Chương 1: PHONG CÁCH, PHONG CÁCH THƠ VÀ SỰ ĐỊNH HÌNH PHONG CÁCH THƠ YẾN LAN 1. Khái niệm phong cách Bàn về phong cách là một vấn đề không đơn giản, đây là một vấn đề nhiều tranh cãi, bởi ví chúng ta không thể áp đặt cho nhà văn, nhà thơ này một phong cách khi chƣa xem sáng tác của họ, chƣa tìm hiểu về con ngƣời họ. Chúng ta đã biết đên câu nói: Văn như kỳ nhân, tính cá thể ở đó là vô cùng rõ nét. Đọc một bài thơ, một đoạn văn ta nhận ra đây là bài thơ của Tố Hữu, kia là văn của Nguyễn Tuân, đây là ký của Tô Hoài và kia là thơ Yến Lan….
Với những nhà văn, nhà thơ lớn, tác phẩm của họ bao giờ cũng toát lên một giọng điệu riêng, một cách tiếp cận và bình giá đời sống riêng… mà ngƣời đọc không thể nhầm lẫn với bất kì một nhà văn nào khác. Điều đó dẫn đến khái niệm phong cách cũng có nhiều cách hiểu khác nhau. Thuật ngữ phong cách, theo viện sĩ Timophiep, có thể bắt nguồn từ mẫu tự La Tinh. Trƣớc đây, ngƣời Hi Lạp dùng chữ “Stylos” để chỉ một cái que có một đầu nhọn, một đầu tù.
Ngƣời La Mã thì gọi là “stylus” cũng để chỉ cái que đó, nhƣng đầu nhọn dùng để viết lên một tấm bảng nhỏ có xoa sáp. Về sau, ngƣời Pháp dùng chữ “style” với nghĩa ban đầu là nét chữ, và sau đƣợc hiểu là bút pháp với những đặc điểm ngôn ngữ và văn thể. Trải qua quá trình phát triển lâu dài của văn học và ngôn ngữ, khái niệm “phong cách” mới đƣợc sử dụng nhƣ cách hiểu của chúng ta hiện nay. Mĩ học phƣơng Tây theo chủ nghĩa hình thức thì một mặt đƣa ra khái niệm quá rộng về phong cách khi đồng nhất nó với phƣơng pháp nghệ thuật, nhƣng mặt khác lại thu hẹp nó trong thủ pháp sáng tác của nghệ sĩ.
Khchrapchencô trong Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học khi đứng trƣớc một số lƣợng lớn những định nghĩa, quan niệm khác - 10 - Luận văn Thạc sĩ Phan Thị Nga nhau về phong cách đã so sánh thú vị rằng: Những định nghĩa này xoè ra như một cánh quạt.Grigorian trong “Vấn đề phong cách nghệ thuật” khẳng định: Phong cách không thể vô can với phương pháp, với cá nhân nhà nghệ sĩ về thời đại, với vẻ đặc thù trong sáng tác của anh ta. Phong cách là sự thống nhất cao nhất của tất cả những phạm trù đó” [17, tr 9].Turbin trong bài viết “Thế nào là phong cách của tác phẩm nghệ thuật?”, đăng trên tạp chí “Những vấn đề văn học” số 10.1959, viết: Phong cách - đó là ngôn từ được xét trong mối quan hệ của nó với hình tượng, đó còn là tác động qua lại thường xuyên giữa những khái niệm và những ý nghĩa nảy sinh trong ngôn từ đặt vào một văn cảnh nghệ thuật [17, tr 11]. Một số nhà nghiên cứu cho rằng: phong cách là sự tổng hợp, là hệ thống các phƣơng tiện miêu tả và biểu đạt hay nói một cách khác, phong cách đƣợc coi là hình thức toàn vẹn có tính chất nội dung.Đneprov nhận xét: “Phong cách là mối liên hệ của những hình thức, mối liên hệ đó bộc lộ sự thống nhất của nội dung nghệ thuật”. Ngoài những quan điểm về phong cách đã nêu ở trên, còn có những ngƣời đề xuất nghiên cứu phong cách từ góc độ cấu trúc, tiêu biểu là W.
Ở Việt Nam, vấn đề phong cách nghệ thuật cũng đƣợc nhiều ngƣời quan tâm.Phan Ngọc, phong cách là: một cấu trúc hữu cơ của tất cả các kiểu lựa chọn tiểu biểu, hình thành một cách lịch sử và chứa đựng một giá trị lịch sử, có thể cho phép ta nhận diện một thời đại, một thể loại, một tác phẩm hay một tác giả [34]. Nhà thơ Hoàng Trung Thông cho rằng: Phong cách và cá tính nhà văn không phải là cái gì khó hiểu. Đó là biểu hiện của mỗi nhà văn trong khi xây dựng chủ đề, nhân vật, trong khi vận dụng hình tượng nghệ thuật và ngôn ngữ - 11 - Luận văn Thạc sĩ Phan Thị Nga văn học. Mỗi nhà văn trong quá trình sáng tạo nghệ thuật phải tự tạo cho mình một phong cách riêng, một điệu cảm xúc riêng [17, tr 14].
Khi nghiên cứu về phong cách Đỗ Lai Thuý cho rằng: Phong cách là cá tính của chủ thể sáng tạo, và sự tự do lựa chọn các ngôn ngữ để thể hiện nó trong tác phẩm. Cá tính, cái chút riêng biệt nhỏ nhoi ấy, là tất cả,…phong cách cũng là chỗ đặc dị, nơi chứa đựng mật số của tác phẩm văn chương… Có thể thấy, những định nghĩa về phong cách thật đa dạng, phong phú, khó có thể đƣa ra một định nghĩa mà tất cả mọi ngƣời đều nhất trí. Tuy nhiên, phong cách có những điểm chung mà nhiều ngƣời đề cập tới nhƣ: phong cách biểu hiện những đặc điểm thể hiện cá tính sáng tạo của nghệ sĩ, là nhận thức của ngƣời nghệ sĩ về cuộc sống, là sự tổng hợp các đặc điểm nghệ thuật trong sự thống nhất với nội dung. Tìm hiểu phong cách của một nhà văn, nhà thơ chúng ta không nên nghiên cứu riêng các vấn đề nhƣ thể loại, ngôn ngữ, các môtíp nghệ thuật,… mà nên xem xét chúng trong sự thống nhất toàn vẹn của thế giới nghệ thuật, bởi các yếu tố lặp đi lặp lại nhƣ một qui luật này không tồn tại một cách độc lập, tách bạch nhau để tạo nên một hình thức nghệ thuật hoàn chỉnh.
Phong cách một mặt do tài năng bẩm sinh của ngƣời nghệ sĩ, mặt khác, quan trọng hơn là kết quả của quá trình đào luyện lâu dài trong đời sống nghệ thuật, là chất tổng hợp của tâm hồn, trí tuệ, kiến thức học hỏi và làm việc ở mỗi cá nhân ngƣời nghệ sĩ. Chính vì thế, mọi quan điểm đóng cửa để xác lập cá tính, tự nghĩ ra một phong cách trƣớc khi cầm bút sáng tác, đặt cá tính lên trên tất cả chẳng qua chỉ là sự lừa dối và đƣa đến một sự trống rỗng giả tạo về phong cách hoặc là sự tự huyễn hoặc của những bản lĩnh nghệ sĩ non yếu. Thực tiễn phát triển của văn học nghệ thuật ở Việt Nam và trên thế giới đã chứng minh rằng, không phải ngƣời nghệ sĩ nào cũng tạo cho mình một phong cách riêng. Cần phải xem xét phong cách là phẩm chất sáng tạo cao - 12 - Luận văn Thạc sĩ Phan Thị Nga nhất của ngƣời nghệ sĩ trong quá trình đồng hoá hiện thực bằng thẩm mỹ.
Nhà văn Macxim Gorki đã khuyên những ngƣời viết văn trẻ rằng: Các bạn trẻ! Các bạn hãy học và đọc cách viết của tất cả những nhà văn có văn phong điêu luyện nhưng phải tìm ra nốt nhạc và lời ca cho riêng mình… Bạn hãy giữ lấy cái gì là của riêng mình. Là một người không có cái gì của riêng mình thì phải thấy rằng người đó chẳng có cái gì hết. Nhà văn Nam Cao - cây bút hiện thực phê phán xuất sắc cũng khẳng định thêm: Văn chương không cần đến những người thợ khéo tay làm theo kiểu mẫu đưa cho. Văn chương chỉ dung nạp những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa ai có.
Chúng ta không thể chấp nhận quan điểm cho rằng phong cách chỉ bao hàm những yếu tố về kĩ xảo, kĩ thuật nhƣ các nhà hình thức chủ nghĩa, cũng không thể nhầm lẫn phong cách với bút pháp. Đúng nhƣ Tô Hoài đã nhận xét: Phong cách tuyệt nhiên không phải là kĩ xảo, không phải là chiếc áo khoác. Nếu ví nghệ thuật là một con người thì phong cách là da trên cơ thể con người. Cho nên theo quan điểm của chúng tôi, phong cách đƣợc coi nhƣ là sự thống nhất hữu cơ giữa nội dung và hình thức, giữa cái phản ánh và cái đƣợc phản ánh.
Phong cách thể hiện trong suốt quá trình sáng tạo của nhà thơ, nhà văn. Yếu tố lặp đi lặp lại đƣợc coi nhƣ một cá tính, sở thích, nhu cầu và cao hơn là nguyên tắc tổ chức hình thức tác phẩm. Phong cách toát lên từ hệ thống nghệ thuật toàn vẹn. Do đó việc tìm hiểu phong cách chỉ có thể đạt đƣợc kết quả khả quan khi chúng ta đặt các yếu tố cấu thành phong cách trong mối tƣơng tác để tạo thành một chỉnh thể thống nhất.
Tƣ tƣởng, chủ đề, ngôn ngữ, thể loại, môtíp… và cuối cùng là cá tính nhà văn có tác dụng quyết định đến sự hình thành phong cách. Nói nhƣ Nguyễn Đình Thi: mỗi nhà thơ có tâm trạng riêng cũng như mỗi con người có một nét mặt, một tính nết. Có nhà thơ là tiếng kèn - 13 - Luận văn Thạc sĩ Phan Thị Nga xung trận, có nhà thơ là tiếng sáo véo von. Có nhà thơ là dòng suối thầm thì, có nhà thơ là dòng thác dữ xô đẩy.
Tóm lại, theo chúng tôi, phong cách là những dấu ấn cá nhân của ngƣời nghệ sỹ in đậm lên tác phẩm và mọi yếu tố cấu thành nên tác phẩm: từ cách thức tổ chức tác phẩm, xử lý đề tài đến giọng điệu, ngôn ngữ, thời gian, không gian… Phong cách chính là sự độc đáo về tƣ tƣởng cũng nhƣ nghệ thuật. Nó tạo ra dấu ấn riêng cho một tác phẩm, một tác giả, một thời đại và một dân tộc. Phong cách thơ Nhƣ đã nêu ở trên, phong cách là cá tính riêng, dấu ấn riêng của một tác giả. Cụ thể, khi nói đến phong cách là ta nghĩ ngay đến dấu ấn cá nhân ở trong đó.
Khi nói đến phong cách thơ thì đó là những biểu hiện của tài năng thi ca đích thực. Khi nghiên cứu về Phong cách thơ Hồ Xuân Hương Đỗ Lai Thuý đã chỉ ra tầm quan trọng của yếu tố ngôn ngữ thơ. Ông cho rằng, ngày nay ngƣời ta đi tìm phong cách thơ trong chính tác phẩm thơ, hay chính xác hơn trong chính ngôn ngữ thơ. Các thông số khác nhƣ tiểu sử tác giả, hoàn cảnh kinh tế xã hội, điều kiện lịch sử…chỉ để tham chiếu, soi sáng, lí giải.
Ngôn ngữ trƣớc đây bị coi nhƣ một thứ bao bì, một công cụ của ý tƣởng nên việc tìm hiểu phong cách thơ của một tác giả qua và bằng ngôn ngữ là điều không thể [54, tr 55]. Theo chúng tôi thì ta không nên bỏ qua bất kỳ một yếu tố nào khi tìm hiều phong cách thơ của một tác giả, cũng không cần thiết đánh giá bên nào nặng, bên nào nhẹ. Điều cốt yếu và quan trọng là làm sáng tỏ đƣợc yếu tố đã góp phần làm nên phong cách của nhà thơ.