Mở đầu” và “Kết luận”, luận văn gồm ba chương: Chƣơng 1: Một số vấn đề lí luận về hoàn cảnh và vài nét về Nguyễn Minh Châu - người “tiền trạm” đổi mới. Một số vấn đề lí luận về hoàn cảnh trong văn học. Vài nét về tư duy nghệ thụât có ý nghĩa “tiền trạm” đổi mới của Nguyễn Minh Châu. Chƣơng 2: Hệ thống nhân vật và mâu thuẫn xung đột tạo hoàn cảnh trong tập truyện “Chiếc thuyền ngoài xa” 2.
Hệ thống nhân vật tạo hoàn cảnh. Mâu thuẫn, xung đột tạo hoàn cảnh. Chƣơng 3: Cơ chế và không khí của hoàn cảnh trong tập truyện “Chiếc thuyền ngoài xa” 3. Những cơ chế chủ đạo tạo hoàn cảnh trong tập truyện “Chiếc thuyền ngoài xa”.
Không khí của hoàn cảnh trong tập truyện “Chiếc thuyền ngoài xa”. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 12 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT VỀ HOÀN CẢNH VÀ VÀI NÉT VỀ ĐỔI MỚI TƢ DUY NGHỆ THUẬT CỦA NGUYỄN MINH CHÂU 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT VỀ HOÀN CẢNH 1. Khái niệm “hoàn cảnh” Trong thực tế khái niệm “hoàn cảnh” bao gồm địa điểm hoạt động cụ thể của con người, những điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, thời đại, những mối quan hệ cụ thể của cá nhân với mọi người, với cuộc sống xung quanh.
Theo “Từ điển Tiếng Việt”, hoàn cảnh là: “Toàn thể nói chung những nhân tố khách quan bên ngoài có tác động đến sự sinh sống, sự hoạt động của con người, đến sự xảy ra hoặc diễn biến của sự việc nào đó. Như vậy, theo định nghĩa trên, nói tới hoàn cảnh là nói tới mối quan hệ (cả tự nhiên và xã hội) với tính cách và số phận của con người. Nhưng hoàn cảnh trong tác phẩm văn học không phải là sự phản ánh một cách máy móc hoàn cảnh trong đời sống thực tế. “Hoàn cảnh là một yếu tố của tác phẩm tự sự” (Trần Đình Sử), nó chịu sự tác động của qui luật sáng tạo văn chương, nghĩa là nó cũng được các nhà văn sáng tạo theo cảm quan và cá tính nghệ thuật của riêng mình.
Chính vì vậy, khi chúng tôi đề cập đến khái niệm “hoàn cảnh” trong luận văn này là muốn tìm hiểu và khẳng định vị trí của nó với tư cách là một phương diện nghệ thuật của tác phẩm văn học. Nhiều nhà nghiên cứu, nhà lí luận văn học đã có những ý kiến bàn về “hoàn cảnh” (Đó là một điều tất yếu bởi các khái niệm khoa học (nhất là trong khoa học nhân văn) rất khó có thể đạt tới sự tuyệt đối. Những thuật ngữ, khái niệm không nhất thành bất biến mà luôn được bổ sung để hoàn thiện hơn). Khi bàn tới khái niệm hoàn cảnh, các nhà nghiên cứu văn học (nhất là nghiên cứu văn học hiện thực) thường hay nhắc tới ý kiến của Ăngghen: “Chủ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 13 nghĩa hiện thực đòi hỏi, ngoài tính cách chân thực của chi tiết ra, sự tái hiện chân thực những tính cách điển hình trong những hoàn cảnh điển hình” [34.
Mặc dù, ý kiến của Ăngghen về chủ nghĩa hiện thực có phần nghiêng về phương diện xã hội nhiều hơn là phương diện nghệ thuật khi nghiên cứu hoàn cảnh trong tác phẩm văn học, song, từ ý kiến của Ăngghen có thể suy rộng ra hoàn cảnh nghệ thuật là môi trường cần phải có để xây dựng những tính cách trong nghệ thuật. Từ đầu thế kỉ XX, những nhà lí luận Nga đã rất quan tâm tới vấn đề hoàn cảnh trong mối quan hệ với tính cách thuộc các tác phẩm văn học hiện thực.Timôpheep có ý kiến “Hoàn cảnh mà ta hiểu theo nghĩa rộng là toàn bộ môi trường xã hội xung quanh con người đó. Cái vốn có của hoàn cảnh ấy là những mối quan hệ nhất định giữa người và người, thể hiện trong những biến cố xung đột này hay những biến cố xung đột khác. những biến cố xung đột trong đó bộc lộ rõ thái độ của con người đối với hoàn cảnh ấy” [51.
Nhưng, có thể thấy rằng ý kiến này chưa chý ý tới một phương diện khác của hoàn cảnh, đó là toàn bộ môi trường tự nhiên. Đồng thời, tác giả cũng chỉ xem xét hoàn cảnh ở khía cạnh xã hội, mà không thấy hoàn cảnh là một phương diện hình thức, có ý nghĩa thẩm mỹ, thể hiện cá tính nghệ thuật của nhà văn. Cùng khẳng định bản chất xã hội của hoàn cảnh còn có nhận định của nhà nghiên cứu G.Pospelov trong cuốn Dẫn luận nghiên cứu văn học: “Ngay tư tưởng lý luận văn học dân chủ đã khám phá bản chất xã hội của các hoàn cảnh tạo nên tính cách và đó là chìa khóa có tính chất phương pháp luận quan trọng để hiểu văn học hiện thực. Các hoàn cảnh đã được hiểu như các đặc điểm bên ngoài của môi trường, hoàn cảnh tương tự mà như những quan hệ xã hội và cuộc đấu tranh xã hội qui định sự vận động lịch sử của xã hội và do đấy quy định cả từng cá nhân riêng lẻ” [46.
Có thể thấy sự nhận thức mới về hoàn cảnh trong văn học là nhận định của M. Khrapchenco: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 14 “Các nhà hiện thực thế kỉ XX đã thực hiện việc khám phá lĩnh vực hình thành và phát triển những tính cách con người, các mối liên hệ của những tính cách đó đối với môi trường xã hội, những khám phá đó sở dĩ có được là do trong chính thực tại đã nổi rõ lên sự tác động của hoàn cảnh sống đối với thế giới nội tâm và cũng là do tư duy sáng tạo của các nghệ sĩ ngôn từ lớn đã nhằm vào việc nghiên cứu các khái quát bằng nghệ thuật các quan hệ của con người với môi trường xã hội, của cá nhân với xã hội” [22. Chính tác giả, trong khi nhận xét về một số tác phẩm tiêu biểu của Banzăc về khía cạnh hoàn cảnh đã phát hiện ra hoàn cảnh như một hình tượng nghệ thuật: “Hoàn cảnh sinh hoạt trong tác phẩm Banzăc nhiều khi không chỉ là sự dẫn chuyện, mà còn như một nhân vật văn học độc đáo, bình đẳng nhiều mặt với các nhân vật chính của tác phẩm”. Đặc biệt là nhà nghiên cứu đã gợi mở những phương diện cấu trúc của hoàn cảnh nghệ thuật: “Khi xác định hoàn cảnh sinh hoạt vật chất của các nhân vật, ảnh hưởng của hoàn cảnh đó đối với con người, Banzăc không tách rời cái môi trường theo nghĩa hẹp của từ này, với cái môi trường được hiểu một cách rộng rãi như là tập hợp mâu thuẫn của những nguyên tắc thống trị đời sống.
Cái này đan quyện cái kia” [22. Các nhà lí luận Việt Nam khi bàn về chủ nghĩa hịên thực cũng rất lưu ý tới vấn đề hoàn cảnh. Nhưng, chủ yếu chỉ nhấn mạnh tới mối quan hệ giữa tính cách điển hình và hoàn cảnh điển hình. Trong công trình nghiên cứu về Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, tác giả Phan Cự Đệ đã nhấn mạnh tới sự phân biệt hoàn cảnh xã hội và hoàn cảnh trong tác phẩm: “Hoàn cảnh điển hình trong tiểu truyết không phải là sự sao chép một cách tầm thường hoàn cảnh trong cuộc sống.
Hoàn cảnh điển hình phản ánh bối cảnh lịch sử nhưng khái niệm hoàn cảnh điển hình không đồng nhất với khái niệm hoàn cảnh lịch sử. Hoàn cảnh điển hình là một phạm trù thẩm mỹ. Hoàn cảnh điển hình khái quát và nêu lên ý nghĩa bản chất của cuộc đấu tranh xã hội bằng hình thức Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 15 thẩm mỹ cá bịêt hóa. Hoàn cảnh điển hình do nhà văn xây dựng trên cơ sở tưởng tượng hư cấu và nhờ vậy họ làm cho sự xung đột giữa các mâu thuẫn xã hội cơ bản trở nên gay gắt hơn, sự phát triển của hành động trở nên dồn dập căng thẳng hơn” [11.
Khi nhà nghiên cứu khẳng định hoàn cảnh “là một hình thức thẩm mỹ cá biệt hóa” và “xây dựng trên cơ sở tưởng tượng hư cấu”, có nghĩa là đã công nhận hoàn cảnh là kết quả sáng tạo riêng của nhà văn và có ý nghĩa thẩm mỹ nhất định, độc lập với hoàn cảnh lịch sử. Nhưng, tác giả cũng chưa chỉ ra cấu trúc nghệ thuật của khái niệm hoàn cảnh. Có nhiều điểm thống nhất với ý kiến của tác giả Phan Cự Đệ còn có nhận định của nhà nghiên cứu Hà Minh Đức: “Hoàn cảnh trong tác phẩm văn học không phải là sự phản ánh một cách máy móc hoàn cảnh trong thực tế, mà nó cũng chịu sự tác động của quy luật sáng tạo văn học, nghĩa là nó cũng được nhà văn tiến hành khái quát hóa và cá biệt hóa khi đưa vào tác phẩm. khái quát là ý nghĩa tiêu biểu của hoàn cảnh trong tác phẩm cho nhiều hoàn cảnh khác cùng một thời đại với nó.
cùng với tính khái quát hoàn cảnh trong tác phẩm phải có tính các biệt. Đó chính là những đặc điểm riêng biệt, độc đáo, những chi tiết cụ thể, sinh động về địa điểm hoạt động và mối quan hệ của con người sống trên địa điểm ấy” [13. Từ đó, hoàn cảnh trong tác phẩm này sẽ được phân biệt với hoàn cảnh trong tác phẩm khác, mặc dù chúng cùng miêu tả một phạm vi hiện thực nhất định. Mặc dù đã lưu ý phân biệt hòan cảnh nghệ thuật và hoàn cảnh ngoài đời, nhưng tác giả vẫn chưa nói tới cấu trúc nghệ thuật của hoàn cảnh.
Khi bàn tới vấn đề hoàn cảnh điển hình, tác giả đã có những khám phá “Hòan cảnh điển hình phải bao gồm những sự kiện, những quan hệ do chính những tính cách tạo nên”. Nhận xét này gợi mở cho chúng ta về một số yếu tố thuộc cấu trúc nghệ thuật của hoàn cảnh; đó là những mâu thuẫn và hệ thống nhân vật tạo hoàn cảnh. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 16 Ông Hoàng Ngọc Hiến trong cuốn “Năm bài giảng về thể loại” đã phân biệt hoàn cảnh lớn và hoàn cảnh nhỏ trong tác phẩm văn học: “Hoàn cảnh nhỏ là môi trường hoạt động cụ thể, là môi trường sống trực tiếp của nhân vật”. “Hoàn cảnh lớn hiểu theo nghĩa rộng nhất là hoàn cảnh lịch sử chung, là trạng thái nhân thế của xã hội, là tình thế thời đại với những quy luật, những xu thế khái quát nhất bật ra từ mối quan hệ cốt yếu nhất của thời đại” [16.
Sự phân biệt và lấy ví dụ trong việc tìm hiểu tác phẩm Chí Phèo của ông Hoàng Ngọc Hiến khá sinh động, nhưng cũng chưa nhìn nhận hoàn cảnh trong tác phẩm văn học là một phương diện nghệ thuật có ý nghĩa thẩm mỹ.