngƣời ta có thể nghe đƣợc, thấy đƣợc, sờ đƣợc và quan trọng là phải có khả năng kích thích vào giác quan của con ngƣời và đƣợc con ngƣời cảm nhận bằng chính giác quan của mình. - Tín hiệu phải gợi ra, đại diện cho một cái gì đó khác với chính nó, hay nói cách khác tín hiệu phải mang ý nghĩa.
- Tín hiệu phải đƣợc chủ thể tiếp nhận và lí giải đƣợc, cụ thể là cái quan hệ, cái biểu đạt và cái đƣợc biểu đạt phải đƣợc chủ thể nhận thức và lĩnh hội. - Tín hiệu phải nằm trong một hệ thống nhất định và có đặc điểm khác biệt với các yếu tố khác cùng hệ thống. Bản chất tín hiệu ngôn ngữ Ngôn ngữ cũng đƣợc xem là một tín hiệu vì ngôn ngữ đáp ứng đầy đủ các điều kiện của một tín hiệu. Thứ nhất, ngôn ngữ là một phƣơng tiện vật chất mà con ngƣời có thể nhìn thấy đƣợc và nghe thấy đƣợc thông qua thị giác và thính giác.
Thứ hai, trong thực tế giao tiếp ngôn ngữ bao gồm ba mối quan hệ chính: quan hệ giữa tín hiệu và tín hiệu; quan hệ giữa tín hiệu với thực tế và quan hệ giữa tín hiệu với nhân vật giao tiếp. Ba quan hệ này lập thành ba tín hiệu ngôn ngữ: kết học, nghĩa học và dụng học. Ngoài ra, tín hiệu ngôn ngữ khác với những hệ thống vật chất khác không phải là tín hiệu, chẳng hạn, kết cấu của một cái cây, một vật thể nƣớc, kết cấu của một cơ thể sống,…Do đó, bản chất tín hiệu của ngôn ngữ thể hiện ở những điểm sau: - Các yếu tố của những hệ thống vật chất không phải là tín hiệu có giá trị đối với hệ thống vì có những thuộc tính vật thể tự nhiên của chúng. Hệ thống tín hiệu cũng là hệ thống vật chất nhƣng các yếu tố của nó có giá trị đối 12 với hệ thống không phải do những thuộc tính vật thể tự nhiên của chúng mà do những thuộc tính đƣợc ngƣời ta trao cho để chỉ những khái niệm hay tƣ tƣởng nào đó.
- Tính hai mặt của tín hiệu. Mỗi tín hiệu là cái tổng thể do sự kết hợp giữa cái biểu hiện và cái đƣợc biểu hiện mà thành. Cái biểu hiện trong ngôn ngữ là hình thức ngữ âm, còn cái đƣợc biểu hiện là khái niệm hay đối tƣợng biểu thị. - Tính võ đoán của tín hiệu.
Mối quan hệ của cái biểu đạt và cái đƣợc biểu đạt có tính võ đoán, tức là giữa hình thức âm và khái niệm không có mối tƣơng quan bên trong nào. Vì thế, khái niệm “ngƣời đàn ông cùng mẹ sinh ra và sinh ra trƣớc mình” trong tiếng Việt đƣợc biểu thị bằng âm [anh], nhƣng trong tiếng Nga đƣợc biểu thị bằng âm [brat]. Khái niệm ấy đƣợc biểu thị bằng âm [anh] hay [brat] hoàn toàn là do sự quy ƣớc, hay do thói quen của tập thể quy định chứ không thể giải thích lí do. - Giá trị khu biệt của tín hiệu.
Trong một hệ thống tín hiệu, cái quan trọng là sự khu biệt. Thuộc tính vật chất của mỗi tín hiệu ngôn ngữ thể hiện ở những đặc trƣng có khả năng phân biệt của nó. So sánh một vết mực trên giấy và một chữ cái chúng ta sẽ thấy rõ điều đó. Cả vết mực và chữ cái đều có bản chất vật chất nhƣ nhau, đều có thể tác động và thị giác nhƣ nhau.
Nhƣng muốn nêu đặc trƣng của vết mực phải dùng tất cả các thuộc tính vật chất của nó: độ lớn, hình thức, màu sắc, độ đậm nhạt,…tất cả đều quan trong nhƣ nhau. Trong khi đó, cái quan trọng đối với một chữ cái chỉ là cái làm cho nó khác với những chữ cái khác: chữ A có thể lớn hơn hay nhỏ hơn, đậm nét hơn hay thanh nét hơn, có thể có màu sắc khác nhau, nhƣng đó vẫn chỉ là chữ A. Sở dĩ nhƣ vậy là do chữ A nằm trong hệ thống tín hiệu, còn vết mực không phải là tín hiệu. Trong cuốn Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng, tác giả Đỗ Hữu Châu coi ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu sơ cấp đƣợc xây dựng với những thể chất tinh 13 thần và vật chất, đó là những âm thanh do một bộ máy cấu âm con ngƣời tạo ra.
Ông đặc biệt lƣu ý vấn đề chức năng và đặc tính đa chức năng của tín hiệu ngôn ngữ không chỉ thuần túy mang chức năng giao tiếp mà đồng thời còn là công cụ để tƣ duy, để tổ chức xã hội, để duy trì sự sống của con ngƣời và còn mang chức năng thi pháp,. trong đó chức năng giao tiếp là chức năng xã hội quan trong nhất của ngôn ngữ. Giao tiếp và quá trình giao tiếp 1. Khái niệm giao tiếp Trong cuốn Tiếng Việt thực hành, Bùi Minh Toán có định nghĩa khái niệm giao tiếp nhƣ sau: “Giao tiếp là hoạt động tiếp xúc giữa con người với con người trong xã hội, ở đó diễn ra sự trao đổi thông tin, sự trao đổi nhận thức, tư tưởng, tình cảm và sự bày tỏ mối quan hệ, sự ứng xử, thái độ của con người đối với con người và đối với những vấn đề cần giao tiếp”.22] Mối quan hệ giao tiếp giữa con ngƣời với con ngƣời có thể xảy ra với các hình thức khác nhau: - Giao tiếp giữa cá nhân với cá nhân - Giao tiếp giữa cá nhân với nhóm - Giao tiếp giữa nhóm với nhóm, giữa nhóm với cộng đồng.
Giao tiếp vừa mang tính chất xã hội vừa mang tính chất cá nhân: - Tính chất xã hội thể hiện ở chỗ nó đƣợc nảy, sinh hình thành trong xã hội và sử dụng các phƣơng tiện do con ngƣời làm ra đƣợc truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. - Tính chất cá nhân thể hiện ở nội dung, phạm vi nhu cầu, phong cách kỹ năng,… giao tiếp của con ngƣời. Ngôn ngữ là phƣơng tiện giao tiếp quan trọng nhất của con ngƣời và xã hội loài ngƣời. Ngay từ khi có con ngƣời và xã hội loài ngƣời, ngôn ngữ đã đƣợc dùng làm phƣơng tiện giao tiếp.
Nó đƣợc dùng để giao tiếp ở mọi nghề 14 nghiệp, mọi lứa tuổi, mọi lĩnh vực hoạt động với nội dung nhận thức, tƣ tƣởng, tình cảm. Khi có chữ viết, ngôn ngữ lại còn giúp con ngƣời thực hiện đƣợc sự giao tiếp ở những khoảng không gian rộng lớn hơn và cách biệt và giao tiếp giữa các thế hệ đã qua với các thế hệ đang và sẽ tồn tại (qua các văn bản đƣợc lƣu giữ lại).Chức năng giao tiếp Nhƣ đã trình bày ở trên, mối quan hệ giao tiếp giữa ngƣời với ngƣời có thể diễn ra với nhiều hình thức cùng với những tính chất của giao tiếp đã làm cho giao tiếp có nhiều chức năng. Chúng ta có thể hệ thống thành 5 chức năng cơ bản sau: - Chức năng thông tin (còn gọi là chức năng thông báo): Theo chức năng này qua giao tiếp, nhân vật giao tiếp, kể cả ngƣời nói, thu nhận đƣợc những hiểu biết, những tri thức mới về thế giới. Đây là lĩnh vực của trí tuệ, của lí trí và những nội dung thu nhận đƣợc đều có thể đánh giá theo tiêu chuẩn đúng – sai logic.
- Tạo lập quan hệ: Qua giao tiếp, quan hệ liên cá nhân thay đổi. Có những cuộc giao tiếp diễn ra đã làm cho quan hệ thân hữu giữa ngƣời với ngƣời nảy sinh hoặc mất đi, thậm chí từ bạn thành thù. - Chức năng biểu hiện (còn có thể gọi là chức năng biểu lộ): Giao tiếp giúp cho con ngƣời bày tỏ đƣợc đặc điểm, sở thích, ƣu điểm, nhƣợc điểm, nguồn gốc địa phƣơng của mình. Qua giao tiếp chúng ta bộc lộ trạng thái nội tâm của chúng ta, thể hiện tình cảm, thái độ, cách đánh giá của chúng ta đối với hiện thực đƣợc nói tới, đối với ngƣời đang giao tiếp với chúng ta hoặc đối với chính cuộc giao tiếp mà chúng ta đang thực hiện.
- Chức năng giải trí: Giao tiếp với nhau, trò chuyện với nhau là một cách giải trí, tiêu khiển, giải tỏa những bức xúc, thƣ giãn những căng thẳng của chúng ta. Chuyện phím, tán gẫu, “đấu hót” là những cuộc giao tiếp mà chức năng chủ yếu là giải trí.