Nghiên Cứu Đặc Điểm Khu Hệ Bò Sát (Reptilia) Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Hoạt, Tỉnh Nghệ An

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu đặc điểm khu hệ bò sát reptilia tại khu bảo tồn thiên nhiên pù hoạt tỉnh nghệ an, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Đàm Quang Hùng
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Đắc Mạnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Khu Hệ Bò Sát Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Hoạt
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đặc điểm chung của động vật thuộc lớp Bò sát
• 1.2. Sơ lược đặc điểm khu hệ Bò sát Việt Nam
• 1.3. Về đa dạng thành phần loài
• 1.4. Về tình trạng bảo tồn của các loài Bò sát ở Việt Nam
• 1.5. Về các nhóm sinh thái theo nơi ở của Bò sát
• 1.6. Về tính thực, thích nghi với thức ăn của Bò sát
• 1.7. Đặc điểm cơ bản của KBTTN Pù Hoạt
• 1.7.1. Đặc điểm địa hình, địa thế
• 1.7.2. Đặc điểm khí hậu thủy văn
• 1.7.3. Đặc điểm thảm thực vật rừng
• 1.7.4. Đặc điểm khu hệ động-thực vật
• 1.7.5. Đặc điểm dân sinh, kinh tế - xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Các mục tiêu cụ thể
• 2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp điều tra thu thập số liệu
• 2.4.2. Phương pháp thống kê, xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 3.1. Đa dạng thành phần loài Bò sát ở KBTTN Pù Hoạt
• 3.2. So sánh đa dạng loài Bò sát ở KBT Pù Hoạt với một số khu bảo tồn lân cận
• 3.3. Các ghi nhận mới của đợt điều tra năm 2019 tại KBTTN Pù Hoạt
• 3.4. Các loài Bò sát có giá trị bảo tồn cao tại KBTTN Pù Hoạt
• 3.5. Một số đặc trưng sinh thái của khu hệ Bò sát KBTTN Pù Hoạt
• 3.5.1. Đặc trưng về loại hình sinh thái
• 3.5.2. Đặc trưng về tính thực
• 3.6. Phân cấp mức độ ưu tiên trong bảo tồn đa dạng loài Bò sát ở KBT Pù Hoạt
• 3.6.1. Đề xuất tiêu chí phân cấp mức độ ưu tiên bảo tồn
• 3.6.2. Kết quả xếp hạng ưu tiên bảo tồn các loài Bò sát
• 3.7. Định hướng giải pháp quản lý để bảo tồn tính đa dạng của khu hệ Bò sát tại KBTTN Pù Hoạt
• KẾT LUẬN VÀ TỒN TẠI-KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đặc Điểm Khu Hệ Bò Sát Tại Pù Hoạt

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt là một trong những khu vực quan trọng về đa dạng sinh học tại Việt Nam. Nơi đây không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài động vật mà còn là môi trường lý tưởng cho các loài bò sát. Đặc điểm khu hệ bò sát tại đây rất phong phú, với nhiều loài có giá trị bảo tồn cao. Việc nghiên cứu khu hệ bò sát tại Pù Hoạt giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học và tầm quan trọng của việc bảo tồn.

1.1. Đặc Điểm Sinh Thái Của Khu Bảo Tồn Pù Hoạt

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt có hệ sinh thái đa dạng với nhiều loại hình địa hình và khí hậu khác nhau. Đặc điểm này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài bò sát, từ đó góp phần vào sự đa dạng sinh học của khu vực.

1.2. Vai Trò Của Bò Sát Trong Hệ Sinh Thái

Bò sát đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng không chỉ là kẻ săn mồi mà còn là nguồn thức ăn cho nhiều loài động vật khác. Sự hiện diện của bò sát giúp kiểm soát quần thể côn trùng và động vật nhỏ, từ đó bảo vệ môi trường sống.

II. Thách Thức Trong Bảo Tồn Khu Hệ Bò Sát Tại Pù Hoạt

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn khu hệ bò sát. Các hoạt động khai thác tài nguyên, săn bắt trái phép và biến đổi khí hậu đang đe dọa sự tồn tại của nhiều loài bò sát. Việc nhận diện và giải quyết những thách thức này là rất cần thiết.

2.1. Nguyên Nhân Gây Suy Giảm Đa Dạng Bò Sát

Hoạt động săn bắt và khai thác quá mức là nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm quần thể bò sát. Nhiều loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống và áp lực từ con người.

2.2. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu

Biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến môi trường sống của bò sát, làm thay đổi nhiệt độ và độ ẩm, từ đó tác động đến sự sinh trưởng và phát triển của chúng. Việc theo dõi và nghiên cứu tác động này là rất quan trọng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Khu Hệ Bò Sát

Để nghiên cứu đặc điểm khu hệ bò sát tại Pù Hoạt, các phương pháp điều tra và thu thập số liệu đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát hiện trường, phân tích mẫu và thống kê dữ liệu. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về sự đa dạng và tình trạng bảo tồn của bò sát.

3.1. Phương Pháp Khảo Sát Hiện Trường

Khảo sát hiện trường là phương pháp chính để ghi nhận và phân loại các loài bò sát. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành khảo sát tại nhiều khu vực khác nhau trong khu bảo tồn để thu thập dữ liệu.

3.2. Phân Tích Dữ Liệu Và Kết Quả

Sau khi thu thập số liệu, các nhà nghiên cứu tiến hành phân tích để xác định sự đa dạng và tình trạng bảo tồn của các loài bò sát. Kết quả này sẽ giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Đặc Điểm Khu Hệ Bò Sát

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu hệ bò sát tại Pù Hoạt rất đa dạng với nhiều loài có giá trị bảo tồn cao. Số lượng loài bò sát được ghi nhận ngày càng tăng, cho thấy sự phong phú của khu vực này. Tuy nhiên, vẫn cần có các biện pháp bảo tồn hiệu quả để duy trì sự đa dạng này.

4.1. Đa Dạng Thành Phần Loài Bò Sát

Khu bảo tồn Pù Hoạt đã ghi nhận được nhiều loài bò sát thuộc các họ khác nhau. Sự đa dạng này không chỉ thể hiện qua số lượng loài mà còn qua các nhóm sinh thái khác nhau.

4.2. Các Loài Bò Sát Có Giá Trị Bảo Tồn Cao

Nhiều loài bò sát tại Pù Hoạt có giá trị bảo tồn cao, cần được chú ý và bảo vệ. Việc xác định các loài này sẽ giúp tập trung nguồn lực cho công tác bảo tồn.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Khu Hệ Bò Sát Tại Pù Hoạt

Để bảo tồn khu hệ bò sát tại Pù Hoạt, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm tăng cường công tác quản lý, giáo dục cộng đồng và nghiên cứu khoa học. Việc thực hiện các giải pháp này sẽ giúp bảo vệ sự đa dạng sinh học của khu vực.

5.1. Tăng Cường Quản Lý Và Bảo Vệ

Cần có các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn để bảo vệ khu bảo tồn khỏi các hoạt động khai thác trái phép. Việc tăng cường lực lượng bảo vệ và giám sát là rất cần thiết.

5.2. Giáo Dục Cộng Đồng Về Bảo Tồn

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn bò sát sẽ giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân trong việc bảo vệ môi trường sống.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Khu Hệ Bò Sát Tại Pù Hoạt

Khu hệ bò sát tại Pù Hoạt có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái và cần được bảo tồn. Việc nghiên cứu và bảo vệ khu hệ này không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển bền vững. Tương lai của khu hệ bò sát phụ thuộc vào các nỗ lực bảo tồn hiện tại.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn Bò Sát

Bảo tồn khu hệ bò sát không chỉ là trách nhiệm của các nhà khoa học mà còn là của toàn xã hội. Sự tham gia của cộng đồng là rất quan trọng trong công tác bảo tồn.

6.2. Định Hướng Nghiên Cứu Trong Tương Lai

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và các yếu tố khác đến khu hệ bò sát. Việc này sẽ giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Bò sát là một mắt xích quan trọng trong quần xã sinh vật, đặc biệt là ở vùng nhiệt đới. Đa số thằn lằn, rắn tiêu diệt côn trùng, thân mềm, gặm nhấm làm hại nông nghiệp. Ngược lại nhiều loài bò sát là thức ăn cho các nhóm động vật khác như chim, thú và cả các loài bò sát lớn. Nhiều loài Bò sát làm thực phẩm, làm thuốc bồi bổ cơ thể hay chữa bệnh cho con người như: rùa, ba ba, trăn, rắn.

Ngày nay, chạy theo giá trị thương mại người ta đã khai thác quá mức các loài Bò sát làm cho chúng bị suy giảm và nhiều loài có nguy cơ bị tuyệt chủng. Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt (KBTTN Pù Hoạt) được thành lập nhằm bảo tồn các hệ sinh thái và các loài động, thực vật đặc trưng cho vùng núi Bắc Trung Bộ Việt Nam. Không chỉ có giá trị đa dạng sinh học, Pù Hoạt còn là một trong những khu rừng phòng hộ xung yếu cho lưu vực sông Hiếu (Nghệ An), sông Chu (Thanh Hóa), cũng như là nguồn sinh thủy của các thủy điện: Hủa Na, Sao Va, Bản Mòng, Cửa Đạt. KBTTN Pù Hoạt cũng là một trong ba khu rừng đặc dụng nằm trong khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An, được Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa Liên hiệp quốc (UNESCO) công nhận ngày 20/09/2007.

Trong báo cáo dự án xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt (2002) và chương trình nghiên cứu rừng của tổ chức Frontier-Việt Nam (2000) đã thống kê được trong khu vực có 32 loài Bò sát (Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, 2013). Năm 2008, Hoàng Xuân Quang tiến hành điều tra ngoài rừng và ghi nhận ở khu vực Pù Hoạt có 28 loài Bò sát. Từ năm 2009 đến 2012, Đậu Quang Vinh đã thực hiện luận án tiến sĩ sinh học với đề tài về nghiên cứu khu hệ Lưỡng cư, Bò sát tại KBTTN Pù Hoạt; kết quả đã ghi nhận được 52 loài Bò sát thuộc 7 họ; trong đó tác giả luận án đã bổ sung cho KBTTN Pù Hoạt 14 loài, ghi nhận vùng phân bố mới của 6 loài ở Nghệ An và vùng Bắc Trung Bộ (Đậu Quang Vinh, 2012). Năm 2015; triển khai công văn số 986/TCLN-BTTN ngày 20/07/2015 của tổng cục Lâm nghiệp về việc lập biểu thống kê loài động- thực vật rừng tại các khu rừng đặc dụng; ban quản lý khu bảo tồn đã cập nhật các kết 1 quả điều tra trước đó và thống kê được 61 loài Bò sát thuộc 15 họ (Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, 2015).

Năm 2019; dưới sự tư vấn của các chuyên gia động vật thuộc Trường Đại học Lâm nghiệp, ban quản lý khu bảo tồn đã triển khai điều tra và thống kê được 64 loài Bò sát thuộc 45 giống, 15 họ và 2 bộ (Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, 2019). Mặc dù có khá nhiều đợt điều tra, nhưng thông tin về thành phần loài Bò sát ở KBTTN Pù Hoạt còn tản mạn, các đợt điều tra khác nhau lại sử dụng hệ thống phân loại khác nhau để sắp xếp các loài Bò sát ghi nhận được vào danh lục; ngoài ra các đợt điều tra Bò sát tại khu bảo tồn mới dừng lại ở việc thống kê thành phần loài, chưa thống kê và đánh giá chuyên sâu về các yếu tố sinh thái tạo nên đặc điểm khu hệ Bò sát. Để có đánh giá toàn diện hơn về tầm quan trọng của KBTTN Pù Hoạt trong việc bảo vệ sinh cảnh sống cho các loài Bò sát, cũng như suy đoán đặc điểm môi trường sống thông qua thành phần các nhóm bò sát sinh thái khác nhau; em đã lựa chọn đề tài “Nghiên cứu đặc điểm khu hệ Bò sát tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt – tỉnh Nghệ An” để thực hiện khóa luận tốt nghiệp của mình. 2 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Đặc điểm chung của động vật thuộc lớp Bò sát Bò sát là lớp động vật có xương sống đầu tiên thực sự ở cạn. Hình thái và cấu tạo cơ thể Bò sát có những đặc điểm sau (Lê Vũ Khôi, 2009): 1) Cơ thể có hình dạng khác nhau, da được bao phủ bởi vẩy sừng hoặc bởi những tấm xương bì, ít tuyến da. Vẩy sừng phát sinh từ biểu bì, khác vẩy cá phát sinh từ bì; nhờ đó Bò sát không phụ thuộc vào ẩm độ của môi trường. 2) Bộ xương hóa cốt hoàn toàn.

Cột sống gồm 5 phần: cổ, ngực, thắt lưng, chậu và đuôi. Sọ có một lồi cầu chẩm, có quá trình tiến hóa tiêu giảm xương bì của giáp sọ, hình thành hố thái dương dùng làm nơi ẩn cho cơ nhai. Có sườn chính thức. Chi 5 ngón khỏe, thích nghi với chuyển vận nhanh.

Ở một số loài chi thoái hóa, mất hẳn. 3) Hệ thần kinh trung ương phát triển. Não trước, tiểu não lớn, vòm bán cầu não có chất thần kinh làm thành não mới (neopallium). Đã có đủ 12 đôi dây thần kinh não.

4) Giác quan: mắt có hai mí trên, dưới và màng nháy bảo vệ mắt khỏi khô. Tai trong phát triển. Đa số có màng nhĩ và khoang tai giữa; riêng Rắn không có tai giữa. Âm thanh được truyền vào tai trong nhờ xương hàm dưới.

Cơ quan jacopson khá phát triển. 5) Hệ hô hấp: hô hấp hoàn toàn bằng phổi; mang chỉ có ở giai đoạn phôi. Đường hô hấp tách biệt với đường tiêu hóa. Lỗ mũi trong lùi vào sau miệng do hình thành khẩu cái thứ sinh.

6) Hệ tuần hoàn: tim 3 ngăn, ngoại trừ cá sấu 4 ngăn. Đã có vách ngăn tâm thất chưa hoàn toàn. Động mạch cảnh xuất phát từ cung chủ động mạch phải mang máu động mạch đi nuôi phần đầu của cơ thể. Hai cung chủ động mạch trái và phải nhập một ở phía sau cơ thể tạo thành động mạch lưng đem máu đi nuôi phần sau cơ thể.

Bò sát là động vật biến nhiệt. 3 7) Hệ bài tiết là hậu thận. Ống dẫn niệu nối với huyệt. Nước tiểu thải ra cùng với phân.

8) Hệ sinh dục: phân tính. Con đực có cơ quan giao cấu. Thụ tinh trong. Trứng lớn có vỏ dai hay vỏ thấm vôi.

Trong giai đoạn phát triển có sự hình thành các màng phôi, đặc biệt tạo thành các túi niệu (allantois), túi ối (amnios) và túi noãn hoàng. Sơ lƣợc đặc điểm khu hệ Bò sát Việt Nam 1. Về đa dạng thành phần loài Tài nguyên động vật rừng nói chung và các loài Bò sát nói riêng góp phần to lớn vào sự đa dạng sinh học cao ở Việt Nam. Theo Nguyễn Văn Sáng và cộng sự (2005b), ở Việt Nam đã tìm thấy và mô tả được 302 loài Bò sát thuộc 121 giống, 24 họ và 03 bộ; chiếm khoảng 4,8% tổng số loài Bò sát trên toàn thế giới (Bảng 1.

Cấu trúc thành phần loài của khu hệ Bò sát Việt Nam TT Tên bộ-họ Số giống Số loài I Bộ Có vẩy - Squamata 96 272 I.1 Phân bộ Thằn lằn – Lacertilia 34 100 1 Họ tắc kè – Gekkonidae 8 21 2 Họ thạch sùng mí – Eublepharidae 1 2 3 Họ nhông – Agamidae 7 20 4 Họ thằn lằn bóng – Scincidae 13 43 5 Họ thằn lằn giun – Dibamidae 1 6 6 Họ thằn lằn chính thức- Lacertidae 1 3 7 Họ thằn lằn rắn – Anguidae 1 2 8 Họ kỳ đà – Varanidae 1 2 9 Họ Thằn lằn cá sấu – Shinisauridae 1 1 I.2 Phân bộ Rắn – Serpentes 62 172 10 Họ rắn giun – Typhlopidae 2 3 11 Họ rắn hai đầu - Anilidae 1 1 4 TT Tên bộ-họ Số giống Số loài 12 Họ rắn mống - Xenopeltidae 1 2 13 Họ trăn – Boidae 1 3 14 Họ rắn rầm ri- Acrochordidae 2 2 15 Họ rắn nước - Colubridae 37 119 16 Họ rắn hổ – Elapidae 13 26 17 Họ rắn lục- Viperidae 5 16 II Bộ Rùa- Testudinata 24 28 18 Họ rùa da – Dermochelyidae 1 1 19 Họ vích- Cheloniidae 4 4 20 Họ rùa đầu to - Platysternidae 1 1 21 Họ rùa đầm – Emydidae 11 15 22 Họ rùa núi- Testudinidae 2 2 23 Họ ba ba- Trionychidae 5 5 III Bộ cá sấu – Crocodylia 1 2 24 Họ cá sấu – Crocodylidae 1 2 Tổng cộng: 121 302 Thực tế, số loài Bò sát ở Việt Nam còn lớn hơn rất nhiều do còn nhiều loài chưa được mô tả hoặc chưa được công bố. Về tình trạng bảo tồn của các loài Bò sát ở Việt Nam Hiện nay, nhiều loài Bò sát đã bị suy giảm kích thước quần thể nghiêm trọng, một số loài đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng. Nguyên nhân chính gây suy thoái đa dạng sinh học Bò sát ở Việt Nam là do hoạt động săn bắt và phá hủy sinh cảnh sống. Theo Sách Đỏ Việt Nam (2007); trong số 302 loài Bò sát đã phát hiện ở Việt Nam có 39 loài đang bị đe dọa ở mức độ khác nhau; mức bị tuyệt chủng ngoài tự nhiên (EW): có 01 loài là Cá sấu hoa cà; Rất nguy cấp (CR): 9 loài; mức Nguy cấp (EN): 14 loài; mức Sẽ nguy cấp (VU): 15 loài.

Về các nhóm sinh thái theo nơi ở của Bò sát Sau khi chiếm lĩnh môi trường trên cạn, Bò sát đã tiến hóa thích nghi được với nhiều môi trường sống khác nhau trên trái đất. Theo nơi ở/nơi sinh sống, các loài Bò sát ở Việt Nam có thể chia thành 04 nhóm sinh thái chính sau (Lê Vũ Khôi, 2009): (1). Nhóm trên mặt đất: hầu hết các loài thằn lằn và rắn; (2). Nhóm dưới mặt đất: các loài thuộc họ Rắn giun; (3).

Nhóm trên cây và bay lượn: các loài thuộc họ Tắc kè và một số loài thuộc họ Nhông; (4). Nhóm dưới nước: các loài cá sấu, một số loài thuộc họ Rắn nước, kỳ đà hoa; hầu hết các loài rùa, trừ họ rùa núi. Về tính thực, thích nghi với thức ăn của Bò sát Tính chất thức ăn của Bò sát rất khác biệt, ngay cả trong phạm vi một nhóm, thậm chí ở những dạng gần nhau. Theo thành phần thức ăn, các loài Bò sát ở Việt Nam có thể chia thành 03 nhóm sinh thái sau (Lê Vũ Khôi, 2009): (1).

Nhóm ăn thực vật: lấy thực vật làm thức ăn; bao gồm một số loài Rùa, Thằn lằn; (2). Nhóm ăn động vật: lấy động vật bao gồm cả côn trùng và giun đất làm thức ăn; bao gồm phần lớn các loài bò sát; và (3). Nhóm ăn tạp: lấy cả thực vật và động vật làm thức ăn; bao gồm một số loài có tính thích nghi với thức ăn theo mùa hoặc thay đổi thức ăn theo tuổi do nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể con vật.