Nghiên Cứu Đặc Điểm Khu Hệ Bò Sát (Reptilia) Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Hoạt, Tỉnh Nghệ An

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt là một trong những khu vực quan trọng về đa dạng sinh học tại Việt Nam. 54 trang · Trường Đại Học Lâm Nghiệp · 2020.

• Tác giả: Đàm Quang Hùng
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Đắc Mạnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Khu Hệ Bò Sát Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Hoạt
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đặc điểm chung của động vật thuộc lớp Bò sát
• 1.2. Sơ lược đặc điểm khu hệ Bò sát Việt Nam
• 1.3. Về đa dạng thành phần loài
• 1.4. Về tình trạng bảo tồn của các loài Bò sát ở Việt Nam
• 1.5. Về các nhóm sinh thái theo nơi ở của Bò sát
• 1.6. Về tính thực, thích nghi với thức ăn của Bò sát
• 1.7. Đặc điểm cơ bản của KBTTN Pù Hoạt
• 1.7.1. Đặc điểm địa hình, địa thế
• 1.7.2. Đặc điểm khí hậu thủy văn
• 1.7.3. Đặc điểm thảm thực vật rừng
• 1.7.4. Đặc điểm khu hệ động-thực vật
• 1.7.5. Đặc điểm dân sinh, kinh tế - xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Các mục tiêu cụ thể
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp điều tra thu thập số liệu
• 2.4.2. Phương pháp thống kê, xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 3.1. Đa dạng thành phần loài Bò sát ở KBTTN Pù Hoạt
• 3.2. So sánh đa dạng loài Bò sát ở KBT Pù Hoạt với một số khu bảo tồn lân cận
• 3.3. Các ghi nhận mới của đợt điều tra năm 2019 tại KBTTN Pù Hoạt
• 3.4. Các loài Bò sát có giá trị bảo tồn cao tại KBTTN Pù Hoạt
• 3.5. Một số đặc trưng sinh thái của khu hệ Bò sát KBTTN Pù Hoạt
• 3.5.1. Đặc trưng về loại hình sinh thái
• 3.5.2. Đặc trưng về tính thực
• 3.6. Phân cấp mức độ ưu tiên trong bảo tồn đa dạng loài Bò sát ở KBT Pù Hoạt
• 3.6.1. Đề xuất tiêu chí phân cấp mức độ ưu tiên bảo tồn
• 3.6.2. Kết quả xếp hạng ưu tiên bảo tồn các loài Bò sát
• 3.7. Định hướng giải pháp quản lý để bảo tồn tính đa dạng của khu hệ Bò sát tại KBTTN Pù Hoạt
• KẾT LUẬN VÀ TỒN TẠI-KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đặc Điểm Khu Hệ Bò Sát Tại Pù Hoạt

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt là một trong những khu vực quan trọng về đa dạng sinh học tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài động vật mà còn là môi trường lý tưởng cho các loài bò sát. Đặc điểm khu hệ bò sát tại đây rất phong phú, với nhiều loài có giá trị bảo tồn cao. Việc nghiên cứu khu hệ bò sát tại Pù Hoạt giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học và tầm quan trọng của việc bảo tồn.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Khu Bảo Tồn Pù Hoạt

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt có hệ sinh thái đa dạng với nhiều loại hình địa hình và khí hậu khác nhau. Đặc điểm này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài bò sát, từ đó góp phần vào sự đa dạng sinh học của khu vực.

1.2. Vai Trò Của Bò Sát Trong Hệ Sinh Thái

Bò sát đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng không chỉ là kẻ săn mồi mà còn là nguồn thức ăn cho nhiều loài động vật khác. Sự hiện diện của bò sát giúp kiểm soát quần thể côn trùng và động vật nhỏ, từ đó bảo vệ môi trường sống.

II. Thách Thức Trong Bảo Tồn Khu Hệ Bò Sát Tại Pù Hoạt

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn khu hệ bò sát. Các hoạt động khai thác tài nguyên, săn bắt trái phép và biến đổi khí hậu đang đe dọa sự tồn tại của nhiều loài bò sát. Việc nhận diện và giải quyết những thách thức này là rất cần thiết.

2.1. Nguyên Nhân Gây Suy Giảm Đa Dạng Bò Sát

Hoạt động săn bắt và khai thác quá mức là nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm quần thể bò sát. Nhiều loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống và áp lực từ con người.

2.2. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến môi trường sống của bò sát, làm thay đổi nhiệt độ và độ ẩm, từ đó tác động đến sự sinh trưởng và phát triển của chúng. Việc theo dõi và nghiên cứu tác động này là rất quan trọng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Khu Hệ Bò Sát

Để nghiên cứu đặc điểm khu hệ bò sát tại Pù Hoạt, các phương pháp điều tra và thu thập số liệu đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát hiện trường, phân tích mẫu và thống kê dữ liệu. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về sự đa dạng và tình trạng bảo tồn của bò sát.

3.1. Phương Pháp Khảo Sát Hiện Trường

Khảo sát hiện trường là phương pháp chính để ghi nhận và phân loại các loài bò sát. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành khảo sát tại nhiều khu vực khác nhau trong khu bảo tồn để thu thập dữ liệu.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Và Kết Quả

Sau khi thu thập số liệu, các nhà nghiên cứu tiến hành phân tích để xác định sự đa dạng và tình trạng bảo tồn của các loài bò sát. Kết quả này sẽ giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Đặc Điểm Khu Hệ Bò Sát

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu hệ bò sát tại Pù Hoạt rất đa dạng với nhiều loài có giá trị bảo tồn cao. Số lượng loài bò sát được ghi nhận ngày càng tăng, cho thấy sự phong phú của khu vực này. Tuy nhiên, vẫn cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả để duy trì sự đa dạng này.

4.1. Đa Dạng Thành Phần Loài Bò Sát

Khu bảo tồn Pù Hoạt đã ghi nhận được nhiều loài bò sát thuộc các họ khác nhau. Sự đa dạng này không chỉ thể hiện qua số lượng loài mà còn qua các nhóm sinh thái khác nhau.

4.2. Các Loài Bò Sát Có Giá Trị Bảo Tồn Cao

Nhiều loài bò sát tại Pù Hoạt có giá trị bảo tồn cao, cần được chú ý và bảo vệ. Việc xác định các loài này sẽ giúp tập trung nguồn lực cho công tác bảo tồn.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Khu Hệ Bò Sát Tại Pù Hoạt

Để bảo tồn khu hệ bò sát tại Pù Hoạt, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm tăng cường công tác quản lý, giáo dục cộng đồng và nghiên cứu khoa học. Việc thực hiện các giải pháp này sẽ giúp bảo vệ sự đa dạng sinh học của khu vực.

5.1. Tăng Cường Quản Lý Và Bảo Vệ

Cần có các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn để bảo vệ khu bảo tồn khỏi các hoạt động khai thác trái phép. Việc tăng cường lực lượng bảo vệ và giám sát là rất cần thiết.

5.2. Giáo Dục Cộng Đồng Về Bảo Tồn

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn bò sát sẽ giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân trong việc bảo vệ môi trường sống.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Khu Hệ Bò Sát Tại Pù Hoạt

Khu hệ bò sát tại Pù Hoạt có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái và cần được bảo tồn. Việc nghiên cứu và bảo vệ khu hệ này không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển bền vững. Tương lai của khu hệ bò sát phụ thuộc vào các nỗ lực bảo tồn hiện tại.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn Bò Sát

Bảo tồn khu hệ bò sát không chỉ là trách nhiệm của các nhà khoa học mà còn là của toàn xã hội. Sự tham gia của cộng đồng là rất quan trọng trong công tác bảo tồn.

6.2. Định Hướng Nghiên Cứu Trong Tương Lai

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và các yếu tố khác đến khu hệ bò sát. Việc này sẽ giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả hơn.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Lớp Bò sát (Reptilia) giữ vai trò mắt xích sinh thái trọng yếu trong các quần xã sinh vật nhiệt đới. Đa số các loài thằn lằn và rắn tham gia điều hòa số lượng côn trùng, động vật thân mềm và gặm nhấm gây hại nông nghiệp, đồng thời là mắt xích thức ăn quan trọng cho nhiều loài chim, thú và bò sát lớn. Bên cạnh giá trị sinh thái, nhiều loài bò sát như trăn, rắn, rùa, ba ba có giá trị sử dụng làm thực phẩm và dược liệu bồi bổ hoặc trị bệnh. Dưới áp lực khai thác thương mại quá mức cùng sự suy thoái sinh cảnh, nhiều quần thể bò sát tự nhiên đang bị suy giảm nghiêm trọng và đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Pù Hoạt thuộc địa bàn huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An, được thành lập nhằm bảo tồn các hệ sinh thái và khu hệ động - thực vật đặc trưng vùng núi Bắc Trung Bộ. Khu bảo tồn đóng vai trò rừng phòng hộ xung yếu đầu nguồn cho lưu vực sông Hiếu, sông Chu và các công trình thủy điện lớn (Hủa Na, Sao Va, Bản Mòng, Cửa Đạt). Pù Hoạt cũng là một trong ba vùng lõi rừng đặc dụng thuộc Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An được UNESCO công nhận ngày 20/09/2007.

Trước khóa luận này, khu hệ bò sát Pù Hoạt đã qua nhiều giai đoạn khảo sát:

• Dự án Frontier-Việt Nam (2000) và Dự án xây dựng khu bảo tồn (2002) thống kê được 32 loài.
• Hoàng Xuân Quang (2008) điều tra ghi nhận 28 loài.
• Đậu Quang Vinh (2009–2012) bảo vệ luận án tiến sĩ ghi nhận 52 loài thuộc 7 họ, bổ sung 14 loài cho khu bảo tồn và ghi nhận vùng phân bố mới của 6 loài tại Nghệ An và Bắc Trung Bộ.
• Báo cáo thống kê của Ban quản lý KBTTN Pù Hoạt (2015) theo Công văn số 986/TCLN-BTTN cập nhật được 61 loài thuộc 15 họ.
• Đợt điều tra năm 2019 của Ban quản lý phối hợp chuyên gia Trường Đại học Lâm nghiệp thống kê được 64 loài thuộc 45 giống, 15 họ và 2 bộ.

Mặc dù có nhiều đợt khảo sát, thông tin về bò sát tại khu bảo tồn vẫn còn tản mạn, thiếu sự đồng nhất về hệ thống phân loại học giữa các thời kỳ và chủ yếu dừng lại ở việc lập danh lục sơ bộ mà chưa phân tích chuyên sâu các yếu tố sinh thái (loại hình nơi ở, tính thực) cũng như chưa xác lập khung phân cấp ưu tiên bảo tồn. Do đó, tác giả Đàm Quang Hùng thực hiện đề tài nhằm đánh giá toàn diện cấu trúc khu hệ và cung cấp căn cứ khoa học cho công tác quản lý.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu chung: Cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học Bò sát tại KBTTN Pù Hoạt; đồng thời bổ sung thông tin về đặc trưng sinh thái của khu hệ Bò sát Việt Nam.
• Các mục tiêu cụ thể:
  1. Đánh giá tính đa dạng loài và giá trị bảo tồn của khu hệ Bò sát ở KBTTN Pù Hoạt;
  2. Đề xuất bộ tiêu chí và xác lập các ưu tiên trong bảo tồn đa dạng loài Bò sát tại KBTTN Pù Hoạt.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các đặc điểm khu hệ Bò sát, giới hạn trong ba yếu tố: (1) Thành phần loài và các loài có giá trị bảo tồn cao; (2) Loại hình sinh thái nơi ở; (3) Tình trạng tính thực (thức ăn).
• Phạm vi không gian: Toàn bộ diện tích tự nhiên KBTTN Pù Hoạt (85.761,43 ha) và vùng đệm trải dài trên địa giới hành chính của 9 xã (Tiền Phong, Châu Thôn, Tri Lễ, Nậm Nhoóng, Cắm Muộn, Nậm Giải, Hạnh Dịch, Thông Thụ, Đồng Văn) thuộc huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An.
• Phạm vi thời gian và nguồn tư liệu: Dữ liệu kế thừa có chọn lọc từ các công trình từ năm 2008 đến 2015 và số liệu khảo sát thực địa bổ sung thực hiện năm 2019 cùng các văn bản phân loại, bảo tồn cập nhật đến năm 2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung phân loại và căn cứ pháp lý bảo tồn

Khóa luận sử dụng hệ thống phân loại học và danh pháp chuẩn hóa theo tài liệu "Danh lục Bò sát - Ếch nhái Việt Nam" của Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc, Nguyễn Quảng Trường (2005b). Các ghi nhận phân bố địa lý được đối chiếu với công trình "Herpetofauna of Vietnam" (Nguyen et al., 2009).

Tình trạng bảo tồn và mức độ nguy cấp của các loài được tra cứu, đối chiếu theo các văn bản quy chuẩn quốc gia và quốc tế gồm:

• Danh lục Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN Red List, 2020).
• Sách Đỏ Việt Nam - Phần Động vật (Bộ Khoa học và Công nghệ, 2007).
• Phụ lục Công ước quốc tế về buôn bán các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES, 2019).
• Nghị định số 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi CITES (Nhóm IB, IIB).
• Nghị định số 160/2013/NĐ-CP của Chính phủ về tiêu chí xác định loài và chế độ quản lý loài thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ.

Khung phân chia sinh thái nơi ở và tính thực dựa trên cơ sở tài liệu của Đào Văn Khương và cs. (2003), Hoàng Xuân Quang và cs. (2005, 2012), Lê Vũ Khôi (2009) và Giáo trình Động vật rừng (Phạm Nhật & Đỗ Quang Huy, 1998):

• Nhóm nơi ở: Sinh sống trên mặt đất (MĐ), sống dưới lòng đất (LĐ), sống trên cây (TC), sống ở khu nước (KN).
• Nhóm tính thực: Ăn động vật có xương sống và giun đất (ĐV), ăn côn trùng (CT), ăn thực vật (TV), ăn tạp (T).

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp: Tổng hợp và phân tích 03 báo cáo chuyên đề về Pù Hoạt (Đậu Quang Vinh, 2012; Ban quản lý KBTTN Pù Hoạt, 2015; Ban quản lý KBTTN Pù Hoạt, 2019). Tác giả áp dụng nguyên tắc loại trừ: chỉ kế thừa các ghi nhận từ báo cáo năm 2015 nếu loài đó đã được xác nhận phân bố ở vùng Bắc Trung Bộ theo tài liệu Nguyen et al. (2009); loại bỏ hoàn toàn các dạng dữ liệu chưa định danh chính xác đến taxon bậc loài.
• Phương pháp khảo sát thực địa: Dữ liệu đợt điều tra năm 2019 được ghi nhận thông qua 4 nguồn: quan sát trực tiếp ngoài tự nhiên (QS), phân tích mẫu vật bẫy bắt được (MBB), mẫu vật lưu giữ trong dân (MTD) và điều tra phỏng vấn cộng đồng địa phương (PV).
• Phương pháp phân tích định lượng đa dạng phân loại: So sánh mức độ phong phú giữa KBTTN Pù Hoạt với ba khu hệ lân cận (KBTTN Xuân Liên, KBTTN Pù Huống, Vườn quốc gia Pù Mát) bằng chỉ số đa dạng phân loại học ($S_i$):

$$S_i = \frac{L_i - L_{bq}}{L_{bq}} + \frac{G_i - G_{bq}}{G_{bq}} + \frac{H_i - H_{bq}}{H_{bq}} + \frac{B_i - B_{bq}}{B_{bq}}$$

Trong đó: $L_i, G_i, H_i, B_i$ lần lượt là số loài, số giống, số họ, số bộ của khu thứ $i$; $L_{bq}, G_{bq}, H_{bq}, B_{bq}$ là giá trị trung bình số loài, giống, họ, bộ của 4 khu vực so sánh. Chỉ số $S_i > 0$ thể hiện tính đa dạng cao hơn mức bình quân khu vực.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng kết các đặc điểm sinh học cơ bản của lớp Bò sát: nguồn gốc tiến hóa là nhóm động vật có xương sống đầu tiên sống chính thức ở cạn; các đặc trưng thích nghi gồm da phủ vảy sừng phát sinh từ biểu bì giúp giữ nước, cột sống chia 5 phần, tim 3 ngăn (riêng cá sấu 4 ngăn) với vách hụt tâm thất, cơ thể biến nhiệt, bài tiết qua hậu thận, hô hấp hoàn toàn bằng phổi và thụ tinh trong với trứng có màng ối bảo vệ.

Toàn lãnh thổ Việt Nam đã ghi nhận 302 loài Bò sát thuộc 121 giống, 24 họ, 3 bộ (Squamata, Testudinata, Crocodylia), chiếm khoảng 4,8% tổng số loài toàn cầu. Trong đó, 39 loài nằm trong danh mục bị đe dọa của Sách Đỏ Việt Nam 2007 (01 loài tuyệt chủng ngoài tự nhiên - EW, 9 loài CR, 14 loài EN, 15 loài VU).

Về điều kiện tự nhiên KBTTN Pù Hoạt:

• Địa hình: Chia cắt mạnh với đỉnh cao nhất 2.452 m (đỉnh Pù Hoạt). Có 3 dạng địa hình chính gồm núi cao trên 1.700 m (chiếm gần 52% diện tích, độ dốc > $30^\circ$), núi trung bình và thấp từ 300–1.700 m (chiếm 40%), và thung lũng bằng thấp (chân núi, bờ suối, tập trung ở xã Tiền Phong).
• Khí hậu, thủy văn: Nhiệt độ bình quân $23,1^\circ\text{C}$ (tối cao $41,3^\circ\text{C}$, tối thấp $10^\circ\text{C}$), lượng mưa lớn tập trung từ tháng 7 đến tháng 9, độ ẩm 86%. Chịu ảnh hưởng trực tiếp của gió mùa Đông Bắc gây rét buốt và gió Tây Nam khô nóng (gió Lào). Là thượng nguồn hệ thống sông Chu (dài 64 km qua khu bảo tồn) và sông Hiếu (với các chi lưu lớn: Nậm Việc, Nậm Quàng dài 71 km, Nậm Giải dài 43 km).
• Thảm thực vật: Gồm 6 kiểu rừng chính: (1) Rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới núi cao hỗn giao cây lá rộng với cây lá kim (có Pơ mu, Sa mu dầu, kiểu phụ rừng lùn trên đỉnh núi cao); (2) Rừng kín lá rộng thường xanh mưa mùa nhiệt đới núi trung bình; (3) Rừng kín lá rộng thường xanh mưa mùa nhiệt đới núi thấp (kèm kiểu phụ núi đá vôi); (4) Rừng hỗn giao gỗ - tre nứa hình thành sau nương rẫy; (5) Rừng trồng (13,76 ha keo, xoan, quế); (6) Quần lạc cỏ, cây bụi có cây gỗ rải rác trên núi đất.
• Dân sinh - kinh tế: Khu vực có 9.629 hộ với 44.965 nhân khẩu thuộc 5 dân tộc (Thái chiếm 83,7%, H'Mông 7,3%, Khơ Mú 4,5%, Kinh 4,1%, Thổ 0,4%). Có 19 thôn bản nằm xen kẽ trực tiếp trong phạm vi quản lý của khu bảo tồn (9 bản thuộc vùng lõi đặc dụng, 12 bản thuộc vùng phòng hộ). Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo chiếm 45,3%, 25,4% ở nhà tạm, 95% lao động làm nông lâm nghiệp, tạo áp lực săn bắt và khai thác sinh cảnh rất lớn.

Chương 2: Mục tiêu và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết khung logic nghiên cứu, hệ thống các biểu mẫu thống kê, quy trình kế thừa tài liệu, phương pháp xử lý mẫu thực địa và phương pháp tính toán định lượng chỉ số $S_i$. Đồng thời, thiết lập hệ thống định nghĩa tiêu chí phân hạng ưu tiên bảo tồn cho khu hệ bò sát dựa trên tính thực, nơi ở, mức độ nguy cấp và quy chế pháp lý.

Chương 3: Kết quả và phân tích kết quả

Chương này công bố danh lục cập nhật gồm 64 loài Bò sát thuộc 45 giống, 15 họ và 2 bộ. Bộ Có vẩy (Squamata) chiếm ưu thế áp đảo với 51 loài (79,69%), 35 giống (77,78%) thuộc 11 họ; Bộ Rùa (Testudines) có 13 loài (20,31%), 10 giống (22,22%) thuộc 4 họ.

Họ Rắn nước (Colubridae) phong phú nhất với 17 loài (26,56%) thuộc 13 giống (28,89%). Ba họ tiếp theo có độ đa dạng cao là Thằn lằn bóng (Scincidae - 10 loài, 5 giống), Rùa đầm (Geoemydidae - 8 loài, 5 giống) và Nhông (Agamidae - 7 loài, 4 giống).

Bậc phân loại	Toàn quốc (Nguyễn Văn Sáng và cs., 2005b)	KBTTN Pù Hoạt (Khóa luận, 2020)	Tỷ lệ so với toàn quốc (%)
Bộ (Ordo)	3	2	66,67%
Họ (Familia)	24	15	62,50%
Giống (Genus)	121	45	37,19%
Loài (Species)	302	64	21,19%

So sánh đa dạng với 3 khu bảo tồn lân cận:

Chỉ số / Khu bảo tồn	Diện tích (ha)	Số bộ	Số họ	Số giống	Số loài	Chỉ số đa dạng phân loại ($S_i$)
KBTTN Pù Hoạt	85.761,43	2	15	45	64	+0,209
KBTTN Xuân Liên	23.815,50	2	12	34	38	-0,712
KBTTN Pù Huống	49.113,00	2	15	51	71	+0,036
VQG Pù Mát	94.715,40	2	15	46	53	(Dữ liệu nền đối chứng)
Giá trị trung bình ($bq$)	-	2,00	14,25	44,00	56,50	0,000

Ghi nhận mới năm 2019: Khảo sát thực địa bổ sung 03 loài mới cho khu bảo tồn, trong đó loài Rắn nhiều đai (Cyclophiops multicinctus) là ghi nhận đầu tiên cho tỉnh Nghệ An (thu thập tại khe Na Khích, xã Cắm Muộn). Hai loài bổ sung cho danh lục Pù Hoạt gồm Rắn hổ xiên mắt to (Pseudoxenodon macrops) và Rắn lục cườm (Protobothrops mucrosquamatus), đều ghi nhận tại xã Thông Thụ qua mẫu vật bẫy bắt và quan sát trực tiếp.

Giá trị bảo tồn cao: Khu hệ có 23 loài quý hiếm (chiếm 35,94% tổng số loài):

• 13 loài trong Danh lục Đỏ IUCN 2020 (3 loài CR: Python molurus, Cuora galbinifrons, Cuora cyclornata; 7 loài EN; 3 loài VU).
• 15 loài trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 (3 loài CR: Python molurus, Ophiophagus hannah, Cuora cyclornata; 8 loài EN; 4 loài VU).
• 14 loài thuộc Nghị định 06/2019/NĐ-CP (Nhóm IB nghiêm cấm khai thác: Ophiophagus hannah, Platysternum megacephalum; Nhóm IIB hạn chế khai thác: 12 loài).
• 03 loài thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ của Nghị định 160/2013/NĐ-CP: Hổ mang chúa (Ophiophagus hannah), Rùa hộp trán vàng (Cuora galbinifrons) và Rùa hộp ba vạch (Cuora cyclornata).

Đặc trưng sinh thái:

• Nơi ở: Nhóm sống trên mặt đất (MĐ) chiếm ưu thế tuyệt đối với 47 lượt loài (62,67%), tiếp đến là nhóm khu nước (KN) với 14 lượt loài (18,66%), sống trên cây (TC) có 11 lượt loài (14,67%) và sống trong lòng đất (LĐ) có 3 lượt loài (4,00%).
• Tính thực: Nhóm ăn động vật (ĐV) chiếm 37 lượt loài (56,92%), nhóm ăn côn trùng (CT) chiếm 23 lượt loài (35,38%), nhóm ăn thực vật (TV) chỉ có 3 lượt loài (4,62% - gồm Manouria impressa, Indotestudo elongata, Cuora mouhotii) và nhóm ăn tạp (T) có 2 lượt loài (3,08% - gồm Cuora galbinifrons, Cyclemys tcheponensis).

Xếp hạng ưu tiên bảo tồn: Khóa luận chia 64 loài thành 4 cấp độ:

1. Rất ưu tiên (5 loài): Hổ mang chúa, Rùa hộp trán vàng, Rùa hộp ba vạch, Kỳ đà hoa, Trăn đất.
2. Ưu tiên (9 loài): Ba ba trơn, Rùa đất speng-lơ, Rắn hổ mang trung quốc, Rùa đầu to, Rùa câm, Rùa núi viền, Rắn cạp nong, Ba ba gai, Rắn ráo trâu.
3. Ưu tiên thấp (12 loài): Rùa cổ sọc, Rùa bốn mắt, Tắc kè, Rắn ráo thường, Rắn sọc dưa, Rồng đất, Rùa đất sê pôn, Rùa núi vàng, Rùa sa nhân, Thằn lằn rắn, Rắn mống, Liu điu kuc-ni.
4. Ít ưu tiên: 38 loài còn lại không đáp ứng các tiêu chuẩn nguy cấp và đơn thực.

Định hướng giải pháp: Tăng cường tuần tra kết hợp giữa kiểm lâm địa bàn và giám sát đa dạng sinh học; quy hoạch hệ thống ô tiêu chuẩn định vị theo dõi biến động quần thể các loài ưu tiên; thiết lập tuyến diễn giải môi trường rừng hướng tới thành lập Trung tâm Giáo dục môi trường và Du lịch sinh thái; thí điểm mô hình nhân nuôi bò sát thương mại thông thường tại các bản vùng đệm; lồng ghép giáo dục bảo tồn cho học sinh các xã giáp ranh.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã hệ thống hóa và giải quyết được sự bất cập về mặt số liệu khu hệ bò sát tại KBTTN Pù Hoạt:

Chỉ số sinh thái / bảo tồn	Số lượng ghi nhận	Tỷ lệ tương đối (%)
Tổng số loài ghi nhận chính thức	64 loài (45 giống, 15 họ, 2 bộ)	100%
Loài có giá trị bảo tồn cao	23 loài	35,94%
- Sách Đỏ Việt Nam (2007)	15 loài (3 CR, 8 EN, 4 VU)	23,44%
- Danh lục Đỏ IUCN (2020)	13 loài (3 CR, 7 EN, 3 VU)	20,31%
- Nghị định 06/2019/NĐ-CP	14 loài (2 Nhóm IB, 12 Nhóm IIB)	21,88%
- Nghị định 160/2013/NĐ-CP	3 loài	4,69%
Loại hình sinh thái nơi ở (75 lượt loài)
- Sống trên mặt đất (MĐ)	47 lượt loài	62,67%
- Sống ở khu nước (KN)	14 lượt loài	18,66%
- Sống trên cây (TC)	11 lượt loài	14,67%
- Sống trong lòng đất (LĐ)	3 lượt loài	4,00%
Đặc trưng tính thực (65 lượt loài)
- Ăn động vật (ĐV)	37 lượt loài	56,92%
- Ăn côn trùng (CT)	23 lượt loài	35,38%
- Ăn thực vật (TV)	3 lượt loài	4,62%
- Ăn tạp (T)	2 lượt loài	3,08%

Đóng góp mới của tác giả so với các nghiên cứu trước:

• Chuẩn hóa danh lục 64 loài theo hệ thống phân loại hiện đại, loại trừ các ghi nhận thiếu căn cứ địa lý sinh vật học từ báo cáo cũ.
• Bổ sung 01 ghi nhận phân bố mới cho tỉnh Nghệ An: Rắn nhiều đai (Cyclophiops multicinctus); bổ sung 02 loài cho KBTTN Pù Hoạt: Rắn hổ xiên mắt to (Pseudoxenodon macrops) và Rắn lục cườm (Protobothrops mucrosquamatus).
• Ứng dụng thành công công thức định lượng $S_i$ để chứng minh mức độ đa dạng phân loại của Pù Hoạt đứng thứ hai trong khu vực Bắc Trung Bộ ($S_i = +0,209$).
• Lần đầu tiên xây dựng bảng phân loại sinh thái chi tiết (nơi ở, tính thực) và ma trận phân cấp mức độ ưu tiên bảo tồn 4 bậc cho toàn bộ khu hệ bò sát tại địa bàn.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế được ghi nhận

• Dữ liệu nghiên cứu phụ thuộc phần lớn vào phương pháp kế thừa từ các báo cáo điều tra giai đoạn trước; tác giả chưa tự chủ hoàn toàn trong việc thu thập mẫu vật thực địa độc lập do hạn chế về nguồn lực tài chính và kỹ năng định loại chuyên sâu.
• Nỗ lực điều tra giữa các khu bảo tồn so sánh (Xuân Liên, Pù Huống, Pù Mát) không đồng đều về thời gian và cường độ khảo sát, dẫn đến việc so sánh chỉ số đa dạng phân loại ($S_i$) còn mang tính tương đối.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Triển khai các nghiên cứu chuyên sâu, dài hạn về sinh thái quần xã: đánh giá cấu trúc quần xã bò sát theo thang độ cao địa hình, dạng vi sinh cảnh và các biến số vi khí hậu để lựa chọn loài chỉ thị môi trường.
• Thiết lập khung chương trình giám sát chuyên đề cho các loài bò sát mang tính biểu trưng của Pù Hoạt nhằm ghi nhận diễn biến mật độ quần thể trước tác động của con người.
• Nghiên cứu tập tính lựa chọn nơi ở của loài Rồng đất (Physignathus cocincinus), ứng dụng GIS để mô hình hóa ổ sinh thái không gian phục vụ quy hoạch bảo tồn loài.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham chiếu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh học, Quản lý môi trường: Tham khảo phương pháp luận chuẩn hóa danh lục động vật, phương pháp tính toán chỉ số đa dạng phân loại học ($S_i$) và cách thức thiết lập tiêu chí phân hạng bảo tồn.
• Ban quản lý các khu rừng đặc dụng và Hạt Kiểm lâm vùng Bắc Trung Bộ: Sử dụng danh lục cập nhật và danh mục 23 loài ưu tiên bảo tồn làm căn cứ lập phương án tuần tra bảo vệ rừng, xác định các điểm nóng đa dạng sinh học và xây dựng hồ sơ giám sát loài nguy cấp.
• Các nhà nghiên cứu bò sát học: Cung cấp tọa độ phân bố mới của loài Cyclophiops multicinctus và tư liệu thực nghiệm về sinh thái thức ăn, nơi ở của bò sát vùng Trường Sơn Bắc.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận ghi nhận loài bò sát nào lần đầu tiên xuất hiện tại tỉnh Nghệ An?
Loài Rắn nhiều đai (Cyclophiops multicinctus - Roux, 1907) thuộc họ Rắn nước (Colubridae) lần đầu tiên được ghi nhận phân bố tại Nghệ An, thông qua quan sát và mẫu vật bẫy bắt tại khu vực khe Na Khích, xã Cắm Muộn trong đợt điều tra năm 2019.

2. Họ bò sát nào có số lượng loài và giống phong phú nhất tại KBTTN Pù Hoạt?
Họ Rắn nước (Colubridae) đa dạng nhất với 17 loài (chiếm 26,56% tổng số loài của khu hệ) thuộc 13 giống (chiếm 28,89% tổng số giống). Tiếp theo là họ Thằn lằn bóng (Scincidae) với 10 loài thuộc 5 giống.

3. Có bao nhiêu loài bò sát tại khu bảo tồn thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ theo Nghị định 160/2013/NĐ-CP?
Có 03 loài gồm: Hổ mang chúa (Ophiophagus hannah), Rùa hộp trán vàng (Cuora galbinifrons) và Rùa hộp ba vạch (Cuora cyclornata). Cả ba loài này đều được xếp ở mức bảo tồn "Rất ưu tiên" trong khóa luận.

4. Vì sao nhóm sinh thái bò sát sống trên mặt đất (MĐ) lại chiếm tỷ lệ cao vượt trội?
Nhóm sống trên mặt đất chiếm 47 lượt loài (62,67%). Nguyên nhân sinh học là do bò sát là động vật biến nhiệt, thân nhiệt phụ thuộc hoàn toàn vào môi trường; nền rừng và mặt đất cung cấp điều kiện phơi nắng, điều hòa nhiệt độ tối ưu cũng như nguồn thức ăn phong phú (côn trùng, thú nhỏ, lưỡng cư).

5. Kết quả chỉ số đa dạng phân loại ($S_i$) của Pù Hoạt đạt bao nhiêu khi đặt cạnh các khu hệ lân cận?
Chỉ số $S_i$ của KBTTN Pù Hoạt đạt $+0,209$, xếp thứ hai về độ đa dạng phân loại trong số 4 khu vực được phân tích (sau KBTTN Pù Huống với $S_i = +0,036$, và vượt trội so với KBTTN Xuân Liên có $S_i = -0,712$).

---

Kết luận

Khóa luận của tác giả Đàm Quang Hùng đã hoàn thành việc chuẩn hóa danh lục khu hệ Bò sát tại KBTTN Pù Hoạt với 64 loài thuộc 45 giống, 15 họ và 2 bộ; trong đó bổ sung 01 loài cho khu hệ Nghệ An và 02 loài cho khu bảo tồn. Công trình làm rõ cấu trúc khu hệ với 23 loài có giá trị bảo tồn cao, đồng thời định lượng hóa đặc trưng sinh thái với sự ưu thế của nhóm sống trên mặt đất (62,67%) và nhóm ăn động vật (56,92%). Kết quả xếp hạng ưu tiên bảo tồn 4 nhóm cùng hệ thống giải pháp quản lý cung cấp cơ sở khoa học tin cậy cho công tác quản trị tài nguyên đa dạng sinh học tại vùng lõi Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Bò sát là một mắt xích quan trọng trong quần xã sinh vật, đặc biệt là ở vùng nhiệt đới. Đa số thằn lằn, rắn tiêu diệt côn trùng, thân mềm, gặm nhấm làm hại nông nghiệp. Ngược lại nhiều loài bò sát là thức ăn cho các nhóm động vật khác như chim, thú và cả các loài bò sát lớn. Nhiều loài Bò sát làm thực phẩm, làm thuốc bồi bổ cơ thể hay chữa bệnh cho con người như: rùa, ba ba, trăn, rắn.

Ngày nay, chạy theo giá trị thương mại người ta đã khai thác quá mức các loài Bò sát làm cho chúng bị suy giảm và nhiều loài có nguy cơ bị tuyệt chủng. Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt (KBTTN Pù Hoạt) được thành lập nhằm bảo tồn các hệ sinh thái và các loài động, thực vật đặc trưng cho vùng núi Bắc Trung Bộ Việt Nam. Không chỉ có giá trị đa dạng sinh học, Pù Hoạt còn là một trong những khu rừng phòng hộ xung yếu cho lưu vực sông Hiếu (Nghệ An), sông Chu (Thanh Hóa), cũng như là nguồn sinh thủy của các thủy điện: Hủa Na, Sao Va, Bản Mòng, Cửa Đạt. KBTTN Pù Hoạt cũng là một trong ba khu rừng đặc dụng nằm trong khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An, được Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa Liên hiệp quốc (UNESCO) công nhận ngày 20/09/2007.

Trong báo cáo dự án xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt (2002) và chương trình nghiên cứu rừng của tổ chức Frontier-Việt Nam (2000) đã thống kê được trong khu vực có 32 loài Bò sát (Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, 2013). Năm 2008, Hoàng Xuân Quang tiến hành điều tra ngoài rừng và ghi nhận ở khu vực Pù Hoạt có 28 loài Bò sát. Từ năm 2009 đến 2012, Đậu Quang Vinh đã thực hiện luận án tiến sĩ sinh học với đề tài về nghiên cứu khu hệ Lưỡng cư, Bò sát tại KBTTN Pù Hoạt; kết quả đã ghi nhận được 52 loài Bò sát thuộc 7 họ; trong đó tác giả luận án đã bổ sung cho KBTTN Pù Hoạt 14 loài, ghi nhận vùng phân bố mới của 6 loài ở Nghệ An và vùng Bắc Trung Bộ (Đậu Quang Vinh, 2012). Năm 2015; triển khai công văn số 986/TCLN-BTTN ngày 20/07/2015 của tổng cục Lâm nghiệp về việc lập biểu thống kê loài động- thực vật rừng tại các khu rừng đặc dụng; ban quản lý khu bảo tồn đã cập nhật các kết 1 quả điều tra trước đó và thống kê được 61 loài Bò sát thuộc 15 họ (Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, 2015).

Năm 2019; dưới sự tư vấn của các chuyên gia động vật thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp, ban quản lý khu bảo tồn đã triển khai điều tra và thống kê được 64 loài Bò sát thuộc 45 giống, 15 họ và 2 bộ (Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, 2019). Mặc dù có khá nhiều đợt điều tra, nhưng thông tin về thành phần loài Bò sát ở KBTTN Pù Hoạt còn tản mạn, các đợt điều tra khác nhau lại sử dụng hệ thống phân loại khác nhau để sắp xếp các loài Bò sát ghi nhận được vào danh lục; ngoài ra các đợt điều tra Bò sát tại khu bảo tồn mới dừng lại ở việc thống kê thành phần loài, chưa thống kê và đánh giá chuyên sâu về các yếu tố sinh thái tạo nên đặc điểm khu hệ Bò sát. Để có đánh giá toàn diện hơn về tầm quan trọng của KBTTN Pù Hoạt trong việc bảo vệ sinh cảnh sống cho các loài Bò sát, cũng như suy đoán đặc điểm môi trường sống thông qua thành phần các nhóm bò sát sinh thái khác nhau; em đã lựa chọn đề tài “Nghiên cứu đặc điểm khu hệ Bò sát tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt – tỉnh Nghệ An” để thực hiện khóa luận tốt nghiệp của mình. 2 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Đặc điểm chung của động vật thuộc lớp Bò sát Bò sát là lớp động vật có xương sống đầu tiên thực sự ở cạn. Hình thái và cấu tạo cơ thể Bò sát có những đặc điểm sau (Lê Vũ Khôi, 2009): 1) Cơ thể có hình dạng khác nhau, da được bao phủ bởi vẩy sừng hoặc bởi những tấm xương bì, ít tuyến da. Vẩy sừng phát sinh từ biểu bì, khác vẩy cá phát sinh từ bì; nhờ đó Bò sát không phụ thuộc vào ẩm độ của môi trường. 2) Bộ xương hóa cốt hoàn toàn.

Cột sống gồm 5 phần: cổ, ngực, thắt lưng, chậu và đuôi. Sọ có một lồi cầu chẩm, có quá trình tiến hóa tiêu giảm xương bì của giáp sọ, hình thành hố thái dương dùng làm nơi ẩn cho cơ nhai. Có sườn chính thức. Chi 5 ngón khỏe, thích nghi với chuyển vận nhanh.

Ở một số loài chi thoái hóa, mất hẳn. 3) Hệ thần kinh trung ương phát triển. Não trước, tiểu não lớn, vòm bán cầu não có chất thần kinh làm thành não mới (neopallium). Đã có đủ 12 đôi dây thần kinh não.

4) Giác quan: mắt có hai mí trên, dưới và màng nháy bảo vệ mắt khỏi khô. Tai trong phát triển. Đa số có màng nhĩ và khoang tai giữa; riêng Rắn không có tai giữa. Âm thanh được truyền vào tai trong nhờ xương hàm dưới.

Cơ quan jacopson khá phát triển. 5) Hệ hô hấp: hô hấp hoàn toàn bằng phổi; mang chỉ có ở giai đoạn phôi. Đường hô hấp tách biệt với đường tiêu hóa. Lỗ mũi trong lùi vào sau miệng do hình thành khẩu cái thứ sinh.

6) Hệ tuần hoàn: tim 3 ngăn, ngoại trừ cá sấu 4 ngăn. Đã có vách ngăn tâm thất chưa hoàn toàn. Động mạch cảnh xuất phát từ cung chủ động mạch phải mang máu động mạch đi nuôi phần đầu của cơ thể. Hai cung chủ động mạch trái và phải nhập một ở phía sau cơ thể tạo thành động mạch lưng đem máu đi nuôi phần sau cơ thể.

Bò sát là động vật biến nhiệt. 3 7) Hệ bài tiết là hậu thận. Ống dẫn niệu nối với huyệt. Nước tiểu thải ra cùng với phân.

8) Hệ sinh dục: phân tính. Con đực có cơ quan giao cấu. Thụ tinh trong. Trứng lớn có vỏ dai hay vỏ thấm vôi.

Trong giai đoạn phát triển có sự hình thành các màng phôi, đặc biệt tạo thành các túi niệu (allantois), túi ối (amnios) và túi noãn hoàng. Sơ lƣợc đặc điểm khu hệ Bò sát Việt Nam 1. Về đa dạng thành phần loài Tài nguyên động vật rừng nói chung và các loài Bò sát nói riêng góp phần to lớn vào sự đa dạng sinh học cao ở Việt Nam. Theo Nguyễn Văn Sáng và cộng sự (2005b), ở Việt Nam đã tìm thấy và mô tả được 302 loài Bò sát thuộc 121 giống, 24 họ và 03 bộ; chiếm khoảng 4,8% tổng số loài Bò sát trên toàn thế giới (Bảng 1.

Cấu trúc thành phần loài của khu hệ Bò sát Việt Nam TT Tên bộ-họ Số giống Số loài I Bộ Có vẩy - Squamata 96 272 I.1 Phân bộ Thằn lằn – Lacertilia 34 100 1 Họ tắc kè – Gekkonidae 8 21 2 Họ thạch sùng mí – Eublepharidae 1 2 3 Họ nhông – Agamidae 7 20 4 Họ thằn lằn bóng – Scincidae 13 43 5 Họ thằn lằn giun – Dibamidae 1 6 6 Họ thằn lằn chính thức- Lacertidae 1 3 7 Họ thằn lằn rắn – Anguidae 1 2 8 Họ kỳ đà – Varanidae 1 2 9 Họ Thằn lằn cá sấu – Shinisauridae 1 1 I.2 Phân bộ Rắn – Serpentes 62 172 10 Họ rắn giun – Typhlopidae 2 3 11 Họ rắn hai đầu - Anilidae 1 1 4 TT Tên bộ-họ Số giống Số loài 12 Họ rắn mống - Xenopeltidae 1 2 13 Họ trăn – Boidae 1 3 14 Họ rắn rầm ri- Acrochordidae 2 2 15 Họ rắn nước - Colubridae 37 119 16 Họ rắn hổ – Elapidae 13 26 17 Họ rắn lục- Viperidae 5 16 II Bộ Rùa- Testudinata 24 28 18 Họ rùa da – Dermochelyidae 1 1 19 Họ vích- Cheloniidae 4 4 20 Họ rùa đầu to - Platysternidae 1 1 21 Họ rùa đầm – Emydidae 11 15 22 Họ rùa núi- Testudinidae 2 2 23 Họ ba ba- Trionychidae 5 5 III Bộ cá sấu – Crocodylia 1 2 24 Họ cá sấu – Crocodylidae 1 2 Tổng cộng: 121 302 Thực tế, số loài Bò sát ở Việt Nam còn lớn hơn rất nhiều do còn nhiều loài chưa được mô tả hoặc chưa được công bố. Về tình trạng bảo tồn của các loài Bò sát ở Việt Nam Hiện nay, nhiều loài Bò sát đã bị suy giảm kích thước quần thể nghiêm trọng, một số loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng. Nguyên nhân chính gây suy thoái đa dạng sinh học Bò sát ở Việt Nam là do hoạt động săn bắt và phá hủy sinh cảnh sống. Theo Sách Đỏ Việt Nam (2007); trong số 302 loài Bò sát đã phát hiện ở Việt Nam có 39 loài đang bị đe dọa ở mức độ khác nhau; mức bị tuyệt chủng ngoài tự nhiên (EW): có 01 loài là Cá sấu hoa cà; Rất nguy cấp (CR): 9 loài; mức Nguy cấp (EN): 14 loài; mức Sẽ nguy cấp (VU): 15 loài.

Về các nhóm sinh thái theo nơi ở của Bò sát Sau khi chiếm lĩnh môi trường trên cạn, Bò sát đã tiến hóa thích nghi được với nhiều môi trường sống khác nhau trên trái đất. Theo nơi ở/nơi sinh sống, các loài Bò sát ở Việt Nam có thể chia thành 04 nhóm sinh thái chính sau (Lê Vũ Khôi, 2009): (1). Nhóm trên mặt đất: hầu hết các loài thằn lằn và rắn; (2). Nhóm dưới mặt đất: các loài thuộc họ Rắn giun; (3).

Nhóm trên cây và bay lượn: các loài thuộc họ Tắc kè và một số loài thuộc họ Nhông; (4). Nhóm dưới nước: các loài cá sấu, một số loài thuộc họ Rắn nước, kỳ đà hoa; hầu hết các loài rùa, trừ họ rùa núi. Về tính thực, thích nghi với thức ăn của Bò sát Tính chất thức ăn của Bò sát rất khác biệt, ngay cả trong phạm vi một nhóm, thậm chí ở những dạng gần nhau. Theo thành phần thức ăn, các loài Bò sát ở Việt Nam có thể chia thành 03 nhóm sinh thái sau (Lê Vũ Khôi, 2009): (1).

Nhóm ăn thực vật: lấy thực vật làm thức ăn; bao gồm một số loài Rùa, Thằn lằn; (2). Nhóm ăn động vật: lấy động vật bao gồm cả côn trùng và giun đất làm thức ăn; bao gồm phần lớn các loài bò sát; và (3). Nhóm ăn tạp: lấy cả thực vật và động vật làm thức ăn; bao gồm một số loài có tính thích nghi với thức ăn theo mùa hoặc thay đổi thức ăn theo tuổi do nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể con vật.