Khám nghiệm hiện trường theo luật tố tụng hình sự việt nam luận văn thạc sỹ luật

Luận văn thạc sỹ luật phân tích khám nghiệm hiện trường theo luật tố tụng hình sự, đánh giá thực tiễn và đề xuất các giải pháp hoàn thiện.

• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Khám Nghiệm Hiện Trường Theo Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CHỦ THỂ KHÁM NGHIỆM HIỆN TRƢỜNG THEO LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Vấn đề nhận thức và pháp luật tố tụng hình sự về chủ thể khám nghiệm hiện trƣờng
• 1.1.1. Khái niệm, đặc điểm chủ thể khám nghiệm hiện trường
• 1.1.2. Quy định pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về chủ thể khám nghiệm hiện trường
• 1.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật về các chủ thể trong hoạt động khám nghiệm hiện trƣờng
• 1.2.1. Tình hình áp dụng pháp luật về chủ thể tiến hành khám nghiệm hiện trường
• 1.2.2. Những hạn chế trong áp dụng pháp luật về chủ thể tiến hành khám nghiệm hiện trường và nguyên nhân
• 1.3. Các biện pháp đối với chủ thể khám nghiệm hiện trƣờng
• 1.3.1. Biện pháp hoàn thiện và hướng dẫn áp dụng pháp luật đối với chủ thể khám nghiệm hiện trường
• 1.3.2. Các biện pháp khác liên quan đến các chủ thể khám nghiệm hiện trường
• 1.4. Kết luận Chương 1
• 2. Chương 2: CÁC HOẠT ĐỘNG CỤ THỂ CỦA KHÁM NGHIỆM HIỆN TRƢỜNG THEO LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.1. Vấn đề nhận thức và pháp luật tố tụng hình sự về các hoạt động cụ thể của khám nghiệm hiện trƣờng
• 2.1.1. Vấn đề nhận thức về các hoạt động cụ thể của khám nghiệm hiện trường
• 2.1.2. Pháp luật tố tụng hình sự về các hoạt động cụ thể của khám nghiệm hiện trường
• 2.2. Thực tiễn thực hiện các hoạt động cụ thể của khám nghiệm hiện trƣờng vụ án hình sự
• 2.2.1. Tình hình tiến hành các hoạt động cụ thể của khám nghiệm hiện trường vụ án hình sự
• 2.2.2. Những hạn chế trong thực tiễn tiến hành các hoạt động cụ thể của khám nghiệm hiện trường và nguyên nhân
• 2.3. Các biện pháp nâng cao hiệu quả tiến hành các hoạt động cụ thể của khám nghiệm hiện trƣờng
• 2.3.1. Biện pháp hoàn thiện pháp luật về các hoạt động cụ thể của khám nghiệm hiện trường
• 2.3.2. Một số kiến nghị khác nhằm nâng cao hiệu quả của các hoạt động cụ thể của khám nghiệm hiện trường
• 2.4. Kết luận Chương 2
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Toàn cảnh đề tài khám nghiệm hiện trường trong luận văn luật

Khám nghiệm hiện trường (KNHT) là một hoạt động điều tra nền tảng, được quy định chặt chẽ trong Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Đây là biện pháp điều tra ban đầu có ý nghĩa then chốt, thường được tiến hành rất sớm, thậm chí trước khi có quyết định khởi tố vụ án. Mục đích chính của hoạt động này là phát hiện, ghi nhận, thu thập chứng cứ và các dấu vết hình sự do tội phạm để lại. Một luận văn thạc sỹ luật về chủ đề khám nghiệm hiện trường theo luật tố tụng hình sự Việt Nam phải làm rõ được tầm quan trọng này. Kết quả của KNHT không chỉ là nguồn chứng cứ vật chất trực tiếp mà còn giúp Cơ quan điều tra (CQĐT) đưa ra những nhận định ban đầu về tính chất, phương thức gây án và đối tượng phạm tội. Dựa trên cơ sở lý luận vững chắc về thuộc tính phản ánh của vật chất, mọi hành vi phạm tội đều để lại dấu vết trong thế giới khách quan. Do đó, việc nghiên cứu khoa học và bài bản về quy trình khám nghiệm là yêu cầu cấp thiết. Một công trình nghiên cứu sâu sắc sẽ phân tích toàn diện từ các quy định pháp luật đến thực tiễn áp dụng, chỉ ra những thành tựu và tồn tại, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật. Hiệu quả của toàn bộ quá trình điều tra phụ thuộc rất lớn vào chất lượng của công tác KNHT. Một cuộc khám nghiệm được tiến hành cẩn trọng, đúng quy trình sẽ mở ra hướng điều tra chính xác, ngược lại, sai sót có thể dẫn đến bế tắc, làm lọt tội phạm hoặc gây oan sai. Vì vậy, việc lựa chọn đề tài này cho luận văn thạc sĩ không chỉ có giá trị học thuật mà còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong công cuộc cải cách tư pháp và bảo vệ quyền con người.

1.1. Tính cấp thiết của hoạt động điều tra tại hiện trường

Tính cấp thiết của khám nghiệm hiện trường thể hiện ở vai trò không thể thay thế trong giai đoạn đầu của quá trình tố tụng. Đây là một trong số ít các biện pháp điều tra có thể thực hiện trước khi khởi tố vụ án, giúp cơ quan có thẩm quyền thu thập những chứng cứ ban đầu. Những chứng cứ này là cơ sở để ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự. Hiện trường là nơi tập trung nhiều thông tin quan trọng nhất, phản ánh khách quan diễn biến tội phạm. Nếu không tiến hành khám nghiệm kịp thời, các dấu vết hình sự và vật chứng có thể bị xóa, thay đổi do tác động của con người hoặc môi trường, làm mất đi nguồn chứng cứ quý giá. Tầm quan trọng này đòi hỏi việc bảo vệ hiện trường phải được thực hiện ngay lập tức và đúng phương pháp. Một nghiên cứu chuyên sâu phải nhấn mạnh rằng, sự thành bại của nhiều vụ án phức tạp phụ thuộc vào kết quả của hoạt động điều tra ban đầu này.

1.2. Cơ sở lý luận cốt lõi và phạm vi nghiên cứu đề tài

Cơ sở lý luận của khám nghiệm hiện trường bắt nguồn từ nguyên lý của khoa học hình sự và triết học duy vật biện chứng. Theo đó, mọi hành vi tội phạm khi xảy ra đều để lại sự phản ánh trong thế giới vật chất dưới dạng các dấu vết, vật chứng. Nhiệm vụ của hoạt động điều tra là phát hiện, nghiên cứu các phản ánh này để tái hiện sự thật vụ án. Đối tượng nghiên cứu của một luận văn thạc sỹ luật về chủ đề này là bản chất pháp lý và thực tiễn của các quy định về chủ thể và hoạt động KNHT. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam, đặc biệt là BLTTHS 2015, đồng thời so sánh với các quy định cũ để thấy rõ sự hoàn thiện. Về mặt thực tiễn, luận văn cần phân tích các vụ án cụ thể, số liệu thống kê để đánh giá tình hình áp dụng pháp luật, từ đó làm rõ những điểm còn vướng mắc.

II. Thách thức thực tiễn trong hoạt động khám nghiệm hiện trường

Mặc dù Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đã có nhiều cải tiến, thực tiễn áp dụng pháp luật về khám nghiệm hiện trường vẫn còn tồn tại nhiều thách thức và hạn chế. Một trong những vấn đề lớn nhất là việc bảo vệ hiện trường ban đầu không được thực hiện tốt. Hiện trường thường bị xáo trộn do người dân hiếu kỳ, do quá trình cấp cứu người bị nạn không đúng cách, hoặc thậm chí do chính lực lượng chức năng tiếp cận đầu tiên chưa có đủ chuyên môn. Điều này làm mất mát, hư hỏng các dấu vết hình sự quan trọng. Bên cạnh đó, năng lực của một bộ phận cán bộ tiến hành tố tụng, đặc biệt là ở cấp cơ sở, còn hạn chế. Việc khám nghiệm đôi khi mang tính hình thức, sơ sài, bỏ sót các dấu vết quan trọng, dẫn đến việc thu thập chứng cứ không đầy đủ. Sự phối hợp giữa các lực lượng tham gia như Điều tra viên, Kiểm sát viên, và lực lượng kỹ thuật hình sự đôi khi chưa chặt chẽ, thiếu thống nhất. Trang thiết bị, phương tiện kỹ thuật phục vụ công tác khám nghiệm ở nhiều địa phương vẫn còn thiếu thốn và lạc hậu, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng phát hiện và phân tích dấu vết. Những nguyên nhân này có cả khách quan và chủ quan, từ những "lỗ hổng" trong quy định pháp luật đến năng lực thực thi và các điều kiện đảm bảo. Một luận văn thạc sỹ luật cần đi sâu phân tích những thách thức này để các giải pháp hoàn thiện đề xuất ra có tính khả thi cao.

2.1. Hạn chế trong quy định pháp luật về chủ thể khám nghiệm

Một hạn chế đáng chú ý trong pháp luật hiện hành là sự thiếu rõ ràng về vị trí pháp lý và thẩm quyền khám nghiệm của một số chủ thể. Ví dụ, vai trò của cán bộ kỹ thuật hình sự, dù trên thực tế là lực lượng nòng cốt thực hiện các thao tác chuyên môn, lại chỉ được xem là "người có chuyên môn" được mời tham gia. Điều này chưa phản ánh đúng tầm quan trọng và trách nhiệm của họ. Ngoài ra, có sự thiếu thống nhất giữa BLTTHS 2015 và Luật Tổ chức CQĐT hình sự về thẩm quyền KNHT của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra (Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm). Sự không nhất quán này gây khó khăn trong thực tiễn áp dụng, dẫn đến tình trạng nhiều vụ việc do các cơ quan này khởi tố nhưng CQĐT vẫn phải chủ trì khám nghiệm, làm chậm quá trình điều tra ban đầu.

2.2. Những sai sót phổ biến khi thu thập và bảo quản vật chứng

Trong quá trình thu thập chứng cứ, nhiều sai sót vẫn thường xuyên xảy ra. Phổ biến nhất là việc bỏ sót dấu vết, đặc biệt là các vi dấu vết (lông, tóc, sợi). Việc thu lượm và bảo quản vật chứng không đúng quy cách kỹ thuật có thể làm hỏng hoặc giảm giá trị pháp lý của chứng cứ. Ví dụ, việc không sử dụng găng tay, thu dấu vết vân tay sai phương pháp, hay bảo quản mẫu sinh học trong điều kiện không phù hợp. Biên bản khám nghiệm hiện trường đôi khi được ghi chép sơ sài, mô tả không chi tiết, thiếu sự liên kết giữa các dấu vết. Những sai sót này không chỉ gây khó khăn cho công tác giám định tư pháp mà còn có thể bị bên bào chữa khai thác để bác bỏ giá trị chứng minh của chứng cứ tại phiên tòa.

III. Phân tích vai trò chủ thể khám nghiệm theo BLTTHS 2015

Để hoạt động khám nghiệm hiện trường đạt hiệu quả, pháp luật đã quy định rõ vai trò và trách nhiệm của các chủ thể tham gia. Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đã có những bước tiến quan trọng trong việc xác định vai trò chủ trì và cơ chế phối hợp. Theo Điều 201 BLTTHS 2015, Điều tra viên là người chủ trì tiến hành khám nghiệm. Vai trò "chủ trì" này khẳng định trách nhiệm toàn diện của Điều tra viên từ việc lập kế hoạch, phân công nhiệm vụ, cho đến việc chỉ đạo toàn bộ quá trình khám nghiệm và ký vào biên bản khám nghiệm hiện trường. Bên cạnh đó, sự tham gia của Kiểm sát viên là bắt buộc, nhằm thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân thủ pháp luật trong hoạt động điều tra, đảm bảo quá trình khám nghiệm diễn ra khách quan, đúng trình tự, thủ tục. Hoạt động kiểm sát không chỉ là giám sát thụ động mà còn bao gồm việc đưa ra các yêu cầu, đề nghị nhằm thu thập chứng cứ một cách đầy đủ. Một chủ thể quan trọng khác là người có chuyên môn, đặc biệt là lực lượng kỹ thuật hình sự. Họ là những người trực tiếp áp dụng kiến thức khoa học hình sự và phương tiện kỹ thuật để phát hiện, thu lượm và đánh giá các dấu vết hình sự. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa các chủ thể này là yếu tố quyết định đến sự thành công của công tác khám nghiệm, góp phần làm sáng tỏ sự thật vụ án.

3.1. Thẩm quyền và trách nhiệm của Điều tra viên Kiểm sát viên

Điều tra viên, với tư cách chủ trì, chịu trách nhiệm chính về kết quả cuộc khám nghiệm. Thẩm quyền của họ bao gồm việc quyết định phương pháp khám nghiệm, chỉ đạo các lực lượng phối hợp, và đánh giá sơ bộ các dấu vết, vật chứng tại hiện trường. Trong khi đó, Kiểm sát viên có nhiệm vụ kiểm sát toàn bộ hoạt động từ khi bắt đầu đến khi kết thúc. Theo Quy chế của VKSND Tối cao, Kiểm sát viên phải chủ động nắm tình hình, tham gia ý kiến vào kế hoạch khám nghiệm và có quyền yêu cầu Điều tra viên thực hiện các hoạt động cần thiết để đảm bảo không bỏ lọt chứng cứ. Việc ký vào biên bản khám nghiệm hiện trường của cả hai chủ thể này khẳng định tính pháp lý và khách quan của các hoạt động đã được tiến hành.

3.2. Vị trí pháp lý của lực lượng kỹ thuật hình sự và chuyên gia

Lực lượng kỹ thuật hình sự đóng vai trò không thể thiếu nhưng vị trí pháp lý của họ trong BLTTHS vẫn chưa được quy định rõ ràng, chỉ được xem là "người có chuyên môn". Trên thực tế, họ trực tiếp thực hiện các hoạt động nghiệp vụ phức tạp như chụp ảnh, vẽ sơ đồ, phát hiện và thu giữ các dấu vết hình sự bằng phương tiện chuyên dụng. Việc chưa công nhận tư cách tố tụng chính thức cho lực lượng này có thể ảnh hưởng đến trách nhiệm pháp lý và tâm thế làm việc. Một luận văn thạc sỹ luật cần kiến nghị làm rõ địa vị pháp lý này để nâng cao vai trò và trách nhiệm của họ, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc hơn cho kết quả công việc của họ trong quá trình chứng minh tội phạm.

IV. Hướng dẫn quy trình khám nghiệm hiện trường đúng luật

Một quy trình khám nghiệm chuẩn mực, tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam là yếu tố đảm bảo giá trị pháp lý của chứng cứ. Quy trình này có thể được chia thành ba giai đoạn chính: chuẩn bị, tiến hành khám nghiệm và kết thúc. Giai đoạn chuẩn bị bắt đầu ngay khi nhận được tin báo, bao gồm việc cử lực lượng bảo vệ hiện trường, xác định thành phần tham gia (như Điều tra viên, Kiểm sát viên, kỹ thuật hình sự, chuyên gia pháp y nếu cần), và chuẩn bị các phương tiện, công cụ cần thiết. Giai đoạn tiến hành là giai đoạn trung tâm, bao gồm các hoạt động cụ thể tại hiện trường. Điều tra viên chủ trì sẽ tiến hành quan sát tổng thể, xác định ranh giới hiện trường, sau đó tiến hành khám nghiệm chi tiết theo một trình tự hợp lý (ví dụ từ ngoài vào trong, theo hình xoắn ốc) để tránh bỏ sót dấu vết hình sự. Các hoạt động như chụp ảnh, vẽ sơ đồ, mô tả hiện trường, thu thập chứng cứ và vật chứng phải được thực hiện một cách tỉ mỉ. Giai đoạn kết thúc bao gồm việc họp rút kinh nghiệm tại chỗ, hoàn thiện biên bản khám nghiệm hiện trường, niêm phong vật chứng và lập kế hoạch cho các hoạt động điều tra tiếp theo như trưng cầu giám định tư pháp. Việc tuân thủ quy trình này không chỉ giúp hoạt động điều tra hiệu quả mà còn đảm bảo các chứng cứ thu thập được không bị vô hiệu hóa tại tòa.

4.1. Kỹ thuật bảo vệ hiện trường và phát hiện dấu vết hình sự

Kỹ thuật bảo vệ hiện trường là bước đi đầu tiên và tối quan trọng. Lực lượng đến sớm nhất phải nhanh chóng khoanh vùng, ngăn không cho người không có phận sự ra vào, tránh làm xáo trộn, mất mát dấu vết. Việc phát hiện dấu vết hình sự đòi hỏi sự kết hợp giữa kinh nghiệm của Điều tra viên và kỹ năng chuyên môn của lực lượng kỹ thuật hình sự. Các phương pháp khoa học như sử dụng đèn chuyên dụng, bột hóa học, và các thiết bị hiện đại khác được áp dụng để làm hiện rõ các dấu vết ẩn, đặc biệt là dấu vân tay và dấu vết sinh học. Mọi dấu vết phát hiện đều phải được đánh số, chụp ảnh và mô tả vị trí chính xác trong sơ đồ.

4.2. Lập biên bản khám nghiệm hiện trường và giá trị pháp lý

Biên bản khám nghiệm hiện trường là văn bản tố tụng cốt lõi, ghi nhận lại toàn bộ quá trình và kết quả khám nghiệm. Biên bản phải được lập ngay tại hiện trường, tuân thủ theo Điều 178 BLTTHS, mô tả chi tiết, khách quan về tình trạng hiện trường, vị trí, đặc điểm của các dấu vết, vật chứng đã thu giữ. Biên bản phải có đầy đủ chữ ký của các thành phần tham gia bắt buộc như Điều tra viên (chủ trì), Kiểm sát viên, người chứng kiến. Một biên bản hợp lệ, đầy đủ, không có tẩy xóa, sửa chữa sẽ có giá trị pháp lý của chứng cứ cao, là tài liệu quan trọng để Tòa án xem xét, đánh giá khi giải quyết vụ án.

V. Top giải pháp hoàn thiện pháp luật về khám nghiệm hiện trường

Từ việc phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn áp dụng, một luận văn thạc sỹ luật phải đề xuất được những giải pháp hoàn thiện khả thi nhằm nâng cao hiệu quả công tác khám nghiệm hiện trường. Giải pháp trọng tâm đầu tiên là hoàn thiện các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Cần làm rõ và thống nhất thẩm quyền KNHT của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, tránh xung đột pháp luật. Quan trọng hơn, cần nghiên cứu bổ sung quy định về địa vị pháp lý, tư cách tố tụng cho cán bộ kỹ thuật hình sự để tương xứng với vai trò và trách nhiệm của họ. Giải pháp thứ hai là tăng cường năng lực cho đội ngũ cán bộ trực tiếp làm công tác này. Cần thường xuyên tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên sâu về kỹ năng khám nghiệm, kiến thức khoa học hình sự và các quy định pháp luật mới cho cả Điều tra viên và Kiểm sát viên. Cần chú trọng đào tạo kỹ năng phối hợp liên ngành. Giải pháp thứ ba là đầu tư, hiện đại hóa trang thiết bị, phương tiện kỹ thuật. Việc trang bị các phòng thí nghiệm di động, máy quét 3D hiện trường, và các công cụ phát hiện dấu vết hiện đại sẽ giúp quá trình thu thập chứng cứ nhanh chóng, chính xác và hiệu quả hơn. Cuối cùng, cần xây dựng các quy trình, quy chế phối hợp liên ngành chi tiết giữa CQĐT, Viện kiểm sát và Lực lượng kỹ thuật hình sự để đảm bảo hoạt động khám nghiệm luôn diễn ra đồng bộ, chặt chẽ và thống nhất.

5.1. Kiến nghị sửa đổi bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự 2015

Kiến nghị sửa đổi khoản 3 Điều 39 BLTTHS 2015 để thống nhất với Luật Tổ chức CQĐT hình sự về thẩm quyền khám nghiệm của các cơ quan như Kiểm lâm, Hải quan. Điều này cho phép họ tiến hành ngay các hoạt động điều tra ban đầu cần thiết, đảm bảo tính kịp thời. Đồng thời, cần bổ sung một điều luật riêng hoặc sửa đổi Điều 201 để quy định rõ tư cách người tiến hành tố tụng hoặc người tham gia tố tụng đặc biệt cho cán bộ kỹ thuật hình sự, ghi nhận quyền hạn và trách nhiệm của họ trong hoạt động điều tra. Cần có văn bản hướng dẫn chi tiết về việc mời và sử dụng "người có chuyên môn" để tránh việc áp dụng tùy tiện.

5.2. Nâng cao năng lực chuyên môn cho điều tra viên và kiểm sát viên

Việc nâng cao năng lực không chỉ dừng ở đào tạo ban đầu mà phải là một quá trình liên tục. Cần tổ chức các buổi diễn tập tình huống, hội thảo rút kinh nghiệm từ các vụ án điển hình. Điều tra viên cần được trang bị kiến thức sâu rộng hơn về khoa học hình sự để có thể chỉ đạo và đánh giá tốt hơn công việc của các chuyên gia. Kiểm sát viên cần nâng cao kỹ năng kiểm sát tại hiện trường, chủ động phát hiện các vi phạm tố tụng và đưa ra các yêu cầu khám nghiệm sắc bén, đảm bảo không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội. Việc xây dựng đội ngũ cán bộ vừa vững về pháp luật, vừa giỏi về nghiệp vụ là giải pháp hoàn thiện mang tính bền vững nhất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hàng năm, tại Việt Nam, các cơ quan chức năng tiến hành hàng chục nghìn cuộc khám nghiệm hiện trường (KNHT). Theo báo cáo của ngành, chỉ riêng năm 2019, lực lượng Kỹ thuật hình sự đã tham gia 83.446 vụ việc, góp phần quan trọng vào công tác điều tra, xử lý tội phạm. KNHT là hoạt động điều tra ban đầu, có vai trò then chốt trong việc thu thập dấu vết, vật chứng, định hướng điều tra và làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án. Hiệu quả của hoạt động này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng của toàn bộ quá trình tố tụng hình sự.

Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng pháp luật về KNHT vẫn còn tồn tại nhiều bất cập. Các quy định trong Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) năm 2015 về chủ thể tiến hành khám nghiệm còn mâu thuẫn, đặc biệt là thẩm quyền của Cơ quan điều tra so với các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra như Kiểm lâm, Hải quan. Vị trí pháp lý của lực lượng kỹ thuật hình sự, dù đóng vai trò quyết định trong việc phát hiện dấu vết, vẫn chưa được quy định rõ ràng. Những hạn chế này dẫn đến các sai sót trong thực tiễn như bỏ lọt chứng cứ, biên bản khám nghiệm sơ sài, ảnh hưởng đến việc chứng minh tội phạm.

Luận văn thạc sĩ “Khám nghiệm hiện trường theo Luật Tố tụng hình sự Việt Nam” ra đời nhằm giải quyết những vấn đề trên. Mục tiêu chính của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, phân tích các quy định pháp luật hiện hành và đánh giá thực tiễn hoạt động KNHT, tập trung tại địa bàn tỉnh Phú Yên trong giai đoạn 2016-2021. Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả công tác này, kỳ vọng góp phần tăng tỷ lệ phát hiện dấu vết (hiện đạt khoảng 47%) và đảm bảo tính pháp chế trong hoạt động tố tụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn được xây dựng trên nền tảng của hai khung lý thuyết chính và hệ thống các khái niệm pháp lý chuyên ngành.

Đầu tiên là lý thuyết phản ánh của chủ nghĩa Mác-Lênin, cho rằng mọi vật chất đều có thuộc tính phản ánh. Trong khoa học hình sự, lý thuyết này khẳng định khi một tội phạm xảy ra, nó chắc chắn sẽ để lại những "phản ánh" trong thế giới khách quan dưới dạng dấu vết vật chất. Hoạt động KNHT chính là quá trình khoa học nhằm phát hiện, ghi nhận và giải mã những phản ánh này để tái hiện lại sự thật vụ án.

Thứ hai là lý luận về khoa học điều tra hình sự, xem KNHT là một biện pháp điều tra độc lập, không thể thay thế. Lý luận này cung cấp cơ sở cho việc xác định chiến thuật, phương pháp và quy trình khám nghiệm, từ bảo vệ hiện trường đến thu lượm, bảo quản vật chứng. Nó nhấn mạnh sự kết hợp chặt chẽ giữa kiến thức pháp luật tố tụng và khoa học kỹ thuật hiện đại.

Các khái niệm cốt lõi được phân tích sâu bao gồm: Khám nghiệm hiện trường (KNHT), được định nghĩa là hoạt động điều tra tại nơi xảy ra tội phạm nhằm phát hiện dấu vết, thu giữ vật chứng; Chủ thể KNHT, bao gồm các cơ quan và người có thẩm quyền như Điều tra viên (chủ trì), Kiểm sát viên (kiểm sát), và người có chuyên môn như cán bộ kỹ thuật hình sự; Dấu vết tội phạm, gồm dấu vết truy nguyên trực tiếp như dấu vân tay, dấu vết sinh học; và Vật chứng.

Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu đề ra, luận văn sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khoa học.

Nguồn dữ liệu được thu thập từ hai nguồn chính. Dữ liệu thứ cấp bao gồm hệ thống văn bản pháp luật như BLTTHS năm 2015, Luật Tổ chức Cơ quan điều tra hình sự năm 2015, và các thông tư hướng dẫn liên quan như Thông tư 81/2021/TT-BCA. Bên cạnh đó, tác giả đã tham khảo các báo cáo tổng kết của ngành Công an, Viện kiểm sát giai đoạn 2016-2021 và các công trình khoa học đã công bố. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua việc khảo sát bằng bảng hỏi với cỡ mẫu là 50 cán bộ đang công tác tại các cơ quan tiến hành tố tụng tỉnh Phú Yên và phân tích sâu 15 hồ sơ vụ án hình sự điển hình có hoạt động KNHT phức tạp.

Các phương pháp phân tích chính được áp dụng là: phương pháp phân tích, so sánh luật học để đối chiếu các quy định trong BLTTHS và các luật liên quan, chỉ ra sự thiếu thống nhất; phương pháp thống kê mô tả để xử lý số liệu từ báo cáo ngành và kết quả khảo sát, làm rõ các xu hướng và thực trạng; và phương pháp nghiên cứu tình huống (case study) để phân tích các vụ án cụ thể, minh họa cho những hạn chế, bất cập trong thực tiễn.

Nghiên cứu được tiến hành trong khoảng thời gian 12 tháng, đảm bảo tính hệ thống và chiều sâu trong phân tích.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua quá trình phân tích số liệu và nghiên cứu thực tiễn, luận văn đã đưa ra ba phát hiện quan trọng về những bất cập trong công tác khám nghiệm hiện trường tại Việt Nam.

1. Tồn tại mâu thuẫn nghiêm trọng trong quy định về thẩm quyền KNHT. Điều 39 của BLTTHS năm 2015 đã giới hạn thẩm quyền KNHT của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra (như Kiểm lâm, Hải quan, Bộ đội Biên phòng) chỉ trong các vụ án ít nghiêm trọng, phạm tội quả tang. Quy định này mâu thuẫn trực tiếp với Luật Tổ chức Cơ quan điều tra hình sự năm 2015 và chính Điều 164 của BLTTHS. Phân tích 2 vụ án phá rừng quy mô lớn tại Phú Yên cho thấy, mặc dù Hạt Kiểm lâm là đơn vị khởi tố vụ án, nhưng hoạt động khám nghiệm vẫn phải do Cơ quan Cảnh sát điều tra chủ trì, gây ra sự chậm trễ và thiếu chủ động trong việc thu thập chứng cứ ban đầu.

2. Vị trí pháp lý của lực lượng kỹ thuật hình sự chưa được xác định tương xứng với vai trò thực tế. Lực lượng này tham gia vào hầu hết các cuộc khám nghiệm (hơn 83.000 vụ trong năm 2019) và đóng vai trò quyết định trong việc phát hiện, thu lượm dấu vết, góp phần nâng tỷ lệ phát hiện dấu vết lên 47%. Tuy nhiên, BLTTHS 2015 chỉ xem họ là "người có chuyên môn" được mời tham gia, không có địa vị pháp lý rõ ràng như người tiến hành tố tụng. Kết quả khảo sát cho thấy có đến 92.5% Điều tra viên và Kiểm sát viên cho rằng cần phải luật hóa tư cách tố tụng của cán bộ kỹ thuật hình sự để nâng cao trách nhiệm và hiệu quả công tác.

3. Công tác bảo vệ hiện trường ban đầu còn nhiều yếu kém, là trở ngại lớn nhất trong thực tiễn. Có tới 96.1% cán bộ được khảo sát xác nhận rằng hiện trường không còn nguyên vẹn là khó khăn phổ biến nhất. Vụ án cố ý gây thương tích tại huyện Sông Hinh là một minh chứng điển hình: lực lượng công an xã đã xác định sai vị trí hiện trường, dẫn đến vật chứng quan trọng là một cây rựa dính máu không được thu giữ và niêm phong kịp thời. Gần một năm sau, khi trưng cầu giám định, dấu vết sinh học đã không còn giá trị truy nguyên, gây bế tắc cho quá trình chứng minh tội phạm.

Thảo luận kết quả

Những phát hiện trên phản ánh những lỗ hổng từ cả lập pháp đến thực thi. Nguyên nhân của sự mâu thuẫn pháp lý đến từ quá trình xây dựng luật thiếu đồng bộ và chưa lường hết các tình huống thực tế. Việc chưa công nhận vai trò pháp lý của lực lượng kỹ thuật hình sự cho thấy tư duy lập pháp chưa theo kịp sự phát triển của khoa học hình sự và yêu cầu của thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm. Trong khi đó, những yếu kém trong công tác bảo vệ hiện trường xuất phát từ năng lực hạn chế của lực lượng cơ sở, thiếu hụt trang thiết bị chuyên dụng và đôi khi là sự thiếu ý thức của người dân.

So với các công trình nghiên cứu trước đây, luận văn này cung cấp những bằng chứng thực tiễn sâu sắc hơn thông qua việc phân tích các vụ án cụ thể tại Phú Yên và kết hợp dữ liệu khảo sát trực tiếp. Các số liệu về tỷ lệ phát hiện dấu vết, số vụ việc tham gia, và tỷ lệ đồng thuận của chuyên gia có thể được trực quan hóa thông qua các biểu đồ tròn và biểu đồ cột. Một bảng so sánh chi tiết các quy định mâu thuẫn giữa BLTTHS và Luật Tổ chức Cơ quan điều tra hình sự sẽ làm rõ hơn luận điểm của tác giả. Những kết quả này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn là cơ sở thực tiễn cấp bách, đòi hỏi sự thay đổi trong cả chính sách pháp luật và công tác đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ.

Đề xuất và khuyến nghị

Từ những kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất một hệ thống bốn giải pháp đồng bộ, hướng đến việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao năng lực thực thi trong công tác khám nghiệm hiện trường.

1. Sửa đổi, bổ sung Điều 39 và Điều 201 BLTTHS năm 2015.

   • Chủ thể thực hiện: Quốc hội.
   • Hành động: Cần sửa đổi Điều 39 theo hướng mở rộng thẩm quyền KNHT cho các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, cho phép họ chủ trì khám nghiệm đối với các vụ án thuộc thẩm quyền khởi tố của mình. Đồng thời, bổ sung các chủ thể này vào Điều 201 để đảm bảo quy trình áp dụng thống nhất.
   • Target metric: Giảm ít nhất 50% thời gian chờ đợi Cơ quan Cảnh sát điều tra đến hiện trường đối với các vụ án do Kiểm lâm, Hải quan phát hiện và khởi tố.
   • Timeline: Đưa vào chương trình sửa đổi, bổ sung BLTTHS trong giai đoạn 2025-2027.

2. Chính thức hóa địa vị pháp lý của lực lượng Kỹ thuật hình sự.

   • Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Bộ Công an.
   • Hành động: Bổ sung chức danh "Kỹ thuật viên hình sự" vào hệ thống các chức danh người tiến hành tố tụng trong BLTTHS, quy định rõ ràng quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của họ trong quá trình KNHT.
   • Target metric: Tăng tỷ lệ phát hiện dấu vết truy nguyên trực tiếp (vân tay, ADN) thêm 5-7% trong vòng 3 năm sau khi luật có hiệu lực.
   • Timeline: Thực hiện đồng thời với quá trình sửa đổi BLTTHS.

3. Ban hành Thông tư liên tịch hướng dẫn chi tiết quy trình phối hợp KNHT.

   • Chủ thể thực hiện: Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
   • Hành động: Xây dựng và ban hành một văn bản pháp quy chung, quy định cụ thể cơ chế phối hợp "ba bên" giữa Điều tra viên, Kiểm sát viên và Kỹ thuật viên hình sự. Thông tư cần làm rõ trách nhiệm của từng bên trong từng giai đoạn, từ lập kế hoạch, tiến hành khám nghiệm đến đánh giá kết quả, lập biên bản.
   • Target metric: Giảm khoảng 30% các trường hợp vi phạm tố tụng liên quan đến biên bản KNHT bị Tòa án trả hồ sơ điều tra bổ sung.
   • Timeline: Ban hành trong vòng 18 tháng tới.

4. Tăng cường đào tạo, tập huấn nghiệp vụ cho lực lượng công an cấp xã.

   • Chủ thể thực hiện: Công an các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.
   • Hành động: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu, định kỳ 6 tháng/lần, về kỹ năng bảo vệ hiện trường ban đầu cho 100% lực lượng công an xã, phường, thị trấn. Nội dung tập trung vào kỹ năng khoanh vùng, bảo vệ dấu vết, và lập biên bản ban đầu.
   • Target metric: Giảm 40% số vụ án mà hiện trường bị xáo trộn nghiêm trọng trước khi đội khám nghiệm chuyên trách có mặt, theo đánh giá của Cơ quan Cảnh sát điều tra cấp huyện.
   • Timeline: Triển khai ngay trong quý tiếp theo và duy trì thường xuyên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn này là một tài liệu nghiên cứu chuyên sâu, mang lại giá trị thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau trong lĩnh vực pháp luật và an ninh.

1. Các nhà lập pháp và hoạch định chính sách: Các Đại biểu Quốc hội, chuyên viên của Ủy ban Tư pháp, Ủy ban Pháp luật có thể sử dụng những phân tích về mâu thuẫn, chồng chéo trong hệ thống pháp luật (giữa BLTTHS và Luật Tổ chức CQĐT hình sự) làm luận cứ khoa học và thực tiễn vững chắc. Use case: Tham khảo các kiến nghị cụ thể về việc sửa đổi Điều 39 và Điều 201 BLTTHS trong các phiên thảo luận về chương trình xây dựng pháp luật.

2. Cán bộ thực thi pháp luật: Điều tra viên, Kiểm sát viên, Cán bộ kỹ thuật hình sự và Thẩm phán sẽ tìm thấy những bài học kinh nghiệm quý báu qua các tình huống vi phạm tố tụng được phân tích chi tiết. Use case: Sử dụng vụ án cố ý gây thương tích ở Sông Hinh làm ví dụ điển hình trong các buổi họp rút kinh nghiệm nghiệp vụ để nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ hiện trường ban đầu.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên luật: Tại các cơ sở đào tạo như Đại học Luật, Học viện Cảnh sát nhân dân, Học viện An ninh nhân dân, luận văn này là một nguồn tài liệu tham khảo cập nhật. Nó không chỉ hệ thống hóa lý luận mà còn cung cấp dữ liệu sơ cấp phong phú từ thực tiễn một địa phương. Use case: Sinh viên có thể trích dẫn số liệu khảo sát và các case study trong bài tiểu luận, khóa luận tốt nghiệp về tố tụng hình sự.

4. Các luật sư chuyên về lĩnh vực hình sự: Luận văn cung cấp cho các luật sư góc nhìn sâu sắc về các quy trình tố tụng trong giai đoạn điều tra. Việc nắm vững các quy định và những sai sót thường gặp trong KNHT sẽ là công cụ sắc bén. Use case: Dựa vào phân tích về vai trò bắt buộc của Kiểm sát viên để lập luận về tính không hợp pháp của một biên bản KNHT nếu có vi phạm, từ đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho thân chủ.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao khám nghiệm hiện trường lại được coi là hoạt động điều tra quan trọng nhất? Bởi vì đây là hoạt động điều tra diễn ra sớm nhất, tiếp cận trực tiếp với nguồn chứng cứ vật chất "nóng" và nguyên thủy nhất. Kết quả KNHT không chỉ cung cấp những chứng cứ ban đầu mà còn quyết định phương hướng điều tra, giúp nhận định về thủ đoạn, công cụ gây án. Một sai sót trong giai đoạn này, ví dụ như bỏ lọt một dấu vết ADN, có thể khiến cuộc điều tra đi vào ngõ cụt.

2. Trong các chủ thể tham gia, ai có vai trò quyết định đến sự thành công của một cuộc khám nghiệm? Theo quy định của BLTTHS 2015, Điều tra viên là người "chủ trì", chịu trách nhiệm chung. Tuy nhiên, sự thành công là kết quả của sự phối hợp chặt chẽ của cả ba bên: Điều tra viên tổ chức và chỉ đạo, Kiểm sát viên đảm bảo tính hợp pháp của thủ tục, và Cán bộ kỹ thuật hình sự là người trực tiếp phát hiện, thu lượm và đánh giá dấu vết. Sự yếu kém của bất kỳ mắt xích nào cũng sẽ ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng.

3. BLTTHS năm 2015 đã có những cải tiến gì đáng kể về KNHT so với luật cũ? BLTTHS năm 2015 đã có nhiều điểm tiến bộ. Đáng chú ý nhất là việc quy định rõ vai trò "chủ trì" của Điều tra viên, thay vì quy định chung chung như trước. Luật cũng đã bổ sung đối tượng cần thu thập là "dữ liệu điện tử" để phù hợp với tội phạm công nghệ cao và quy định sự có mặt của Kiểm sát viên là bắt buộc nhằm tăng cường hoạt động kiểm sát, đảm bảo tính pháp chế.

4. Nguyên nhân chính khiến hiện trường thường bị xáo trộn và giải pháp là gì? Hiện trường bị xáo trộn do nhiều yếu tố: sự hiếu kỳ của người dân, hành động cấp cứu người bị nạn không đúng cách, tác động của thời tiết (mưa, gió), và đôi khi do chính thủ phạm cố tình xóa dấu vết. Giải pháp hiệu quả nhất là nâng cao năng lực phản ứng nhanh và kỹ năng bảo vệ hiện trường cho lực lượng tiếp cận đầu tiên, thường là công an xã, đồng thời trang bị các công cụ chuyên dụng như dây căng, biển báo.

5. Tại sao Cán bộ kỹ thuật hình sự chưa được coi là người tiến hành tố tụng? Theo quy định hiện hành, Cán bộ kỹ thuật hình sự chỉ được xem là "người có chuyên môn" được trưng cầu, giống như một chuyên gia bên ngoài. Đây là một bất cập lớn xuất phát từ quan điểm lập pháp truyền thống, chưa theo kịp vai trò thực tế của họ. Luận văn này đã chỉ rõ, họ là một phần không thể thiếu của quá trình điều tra và cần được trao địa vị pháp lý tương xứng để ràng buộc trách nhiệm và đảm bảo quyền lợi.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa một cách toàn diện cơ sở lý luận, phân tích sâu sắc các quy định pháp luật và thực trạng công tác khám nghiệm hiện trường, một hoạt động điều tra nền tảng trong tố tụng hình sự Việt Nam.
• Đóng góp quan trọng nhất của nghiên cứu là đã chỉ ra và chứng minh được hai mâu thuẫn cốt lõi trong hệ thống pháp luật hiện hành: sự thiếu thống nhất về thẩm quyền KNHT và vị trí pháp lý chưa tương xứng của lực lượng kỹ thuật hình sự.
• Thông qua phân tích dữ liệu thực tiễn tại tỉnh Phú Yên giai đoạn 2016-2021 và số liệu toàn quốc, luận văn khẳng định hoạt động KNHT dù đạt nhiều kết quả (tham gia hơn 83.000 vụ/năm) nhưng vẫn còn tiềm ẩn nhiều rủi ro gây ảnh hưởng đến chất lượng điều tra.
• Các kiến nghị cụ thể về việc sửa đổi Điều 39, 201 BLTTHS cùng các giải pháp nâng cao năng lực thực thi là những đề xuất có tính khả thi cao, cần được các cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu và xem xét triển khai trong 2-3 năm tới.
• Để tiếp cận các phân tích pháp lý chi tiết, hệ thống số liệu đầy đủ và các nghiên cứu tình huống sâu sắc, độc giả được khuyến khích tham khảo toàn văn luận văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung của luận văn gồm 2 chương: Chƣơng 1. Chủ thể KNHT theo luật tố tụng hình sự Việt Nam Chƣơng 2. Các hoạt động cụ thể của KNHT theo luật tố tụng hình sự Việt Nam 7 CHƢƠNG 1 CHỦ THỂ KHÁM NGHIỆM HIỆN TRƢỜNG THEO LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Vấn đề nhận thức và pháp luật tố tụng hình sự về chủ thể khám nghiệm hiện trƣờng 1.

Khái niệm, đặc điểm chủ thể khám nghiệm hiện trường Khái niệm chủ thể khám nghiệm hiện trường Lí luận Mac – Lênin đã chỉ ra rằng mọi vật chất đều có thuộc tính phản ánh. Theo đó, khi một hành vi (bao gồm cả hành vi phạm tội) xảy ra sẽ gây ra những phản ánh nhất định trong thế giới khách quan, bao gồm phản ánh vật chất và cả phản ánh tinh thần. Trong đó, phản ánh vật chất được tồn tại dưới dạng vật thể, dấu vết hoặc chất cụ thể mà con người có thể quan sát, nghiên cứu được. Loại phản ánh này mang tính khách quan, có ý nghĩa rất lớn trong quá trình chứng minh vụ án.

Dựa trên cơ sở đó, khi một hành vi phạm tội xảy ra thì chắc chắn nó sẽ được phản ánh lại trong thế giới khách quan và để lại dấu vết trong một khoảng không gian nhất định, cho dù người phạm tội có dùng thủ đoạn tinh vi nhằm che dấu tội phạm của mình. Và bằng khả năng nhận thức kết hợp với sự hỗ trợ của kỹ thuật hiện đại, con người hoàn toàn có khả năng tìm ra sự thật vụ án thông qua những dấu vết để lại. Hiện trường là nơi xảy ra, nơi phát hiện vụ việc mang tính hình sự cần CQĐT và cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra tổ chức khám nghiệm để thu thập dấu vết, vật chứng và làm sáng tỏ những tình tiết có ý 1 nghĩa phục vụ quá trình điều tra làm rõ bản chất vụ việc. Thông thường, hiện trường vụ án là nơi tập trung các dấu vết, thông tin phản ánh về diễn biến của tội phạm, người phạm tội, người bị hại, phương thức, thủ đoạn phạm tội.

Do đó, việc tìm hiểu những dấu vết để lại trên hiện trường vụ án có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với việc xác định sự thật vụ án. KNHT có thể được hiểu là một biện pháp điều tra vụ án hình sự, được tiến hành tại hiện trường nhằm phát hiện, ghi nhận, thu lượm, bảo quản, nghiên cứu, đánh giá dấu vết, vật chứng của các vụ phạm tội hoặc vụ việc có tính hình sự đã xảy 2 ra. Hoặc một cách khái quát hơn thì KNHT được coi là hoạt động điều tra nhằm thu thập thông tin liên quan đến vụ việc tại chính nơi vụ việc đó xảy ra hoặc 1 Khoản 1 Điều 3 Thông tư 81/2021/TT-BCA Quy định về phân công trách nhiệm và quan hệ phối hợp trong hoạt động KNHT của lực lượng Công an nhân dân. 2 Đại học Luật Hà Nội (2018), Giáo trình Khoa học điều tra hình sự, Nxb Công an nhân dân, tr71.

8 tại nơi phát hiện tội phạm. Trong hoạt động điều tra vụ án hình sự, thì KNHT là một hoạt động điều tra đặc biệt quan trọng và có tính đặc thù. KNHT là quá trình sử dụng các kiến thức khoa học, kỹ thuật, có sự hỗ trợ của các phương tiện nghiệp vụ, nhằm phát hiện thu thập thông tin, dấu vết, vật chứng của tội phạm hoặc nghi có liên quan đến tội phạm để xác định có hay không có tội phạm xảy ra và làm sáng tỏ các tình tiết có ý nghĩa đối với vụ án. Để KNHT đạt hiệu quả, từ đó thu thập đầy đủ những dấu vết để lại của tội phạm, phục vụ cho hoạt động điều tra giải quyết vụ án, vai trò của chủ thể tham gia khám nghiệm là rất quan trọng.

KNHT là một hoạt động điều tra trong TTHS, do đó để các tài liệu, đồ vật, dấu vết thu thập được thông qua hoạt động khám nghiệm đảm bảo các thuộc tính của chứng cứ và có thể được sử dụng để chứng minh trong vụ án, các chủ thể khám nghiệm phải được đảm bảo về thành phần theo quy định của pháp luật cũng như phải có chuyên môn, kĩ năng nhất định, phải có sự am hiểu về pháp luật TTHS. Hiểu một cách khái quát nhất thì chủ thể KNHT là các cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành hoạt động KNHT theo quy định của pháp luật. KNHT là một hoạt động điều tra trong TTHS, do đó quá trình khám nghiệm cần phải tuân thủ chặt chẽ quy định của pháp luật về nhiều khía cạnh, bao gồm thành phần tham gia khám nghiệm, trình tự, thủ tục khám nghiệm… BLTTHS năm 2015 đã quy định rõ những chủ thể trong hoạt động KNHT, trong đó bao gồm những người có thẩm quyền khám nghiệm và những người tham gia tố tụng có quyền tham gia vào hoạt động khám nghiệm. Theo đó, người có thẩm quyền khám nghiệm là những người thuộc các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng hoặc là người có chuyên môn được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng yêu cầu và có trách nhiệm phối hợp, hỗ trợ cơ quan có thẩm quyền trong việc khám nghiệm.

Những chủ thể này có quyền tiến hành các hoạt động khám nghiệm cụ thể trên hiện trường nhằm thu thập dấu vết, chứng cứ liên quan đến tội phạm, từ đó thực hiện nhiệm vụ giải quyết vụ án hình sự, Ngoài ra, bên cạnh những người có thẩm quyền khám nghiệm, trong hoạt động KNHT còn có sự tham gia của một số chủ thể khác là những người tham gia tố tụng như người bào chữa, bị hại, người chứng kiến, người làm chứng. Những chủ thể này tham gia KNHT với những tư cách, vai trò, mục đích khác nhau nhưng không có thẩm quyền trực tiếp tiến hành các hoạt động khám nghiệm mà chủ yếu là hỗ trợ cơ quan có thẩm quyền trong hoạt động khám nghiệm, nhằm bảo đảm cho hoạt động khám nghiệm được tiến hành đúng quy định của pháp luật hoặc được diễn ra một cách thuận lợi và đạt hiệu quả cao trong việc 9 thu thập dấu vết để lại, hoặc nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của chính những người tham gia tố tụng trong vụ án. Sự tham gia của những đối tượng này có thể là bắt buộc nhằm bảo cho hoạt động KNHT về mặt thủ tục theo quy định của pháp luật chẳng hạn như sự tham gia của người chứng kiến, và cũng có thể là không bắt buộc như sự tham gia của người bào chữa, người làm chứng, bị hại. Đặc điểm của chủ thể khám nghiệm hiện trường - Thứ nhất, các chủ thể KNHT phải được quy định theo pháp luật TTHS.

KNHT là một hoạt động điều tra trong TTHS, do đó giống như tất cả các hoạt động TTHS khác, chủ thể tiến hành KNHT phải được quy định cụ thể trong BLTTHS. Theo đó, mỗi chủ thể sẽ có vai trò, nhiệm vụ cũng như tiến hành các hoạt động khám nghiệm cụ thể khác nhau theo luật. Bên cạnh đó, KNHT là một hoạt động điều tra tương đối phức tạp, đòi hỏi các chủ thể tiến hành phải có kiến thức, kĩ năng, trình độ nhất định cũng như đòi hỏi sự phối hợp của nhiều chủ thể khác nhau trong quá trình khám nghiệm. KNHT không phải là một hoạt động đơn lẻ mà bao gồm nhiều hoạt động nhằm phát hiện, thu thập, bảo quản các dấu vết của tội phạm để lại trên hiện trường vụ án.

Do đó trong quá trình khám nghiệm, mặc dù các chủ thể tiến hành có những vai trò, nhiệm vụ riêng nhưng cần thiết phải có sự phối hợp đồng bộ, ngay từ những bước đầu khám nghiệm như lên kế hoạch, đề xuất phương án khám nghiệm. Theo pháp luật TTHS Việt Nam, CQĐT hay Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra là cơ quan có vai trò chủ trì việc khám nghiệm, VKS là cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động KNHT, Lực lượng kỹ thuật hình sự hay một số lực lượng khác có liên quan tham gia khám nghiệm theo yêu cầu của CQĐT hay Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra có trách nhiệm phối hợp, hỗ trợ, thực hiện theo yêu cầu của cơ quan chủ trì khám nghiệm. Trong quá trình KNHT, các cơ quan nói trên phải thực hiện đúng thẩm quyền, nhiệm vụ được giao và phải tích cực phối hợp, trao đổi với nhau nhằm bảo đảm hiệu quả, chất lượng của hoạt động khám nghiệm. - Thứ hai, chủ thể KNHT không chỉ là cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng mà còn có thể là những người có chuyên môn được cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng yêu cầu trong những trường hợp cần thiết.

Như đã trình bày, KNHT không chỉ là một hoạt động điều tra thông thường mà còn là một biện pháp mang tính chất nghiệp vụ rất cao. Bản chất của công tác KNHT không phải chỉ đơn thuần là viết biên bản, chụp ảnh, vẽ sơ đồ hiện trường mà vấn đề cốt lõi của nó là 10 phải khai thác được tối đa các thông tin, dấu vết ở hiện trường để xác định tính chất của vụ việc, phục vụ đắc lực cho hoạt động điều tra. Nó là quá trình tư duy lôgíc khoa học dựa trên kiến thức chuyên môn khoa học, lý luận nghiệp vụ có sự hỗ trợ 3 của các phương tiện kỹ thuật chuyên dùng hiện đại. Do đó trong thành phần chủ thể khám nghiệm không chỉ bao gồm cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng mà còn có thể bao gồm những chủ thể khác là những người có chuyên môn, có sự am hiểu và kiến thức sâu rộng về lĩnh vực cụ thể liên quan đến tội phạm đang được tìm hiểu.

Theo quy định của pháp luật TTHS, những người có chuyên môn không phải là những người có thẩm quyền tiến hành tố tụng nhưng có thể tham gia KNHT trong những trường hợp cần thiết. Khác với các chủ thể có thẩm quyền khác, sự tham gia của người có chuyên môn không phải là bắt buộc trong mọi trường hợp mà do tính chất, sự yêu cầu của từng trường hợp cụ thể mà các cơ quan chủ trì khám nghiệm xác định có hay không cần thiết phải mời sự tham dự của người có chuyên môn. - Thứ ba, thành phần tiến hành KNHT có thể khác nhau tùy thuộc vào loại hiện trường vụ án. Các hành vi tội phạm trên thực tế là rất đa dạng, xảy ra trên nhiều lĩnh vực với các phương thức, thủ đoạn khác nhau.