Khai Thác Các Giá Trị Của Thăng Long Tứ Trấn Phục Vụ Phát Triển Du Lịch Tôn Giáo Tín Ngưỡng

Khám phá giá trị của thăng long tứ trấn trong phát triển du lịch tôn giáo tín ngưỡng, góp phần bảo tồn văn hóa và thu hút du khách.

• Tác giả: Nguyễn Thị Dung
• Người hướng dẫn: Th.s Đào Thị Thanh Mai
• Trường học: Trường Đại học Dân lập Hải Phòng
• Chuyên ngành: Văn hóa du lịch
• Đề tài: Khai Thác Giá Trị Thăng Long Tứ Trấn Để Phát Triển Du Lịch Tôn Giáo
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DU LỊCH TÔN GIÁO TÍN NGƯỠNG
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm và các loại hình du lịch tôn giáo tín ngưỡng
• 1.1.1. Khái niệm về tôn giáo tín ngưỡng và du lịch tôn giáo tín ngưỡng
• 1.1.2. Đặc điểm của du lịch tôn giáo tín ngưỡng
• 1.1.3. Xu hướng phát triển du lịch tôn giáo tín ngưỡng ở Việt Nam
• 1.2. Lịch sử hình thành và điều kiện phát triển du lịch tôn giáo tín ngưỡng
• 1.2.1. Lịch sử hình thành du lịch tôn giáo tín ngưỡng
• 1.2.2. Điều kiện kinh tế và văn hóa xã hội để phát triển du lịch tôn giáo tín ngưỡng
• 1.2.3. Điều kiện về tài nguyên du lịch tôn giáo tín ngưỡng
• 1.3. Vị trí và vai trò của du lịch tôn giáo tín ngưỡng trong giai đoạn hiện nay
• 1.3.1. Vị trí của du lịch tôn giáo tín ngưỡng
• 1.3.2. Vai trò và ý nghĩa của du lịch tôn giáo tín ngưỡng
• 1.3.3. Xu hướng phát triển của du lịch tôn giáo tín ngưỡng
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: KHAI THÁC CÁC GIÁ TRỊ CỦA THĂNG LONG TỨ TRẤN (HÀ NỘI) PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH TÔN GIÁO TÍN NGƯỠNG
• 2.1. Khái quát chung về cụm di tích Thăng Long Tứ Trấn
• 2.1.1. Lịch sử hình thành cụm di tích Thăng Long Tứ Trấn
• 2.1.2. Các giá trị tiêu biểu của cụm di tích Thăng Long Tứ Trấn
• 2.2. Thực trạng phát triển du lịch tôn giáo tín ngưỡng tại cụm di tích Thăng Long Tứ Trấn
• 2.3. Đánh giá chung
• 2.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ
• 3.1. Một số giải pháp bảo tồn và phát triển cụm di tích Thăng Long Tứ Trấn phục vụ cho phát triển du lịch tôn giáo tín ngưỡng
• 3.1.1. Tăng cường công tác quản lý và bảo vệ cảnh quan
• 3.1.2. Tuyên truyền quảng bá
• 3.1.3. Tuyên truyền, giáo dục ý thức cho người dân
• 3.1.4. Áp dụng thành tựu khoa học vào công tác bảo tồn và phát triển di tích
• 3.1.5. Giải pháp về nguồn nhân lực
• 3.1.6. Nâng cao chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm du lịch
• 3.1.7. Giải pháp về nâng cao sự sẵn sàng đón tiếp du khách
• 3.2. Một số kiến nghị trong việc phát triển du lịch tôn giáo tín ngưỡng tại cụm di tích Thăng Long Tứ Trấn
• 3.2.1. Đối với cơ quan quản lý cấp Bộ
• 3.2.2. Đối với sở VHTT & DL Hà Nội
• 3.2.3. Đối với ban tổ chức và quản lý cụm di tích
• 3.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH CỤM DI TÍCH THĂNG LONG TỨ TRẤN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• LỜI CẢM ƠN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Thăng Long Tứ Trấn Du Lịch Tôn Giáo Hà Nội

Hà Nội, thủ đô ngàn năm văn hiến, là trung tâm văn hóa, tôn giáo và du lịch lớn của Việt Nam. Thành phố sở hữu vô số di tích lịch sử, văn hóa, và đặc biệt là các công trình tôn giáo tín ngưỡng. Trong đó, Thăng Long Tứ Trấn giữ một vị trí quan trọng, là biểu tượng của văn hóa tâm linh và lịch sử của Thăng Long - Hà Nội. Bài viết này tập trung vào việc khai thác giá trị của Thăng Long Tứ Trấn để phát triển du lịch tôn giáo Hà Nội, một loại hình du lịch đang ngày càng được ưa chuộng. Theo thống kê đến năm 2014, Hà Nội đứng đầu cả nước về số lượng di tích Việt Nam với 3840 di tích. Điều này chứng tỏ tiềm năng phát triển du lịch văn hóa, tôn giáo tín ngưỡng, tâm linh và hội thảo ở Hà Nội là rất lớn.

1.1. Vị Trí Địa Lý và Ý Nghĩa Tâm Linh của Tứ Trấn

Thăng Long Tứ Trấn bao gồm bốn ngôi đền thiêng trấn giữ bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc của kinh thành Thăng Long xưa: đền Bạch Mã (phía Đông), đền Voi Phục (phía Tây), đền Kim Liên (phía Nam), và đền Quán Thánh (phía Bắc). Mỗi ngôi đền thờ một vị thần có công với đất nước, mang đậm dấu ấn lịch sử và văn hóa. Giá trị văn hóa Thăng Long Tứ Trấn thể hiện ở kiến trúc độc đáo, các lễ hội truyền thống và những câu chuyện huyền bí được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Các đền không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng.

1.2. Tiềm Năng Phát Triển Du Lịch Tôn Giáo Tâm Linh

Du lịch tôn giáo tín ngưỡng là một loại hình du lịch có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần lưu giữ và bảo tồn các phong tục tập quán, nếp sống sinh hoạt, di tích lịch sử, di sản văn hóa, hướng con người đến Chân – Thiện – Mỹ thông qua các sản phẩm du lịch. Du lịch tâm linh Hà Nội, đặc biệt tập trung vào Thăng Long Tứ Trấn, có tiềm năng to lớn để thu hút du khách trong và ngoài nước. Các đền không chỉ mang giá trị lịch sử, văn hóa mà còn có ý nghĩa tâm linh sâu sắc, đáp ứng nhu cầu tìm kiếm sự bình an, may mắn và cầu tài lộc của du khách. Phát triển loại hình du lịch này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

II. Thách Thức Khai Thác Giá Trị Văn Hóa Thăng Long Tứ Trấn

Mặc dù Thăng Long Tứ Trấn sở hữu tiềm năng lớn cho phát triển du lịch tôn giáo bền vững, việc khai thác các giá trị văn hóa vẫn còn nhiều hạn chế. Công tác bảo tồn và trùng tu di tích chưa được đầu tư đúng mức, dẫn đến tình trạng xuống cấp. Cơ sở hạ tầng du lịch xung quanh các đền còn thiếu thốn, chưa đáp ứng được nhu cầu của du khách. Bên cạnh đó, việc quảng bá và giới thiệu về lịch sử Thăng Long Tứ Trấn còn hạn chế, khiến nhiều du khách chưa biết đến hoặc chưa hiểu rõ về giá trị của các di tích này.

2.1. Hạn Chế Về Cơ Sở Hạ Tầng Du Lịch Tôn Giáo

Hệ thống giao thông kết nối đến các đền thuộc Thăng Long Tứ Trấn còn chưa thuận tiện, đặc biệt là vào những dịp lễ hội. Các dịch vụ hỗ trợ du khách như nhà hàng, khách sạn, khu mua sắm còn thiếu thốn, chưa đáp ứng được nhu cầu đa dạng của du khách. Việc thiếu các biển chỉ dẫn, thông tin du lịch cũng gây khó khăn cho du khách trong việc tìm hiểu và khám phá các di tích. Điều này làm giảm trải nghiệm du lịch và ảnh hưởng đến khả năng thu hút khách du lịch.

2.2. Thiếu Đầu Tư Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Di Sản

Nguồn kinh phí dành cho công tác bảo tồn, trùng tu và tôn tạo các di tích thuộc Thăng Long Tứ Trấn còn hạn chế. Tình trạng xâm lấn di tích, xây dựng trái phép vẫn còn xảy ra, ảnh hưởng đến cảnh quan và giá trị lịch sử của các đền. Công tác quản lý di tích chưa chặt chẽ, dẫn đến tình trạng buôn bán hàng rong, xả rác bừa bãi, gây mất mỹ quan và ảnh hưởng đến môi trường.

2.3. Hạn Chế Trong Công Tác Truyền Thông Quảng Bá

Việc quảng bá về Thăng Long Tứ Trấn trên các phương tiện truyền thông còn chưa được chú trọng. Các sản phẩm du lịch liên quan đến Thăng Long Tứ Trấn còn đơn điệu, thiếu tính sáng tạo và chưa đáp ứng được nhu cầu đa dạng của du khách. Việc kết nối Thăng Long Tứ Trấn với các điểm du lịch khác ở Hà Nội còn yếu, chưa tạo thành một chuỗi sản phẩm du lịch hấp dẫn.

III. Cách Khai Thác Giá Trị Thăng Long Tứ Trấn Phát Triển Du Lịch

Để khai thác hiệu quả giá trị của Thăng Long Tứ Trấn phục vụ phát triển du lịch tôn giáo Hà Nội, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này cần tập trung vào việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản, nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch, tăng cường quảng bá và giới thiệu về Thăng Long Tứ Trấn, đồng thời tạo ra những sản phẩm du lịch độc đáo và hấp dẫn.

3.1. Tăng Cường Đầu Tư Bảo Tồn và Trùng Tu Di Tích

Cần tăng cường nguồn kinh phí đầu tư cho công tác bảo tồn, trùng tu và tôn tạo các di tích thuộc Thăng Long Tứ Trấn. Xây dựng quy hoạch chi tiết về bảo tồn và phát huy giá trị di sản, đảm bảo sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển du lịch. Áp dụng các công nghệ tiên tiến trong công tác bảo tồn, phục hồi các di tích bị xuống cấp. Quản lý chặt chẽ việc xây dựng xung quanh các di tích, ngăn chặn tình trạng xâm lấn di tích.

3.2. Phát Triển Sản Phẩm Du Lịch Tôn Giáo Đa Dạng

Phát triển các sản phẩm du lịch tâm linh, du lịch văn hóa gắn liền với Thăng Long Tứ Trấn. Tổ chức các tour du lịch khám phá lịch sử, kiến trúc và văn hóa của các đền. Xây dựng các chương trình biểu diễn nghệ thuật truyền thống, tái hiện các lễ hội cổ truyền. Phát triển các sản phẩm lưu niệm mang đậm dấu ấn văn hóa của Thăng Long Tứ Trấn. Kết hợp Thăng Long Tứ Trấn với các điểm du lịch khác ở Hà Nội để tạo thành các tour du lịch hấp dẫn.

3.3. Nâng Cao Chất Lượng Dịch Vụ Du Lịch Chuyên Nghiệp

Đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên du lịch chuyên nghiệp, am hiểu về lịch sử, văn hóa của Thăng Long Tứ Trấn. Nâng cao chất lượng dịch vụ tại các nhà hàng, khách sạn, khu mua sắm xung quanh các đền. Xây dựng hệ thống thông tin du lịch đầy đủ, rõ ràng, dễ tiếp cận. Phát triển các dịch vụ hỗ trợ du khách như cho thuê xe đạp, xe điện, dịch vụ hướng dẫn bằng nhiều ngôn ngữ.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Kết Quả Nghiên Cứu Phát Triển Du Lịch

Việc áp dụng các giải pháp trên vào thực tiễn sẽ mang lại những kết quả tích cực cho phát triển du lịch tôn giáo Hà Nội. Lượng khách du lịch đến Thăng Long Tứ Trấn sẽ tăng lên, góp phần tăng doanh thu cho ngành du lịch. Các giá trị văn hóa và lịch sử của Thăng Long Tứ Trấn sẽ được bảo tồn và phát huy. Đời sống của người dân địa phương sẽ được cải thiện thông qua việc tạo thêm việc làm và thu nhập từ du lịch.

4.1. Mô Hình Quản Lý Du Lịch Tôn Giáo Hiệu Quả

Xây dựng mô hình quản lý du lịch tôn giáo bền vững, có sự tham gia của các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức tôn giáo và cộng đồng địa phương. Phân công trách nhiệm rõ ràng cho các bên liên quan trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản và phát triển du lịch. Thiết lập cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả hoạt động du lịch, đảm bảo sự phát triển bền vững.

4.2. Đánh Giá Tác Động Kinh Tế Xã Hội Văn Hóa

Đánh giá tác động của hoạt động du lịch đến kinh tế, xã hội, văn hóa và môi trường. Xây dựng các biện pháp giảm thiểu tác động tiêu cực của du lịch đến môi trường và văn hóa địa phương. Đảm bảo lợi ích từ du lịch được chia sẻ công bằng cho cộng đồng địa phương.

V. Tương Lai Du Lịch Thăng Long Tứ Trấn và Du Lịch Văn Hóa

Thăng Long Tứ Trấn có tiềm năng trở thành một điểm đến du lịch tôn giáo, văn hóa hàng đầu của Hà Nội và cả nước. Với những nỗ lực bảo tồn, phát huy giá trị di sản và phát triển du lịch bền vững, Thăng Long Tứ Trấn sẽ tiếp tục là biểu tượng của văn hóa Thăng Long - Hà Nội, góp phần quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới.

5.1. Định Hướng Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Hà Nội

Phát triển du lịch văn hóa Hà Nội theo hướng bền vững, gắn với việc bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa. Xây dựng các sản phẩm du lịch độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam. Nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của du khách.

5.2. Kế Hoạch Phát Triển Du Lịch Thăng Long Tứ Trấn Dài Hạn

Xây dựng kế hoạch phát triển du lịch Thăng Long Tứ Trấn dài hạn, có tầm nhìn chiến lược. Xác định các mục tiêu, nhiệm vụ cụ thể cho từng giai đoạn phát triển. Huy động nguồn lực từ các thành phần kinh tế để đầu tư phát triển du lịch. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực du lịch.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Khai thác các giá trị của Thăng Long Tứ Trấn phục vụ phát triển du lịch tôn giáo tín ngưỡng" do sinh viên Nguyễn Thị Dung thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Đào Thị Thanh Mai tại Khoa Du lịch, Trường Đại học Dân lập Hải Phòng (năm 2015). Nghiên cứu thuộc ngành Văn hóa du lịch, tiếp cận theo hướng nghiên cứu văn hóa - lịch sử ứng dụng kết hợp khảo sát thực trạng hoạt động du lịch tại điểm đến di sản.

Về bối cảnh thực tiễn, tác giả chỉ ra rằng trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa và mở cửa kinh tế, du lịch được xác định là ngành kinh tế mũi nhọn mang tính liên ngành, liên vùng và xã hội hóa cao. Cùng với sự phát triển kinh tế và áp lực đời sống hiện đại, nhu cầu tìm kiếm các giá trị tinh thần, giải tỏa căng thẳng và hướng thiện của con người ngày càng gia tăng. Thủ đô Hà Nội với bề dày nghìn năm lịch sử sở hữu nguồn tài nguyên du lịch văn hóa - tâm linh phong phú. Tính đến năm 2014, Hà Nội dẫn đầu cả nước với 3.840 di tích trên tổng số gần 40.000 di tích của Việt Nam, trong đó có 1.164 di tích cấp quốc gia (trên tổng số gần 3.500 di tích cấp quốc gia toàn quốc) và khoảng 2.000 di tích đã được xếp hạng. Hệ thống cơ sở lưu trú của thành phố gồm 511 cơ sở với hơn 12.700 phòng, trong đó có 9 khách sạn 5 sao (Daewoo, Horison, Hilton Hanoi Opera, Melia, Nikko, Sofitel Metropole, Sheraton, Sofitel Plaza, InterContinental), 6 khách sạn 4 sao và 19 khách sạn 3 sao.

Nằm trong hệ thống di sản của thủ đô, Thăng Long Tứ Trấn là cụm di tích lịch sử - văn hóa tâm linh trấn giữ bốn phương Đông, Tây, Nam, Bắc của kinh thành Thăng Long xưa. Mặc dù sở hữu những giá trị văn hóa, kiến trúc và tín ngưỡng sâu sắc, công tác bảo tồn cũng như việc khai thác cụm di tích này phục vụ hoạt động du lịch vẫn còn nhiều mặt hạn chế, thiếu tính đồng bộ và chưa tương xứng với tiềm năng.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định gồm ba nhiệm vụ:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về tôn giáo, tín ngưỡng và loại hình du lịch tôn giáo tín ngưỡng.
2. Khảo sát, đánh giá các giá trị tiêu biểu cùng hiện trạng quản lý, khai thác du lịch tại cụm di tích Thăng Long Tứ Trấn.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát triển du lịch tôn giáo tín ngưỡng tại cụm di tích.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận và thực tiễn về du lịch tôn giáo tín ngưỡng; hiện trạng bảo tồn và các giải pháp khai thác du lịch tôn giáo tín ngưỡng tại Thăng Long Tứ Trấn.
• Phạm vi không gian: Cụm bốn di tích đền thuộc Thăng Long Tứ Trấn trên địa bàn Hà Nội, gồm đền Bạch Mã (quận Hoàn Kiếm), đền Voi Phục (quận Ba Đình), đền Kim Liên (quận Đống Đa) và đền Quán Thánh (quận Ba Đình).
• Phạm vi thời gian: Khóa luận được tiến hành thu thập dữ liệu và khảo sát thực địa từ tháng 4/2015 đến tháng 6/2015.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Về cơ sở lý thuyết, tác giả tổng hợp các khái niệm học thuật về tôn giáo và tín ngưỡng. Tôn giáo (religion, gốc Latinh religio) được tiếp cận qua bốn lối định nghĩa: lối theo chức năng (hệ thống tín ngưỡng giải quyết các vấn đề căn bản về nhân sinh, đạo đức), lối theo hình thể (xác nhận những điều siêu nhiên dựa trên thiên khải/kinh nghiệm thần thánh), lối theo chứng cứ vật chất (tín ngưỡng về nhân quả nằm ngoài nguyên lý Occam's Razor), và lối tổ chức (các hội đoàn, giáo hội, quy chế đạo đức chính thức). Tác giả phân biệt tôn giáo (có giáo lý, kinh điển, giáo hội chặt chẽ, nơi thờ cúng quy chuẩn) với tín ngưỡng (mang tính dân gian, gắn với truyền thuyết thần tích, chưa có tổ chức và giáo lý khép kín). Du lịch tôn giáo tín ngưỡng được định nghĩa là một nhánh của du lịch văn hóa, kết hợp giữa nhu cầu tham quan, thưởng ngoạn cảnh quan kiến trúc với nhu cầu hành hương, chiêm bái, giải tỏa tâm lý và củng cố đức tin hướng tới Chân - Thiện - Mỹ.

Khung pháp lý được văn bản trích dẫn gồm Luật Di sản văn hóa và các quy định nhà nước về bảo tồn, phân cấp quản lý di tích lịch sử - văn hóa.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp ba phương pháp cụ thể:

• Phương pháp thu thập và xử lý tài liệu: Khai thác hệ thống giáo trình chuyên ngành du lịch, sách lịch sử, tạp chí nghiên cứu tôn giáo, văn bia Hán Nôm tại di tích và các báo cáo thống kê do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội cùng các ban quản lý di tích cung cấp.
• Phương pháp thống kê, phân tích, so sánh tổng hợp: Phân loại, đối chiếu các chuỗi số liệu về lượt khách du lịch, cơ sở lưu trú, các chỉ số xã hội học về thực hành nghi lễ tôn giáo để đánh giá thực trạng khai thác.
• Phương pháp khảo sát thực tế: Tác giả trực tiếp điền dã tại bốn ngôi đền Bạch Mã, Voi Phục, Kim Liên, Quán Thánh nhằm ghi nhận hiện trạng cảnh quan kiến trúc, không gian thờ tự và quy trình đón tiếp khách tham quan.

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm:

• Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo thống kê du lịch Hà Nội năm 2013-2014; số liệu khảo sát xã hội học về thực hành thờ cúng tại gia và lễ chùa của ThS. Lê Ngọc Lân (Viện Gia đình và Giới) trên cỡ mẫu 1.211 người; các tư liệu văn bia cổ như bia "Cao Sơn đại vương thần từ bi minh" (1510) và hệ thống sắc phong.
• Dữ liệu sơ cấp: Kết quả quan sát thực địa, phỏng vấn đại diện ban quản lý và ghi nhận lượng khách tại các điểm di tích trong giai đoạn tháng 4 đến tháng 6 năm 2015.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở lý luận về du lịch tôn giáo tín ngưỡng

Chương này tập trung làm rõ nguồn gốc lịch sử, điều kiện hình thành và bản chất của du lịch tôn giáo tín ngưỡng. Tác giả phân tích sự ra đời của tín ngưỡng từ thời tiền sử khi con người đối mặt với thiên tai và sự bất khả tri về tự nhiên; tại Việt Nam, dấu tích thờ phụng tự nhiên được thể hiện qua hình tượng chim Lạc trên trống đồng Đông Sơn, hình tượng rồng và tục thờ thần sông, thần núi.

Văn bản nêu bật các đặc trưng của du lịch tôn giáo tín ngưỡng tại Việt Nam: gắn bó mật thiết nhất với Phật giáo, đồng thời dung hợp với Đạo giáo, tín ngưỡng thờ Mẫu, tín ngưỡng thờ Thành hoàng làng và tri ân các bậc tiền nhân có công với đất nước. Hoạt động này gắn liền với đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", tiêu biểu là Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, cùng các hình thức rèn luyện tinh thần như thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

Để minh chứng cho nhu cầu tâm linh trong xã hội, chương 1 trích dẫn số liệu khảo sát của ThS. Lê Ngọc Lân (Viện Gia đình và Giới):

• Hoạt động lễ chùa: 48,1% người được hỏi tham gia vào các dịp lễ chính (Tết, rằm tháng Giêng, tháng Bảy, tháng Tám, tháng Chạp); 20,9% đi vào ngày rằm và mồng một hàng tháng; 7,3% đi nhân dịp công tác hoặc du lịch; 23,4% hoàn toàn không đi lễ chùa. Trong các hành vi khi đi lễ, việc đặt lễ công đức "giọt dầu" chiếm tỷ lệ cao nhất với 97,5%.
• Thực hành thờ cúng tại gia (khảo sát trên 1.211 người): 83,2% thực hiện 1-2 lần/tháng; 4,1% cúng 1-2 lần/năm; 2,6% vài lần/năm; 3,7% không thực hiện lần nào.
• Cơ cấu bàn thờ gia đình: 94% hộ gia đình thờ cúng tổ tiên, 46,1% thờ Ông Địa, 10,9% thờ Thần Tài, 8,8% thờ Phật. Về nhận thức, 70,4% khẳng định thờ cúng là phong tục tập quán tốt cần gìn giữ; 48,6% coi đây là dịp bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên; 6,8% nhấn mạnh tác dụng giáo dục con cái.

Chương 2. Hiện trạng khai thác các giá trị của Thăng Long Tứ Trấn (Hà Nội) phục vụ phát triển du lịch tôn giáo tín ngưỡng

Nội dung chương 2 phân tích chiều sâu lịch sử, giá trị kiến trúc nghệ thuật và thực trạng khai thác của cụm di tích. Tác giả làm rõ Thăng Long Tứ Trấn theo hai nghĩa: nghĩa rộng là bốn kinh trấn bao quanh kinh đô (Kinh Bắc - trấn Bắc, Sơn Nam - trấn Nam, Hải Dương - trấn Đông, Sơn Tây - trấn Tây); nghĩa hẹp là bốn ngôi đền thiêng bảo trợ bốn phương thành Thăng Long:

1. Đền Bạch Mã (Trấn Đông): Tọa lạc tại số 76 phố Hàng Buồm, quận Hoàn Kiếm. Đền được xây dựng từ thế kỷ 9, thờ thần Long Đỗ (thành hoàng Hà Nội). Sự tích gắn với việc ngựa trắng hiện linh giúp vua Lý Thái Tổ thấy vết chân để đắp thành Thăng Long không bị lở. Đền được tu bổ lớn vào niên hiệu Chính Hòa (1680-1705), năm 1781 chúa Trịnh cho dân địa phương tạo lệ thờ phụng, năm 1829 và 1839 (Minh Mệnh thứ 20) tiếp tục trùng tu, dựng thêm phương đình và văn chỉ. Kiến trúc mang phong cách thời Nguyễn thế kỷ 19, nổi bật với hệ khung gỗ lim, bộ vì "giá chiêng chồng rường con nhị", "hệ củng 3 phương" tại phương đình và vòm vỏ cua tại nhà thiêu hương. Đền phối thờ theo hình thức "tam nguyên đồng hóa" (thờ thêm Phật và Mẫu), được xếp hạng di tích quốc gia năm 1986. Hiện đền lưu giữ 15 bia đá cổ và bài thơ chữ Hán khắc gỗ của Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải. Lễ hội diễn ra vào ngày 12-13 tháng 2 âm lịch.

2. Đền Voi Phục (Trấn Tây): Tọa lạc tại làng Thủ Lệ, nay thuộc phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình. Đền được khởi dựng năm Chương Thánh Gia Khánh thứ 7 (1065) đời vua Lý Thánh Tông trên gò Long Thủ, thờ hoàng tử Linh Lang (con vua Lý Thái Tông và bà phi thứ 9 Dương Thị Quang), người có công đánh giặc Tống và hy sinh trên tuyến sông Cầu năm 1076. Đền có mặt bằng kiến trúc chữ Công (Tiền tế 5 gian, Trung đường 1 gian, Hậu cung 5 gian), bảo lưu ngai thờ chạm rồng rước từ thế kỷ 19, hòn đá thiêng có vết lõm đặt trong hộp kính, đôi rồng mây chạm đá tròn và đôi hổ phù thời Nguyễn. Khuôn viên đền sở hữu 9 cây muỗm cổ thụ khoảng 700 năm tuổi (chu vi thân 3-5m, cao 25-30m). Năm 1994, nhân dân đúc lại chuông đồng cao 93cm, đường kính miệng 70cm, khắc bốn chữ "Tây trấn thượng đẳng". Đền được xếp hạng di tích quốc gia ngày 28/4/1962, trải qua các đợt trùng tu lớn vào ngày 10/8/2000 và ngày 4/7/2009. Lễ hội chính diễn ra vào ngày 9-10 tháng 2 âm lịch.

3. Đền Kim Liên (Trấn Nam): Tọa lạc tại phường Phương Liên, quận Đống Đa. Đền thờ Cao Sơn Đại Vương (người con theo mẹ Âu Cơ lên núi). Tương truyền đền có từ thời Lý Thái Tổ; đến năm 1509, vua Lê Tương Dực cho xây dựng lại quy mô lớn để tạ ơn thần đã phù trợ dẹp loạn bảo vệ ngai vàng. Kiến trúc gồm cổng trụ biểu, giải vũ, nghi môn 3 gian bít đốc kết cấu chồng rường giá chiêng cột trốn, đại bái 5 gian (tu bổ năm 2000 kỷ niệm 990 năm Thăng Long) và hậu cung 3 gian xây cuốn vòm. Di vật giá trị nhất tại đền là tấm bia đá "Cao Sơn đại vương thần từ bi minh" do sử thần Lê Tung soạn năm 1510 (cao 2,34m, rộng 1,57m, dày 0,22m) cùng hệ thống 39 đạo sắc phong (26 đạo thời Lê Trung Hưng, sớm nhất là năm Vĩnh Tộ thứ 2 - 1620, và 13 đạo thời Nguyễn). Lễ hội đền tổ chức ngày 15-16 tháng 3 âm lịch, nổi bật với cuộc thi tay kéo cắt tóc truyền thống của làng Kim Liên.

4. Đền Quán Thánh (Trấn Bắc): Tọa lạc tại ngã tư đường Thanh Niên và phố Quán Thánh, quận Ba Đình. Đền thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, khởi dựng từ đầu thời Lý, là đạo quán duy nhất còn giữ được yếu tố Đạo giáo trong "Thăng Long tứ quán" (cùng với Huyền Thiên quán, Đồng Thiên quán, Đế Thích quán - ba quán này về sau đều bị Phật giáo hóa thành chùa). Đền trải qua nhiều đợt trùng tu: 1618, 1677, 1768, 1836, 1843, 1893, 1941. Năm Vĩnh Trị thứ 2 (1677), chúa Trịnh Tạc giao Trịnh Căn chỉ đạo nghệ nhân Vũ Công Chấn đúc pho tượng Trấn Vũ bằng đồng hun đen (nặng 4 tấn, cao 3,96m, chu vi 8m, tọa trên bệ đá cẩm thạch 1,2m; kiếm quấn rắn chống trên lưng rùa). Năm Cảnh Thịnh thứ 2 (1794), Đô đốc Tây Sơn Lê Văn Ngữ cho đúc chiếc khánh đồng lớn. Vua Minh Mạng đổi tên thành "Chân Vũ quán", vua Thiệu Trị ban tiền đúc vòng vàng đeo cho tượng năm 1842. Đền được xếp hạng di tích quốc gia đợt đầu năm 1962.

Dưới đây là bảng tổng hợp các chỉ số cơ bản của cụm di tích Thăng Long Tứ Trấn:

Di tích	Hướng trấn	Vị trí hành chính	Đối tượng phụng thờ	Niên đại khởi dựng	Hiện vật, dấu ấn kiến trúc tiêu biểu	Lượng khách tham quan ghi nhận
Đền Bạch Mã	Đông	76 Hàng Buồm, Hoàn Kiếm	Thần Long Đỗ	Thế kỷ 9	Cấu trúc củng 3 phương, vòm vỏ cua, 15 văn bia, thơ Trần Quang Khải	900 - 1.000 lượt/tháng (tháng cao điểm đạt 2.000 lượt)
Đền Voi Phục	Tây	Phường Ngọc Khánh, Ba Đình	Linh Lang Đại Vương	Năm 1065 (thế kỷ 11)	Kiến trúc chữ Công, 9 cây muỗm cổ thụ ~700 năm, chuông đồng 1994	10.000 - 12.000 lượt/năm
Đền Kim Liên	Nam	Phường Phương Liên, Đống Đa	Cao Sơn Đại Vương	Thời Lý, dựng lại 1509	Bia đá Lê Tung (1510), 39 đạo sắc phong cổ	Khoảng 10.000 lượt/năm
Đền Quán Thánh	Bắc	Đường Thanh Niên, Ba Đình	Huyền Thiên Trấn Vũ	Thế kỷ 10 - 11	Tượng đồng đen nặng 4 tấn (1677), khánh đồng Cảnh Thịnh (1794)	Trên 20.000 lượt/năm (thu phí 10.000 đồng/lượt)

Về thực trạng quản lý và tổ chức khai thác: Cụm di tích chịu sự điều hành của nhiều đầu mối: Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch); Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội; Ban Quản lý di tích Hà Nội; Phòng Văn hóa và Thông tin các quận Đống Đa, Ba Đình, Hoàn Kiếm; Ban quản lý riêng tại từng đền; Ủy ban nhân dân các phường sở tại; Ban Quản lý dự án các quận. Riêng đền Voi Phục còn có sự tham gia quản lý của Công ty TNHH MTV Vườn thú Hà Nội. Mô hình quản lý đa tầng nấc này gây ra hiện tượng chồng chéo, khó phân định trách nhiệm rõ ràng trong việc bảo tồn và xúc tiến du lịch. Về tài chính, ngoại trừ đền Quán Thánh áp dụng thu phí tham quan 10.000 đồng/lượt, ba đền còn lại chỉ có nguồn thu từ tiền công đức và tiền giọt dầu (được ban quản lý và chính quyền kiểm kê 6 tháng một lần gửi vào ngân hàng phục vụ trùng tu).

Chương 3. Một số giải pháp và kiến nghị

Trên cơ sở các tồn tại ở chương 2, chương 3 đưa ra các định hướng giải pháp và kiến nghị cụ thể:

Các nhóm giải pháp:

• Tăng cường công tác quản lý và bảo vệ cảnh quan: Quy hoạch lại không gian xung quanh di tích, xử lý tình trạng lấn chiếm lòng lề đường và bảo vệ môi trường sinh thái quanh đền.
• Tuyên truyền, quảng bá: Xuất bản tài liệu, ấn phẩm giới thiệu giá trị lịch sử văn hóa của Tứ Trấn bằng nhiều ngôn ngữ; đưa thông tin lên các phương tiện truyền thông và cổng thông tin du lịch.
• Tuyên truyền, giáo dục ý thức: Nâng cao văn hóa ứng xử của khách đi lễ và người dân địa phương; hạn chế đốt vàng mã, đặt tiền giọt dầu sai quy định và giữ gìn trật tự nơi tôn nghiêm.
• Ứng dụng thành tựu khoa học kỹ thuật: Áp dụng công nghệ vào việc giám sát, chống mối mọt cấu kiện gỗ, số hóa hệ thống văn bia, sắc phong và tư liệu Hán Nôm.
• Phát triển nguồn nhân lực: Tổ chức các lớp bồi dưỡng kiến thức văn hóa, lịch sử, kỹ năng ngoại ngữ cho đội ngũ thuyết minh viên và cán bộ quản lý di tích.
• Nâng cao chất lượng và đa dạng hóa sản phẩm du lịch: Xây dựng tuyến du lịch chuyên đề kết nối trọn vẹn 4 ngôi đền trong ngày; kết hợp tham quan di tích với thưởng thức nghệ thuật dân gian và lễ hội truyền thống.
• Nâng cao sự sẵn sàng đón tiếp du khách: Hoàn thiện bãi đỗ xe, bố trí hệ thống biển chỉ dẫn rõ ràng, chỉnh trang các công trình vệ sinh công cộng đạt chuẩn.

Hệ thống kiến nghị theo cấp quản lý:

• Đối với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch: Hỗ trợ cơ chế chính sách, đẩy nhanh thẩm định các dự án bảo tồn, tôn tạo và cấp kinh phí tu bổ cho các hạng mục xuống cấp.
• Đối với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội: Tích hợp Thăng Long Tứ Trấn vào bản đồ tour tuyến du lịch trọng điểm của thủ đô; làm đầu mối kết nối các doanh nghiệp lữ hành với ban quản lý các di tích; tổ chức tập huấn chuyên môn định kỳ.
• Đối với Ban Quản lý di tích và chính quyền địa phương: Rà soát quy chế phối hợp giữa các đơn vị liên ngành để tránh chồng chéo; công khai, minh bạch nguồn thu tiền công đức phục vụ tái thiết di tích; tăng cường bảo vệ an ninh trật tự trong mùa lễ hội.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ nguồn tài nguyên di sản văn hóa tâm linh của Thăng Long Tứ Trấn dưới góc độ phát triển kinh tế du lịch:

• Tập hợp đầy đủ các dữ liệu lịch sử, niên đại xây dựng, thần tích, đối tượng phụng thờ và các cổ vật đặc thù của từng ngôi đền (tấm bia đá năm 1510 và 39 đạo sắc phong tại đền Kim Liên; tượng đồng đen 4 tấn đúc năm 1677 tại đền Quán Thánh; 9 cây muỗm 700 năm tuổi tại đền Voi Phục; 15 văn bia và bài thơ của Trần Quang Khải tại đền Bạch Mã).
• Định lượng hóa quy mô du lịch Hà Nội và cụm di tích thông qua các số liệu thống kê: Hà Nội có 3.840 di tích, 511 cơ sở lưu trú; năm 2013 đón 2,58 triệu lượt khách quốc tế (tăng 12,2%) và 14 triệu lượt khách nội địa (tăng 11,3%); phản ánh đúng thực trạng chênh lệch lượt khách giữa các đền (Quán Thánh đón trên 20.000 lượt/năm trong khi Kim Liên đón khoảng 10.000 lượt/năm).
• Phát hiện và chỉ rõ hạn chế mang tính hệ thống trong mô hình quản lý phân tán, có sự tham gia của quá nhiều cơ quan (Cục, Sở, Phòng VHTT quận, UBND phường, Ban quản lý, Công ty TNHH MTV Vườn thú Hà Nội), dẫn tới hiện tượng chồng chéo chức năng.
• Đề xuất hệ thống 7 nhóm giải pháp và 3 nhóm kiến nghị phân cấp có tính khả thi, gắn kết giữa bảo tồn di sản văn hóa với kinh doanh lữ hành.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Theo tự nhận định của tác giả trong phần mở đầu và kết luận, khóa luận có những hạn chế nhất định:

• Thời gian nghiên cứu thực tế tương đối ngắn (thực hiện từ tháng 4/2015 đến tháng 6/2015), kinh nghiệm nghiên cứu điền dã của sinh viên còn hạn chế nên chưa thể khảo sát sâu các khía cạnh kỹ thuật bảo quản hiện vật gỗ và đồng hun.
• Chưa thu thập được số liệu tài chính chi tiết về nguồn thu tiền công đức tại cả bốn ngôi đền do tính chất bảo mật nội bộ của các ban quản lý, ngoại trừ số liệu giá vé tham quan 10.000 đồng tại đền Quán Thánh.
• Về hướng mở rộng: Tác giả gợi ý cần có các nghiên cứu liên ngành sâu hơn về giải pháp quy hoạch không gian đô thị bao quanh các di tích (đặc biệt khi đền Bạch Mã nằm lọt trong phố cổ chật hẹp, đầm Kim Liên phía trước đền Kim Liên bị san lấp làm đường vành đai 1) và xây dựng mô hình liên kết lữ hành đưa Thăng Long Tứ Trấn thành tuyến điểm bắt buộc cho khách quốc tế khi đến Hà Nội.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học ngành Văn hóa du lịch, Quản trị dịch vụ du lịch và lữ hành, Việt Nam học khi tìm kiếm tư liệu điền dã thực tế về các điểm đến tâm linh nội đô.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn hóa Hà Nội: Phần phân tích sự chuyển dịch từ Đạo quán sang chùa trong hệ thống "Thăng Long tứ quán" và các số liệu khảo sát xã hội học về tập quán đi lễ chùa của cư dân đô thị là những dẫn chứng có giá trị học thuật tốt.
• Các công ty lữ hành: Cung cấp thông tin lịch sử, thời gian mở lễ hội (Bạch Mã: 12-13/2 âm lịch; Voi Phục: 9-10/2 âm lịch; Kim Liên: 15-16/3 âm lịch) và các giá trị kiến trúc nổi bật để xây dựng bài thuyết minh tour chuyên đề tìm hiểu kinh thành Thăng Long.

Câu hỏi thường gặp

1. Bốn ngôi đền thuộc Thăng Long Tứ Trấn trấn giữ những hướng nào và thờ phụng những vị thần nào? Bốn ngôi đền trấn giữ bốn phương kinh thành gồm: Trấn Đông là đền Bạch Mã (phố Hàng Buồm) thờ thần Long Đỗ; Trấn Tây là đền Voi Phục (làng Thủ Lệ) thờ hoàng tử Linh Lang; Trấn Nam là đền Kim Liên (phường Phương Liên) thờ Cao Sơn Đại Vương; Trấn Bắc là đền Quán Thánh (đường Thanh Niên) thờ thần Huyền Thiên Trấn Vũ.

2. Pho tượng đồng đen tại đền Quán Thánh có kích thước và lai lịch đúc như thế nào? Pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ được đúc bằng đồng đen vào năm Vĩnh Trị thứ 2 (1677) đời vua Lê Hy Tông, do nghệ nhân Vũ Công Chấn trực tiếp chỉ huy thực hiện theo ủy thác của chúa Trịnh Tạc và Trịnh Căn. Tượng có chiều cao 3,96m, chu vi 8m, nặng 4 tấn, tọa lạc trên tảng đá cẩm thạch cao 1,2m. Tượng có bàn tay trái bắt ấn thuyết pháp, tay phải chống kiếm quấn rắn đặt trên lưng rùa.

3. Những di vật cổ quý giá nhất được lưu giữ tại đền Kim Liên gồm những gì? Di vật quan trọng nhất tại đền Kim Liên là tấm bia đá "Cao Sơn đại vương thần từ bi minh" do sử thần Lê Tung soạn vào năm 1510 thời vua Lê Tương Dực (kích thước cao 2,34m, rộng 1,57m, dày 0,22m) ghi lại sự tích thần Cao Sơn phù trợ nhà Lê dẹp loạn, cùng hệ thống 39 đạo sắc phong (trong đó có 26 đạo sắc thời Lê Trung Hưng, sớm nhất là năm 1620, và 13 đạo sắc thời Nguyễn).

4. Điểm bất cập lớn nhất trong công tác quản lý cụm di tích Thăng Long Tứ Trấn là gì? Điểm bất cập lớn nhất được tác giả chỉ ra là cơ chế quản lý phân tán và chồng chéo giữa quá nhiều cơ quan: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Cục Di sản văn hóa), Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, Ban Quản lý di tích Hà Nội, Phòng Văn hóa và Thông tin của ba quận (Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa), UBND các phường, Ban Quản lý từng đền, và sự tham gia của Công ty TNHH MTV Vườn thú Hà Nội (đối với đền Voi Phục). Sự đan xen này dẫn tới việc phân định trách nhiệm không rõ ràng trong quản lý và khai thác.

5. Lượng khách tham quan giữa các ngôi đền trong Tứ Trấn có sự phân bổ như thế nào? Đền Quán Thánh đón lượng khách đông nhất với hơn 20.000 lượt khách/năm (và là đền duy nhất thu vé tham quan 10.000 đồng/lượt). Đền Voi Phục đón trung bình 10.000 đến 12.000 lượt khách/năm. Đền Kim Liên đón khoảng 10.000 lượt khách/năm, chủ yếu là nhân dân địa phương đi lễ. Đền Bạch Mã đón bình quân 900 đến 1.000 lượt khách/tháng, riêng giai đoạn cao điểm từ tháng 7 đến tháng 3 âm lịch năm sau đạt khoảng 2.000 lượt khách/tháng.

Kết luận

Khóa luận của sinh viên Nguyễn Thị Dung đã tổng hợp toàn diện cơ sở lý luận về du lịch tôn giáo tín ngưỡng và khảo cứu chi tiết các giá trị lịch sử, kiến trúc, mỹ thuật của cụm di tích Thăng Long Tứ Trấn tại Hà Nội. Tác giả đã phản ánh trung thực thực trạng khai thác du lịch, sự chênh lệch lượng khách và những khó khăn trong mô hình quản lý liên ngành đa đầu mối. Hệ thống giải pháp và kiến nghị được xây dựng cụ thể, bám sát thực tiễn hoạt động của từng điểm di tích nhằm hướng tới mục tiêu bảo tồn di sản bền vững gắn với phát triển du lịch thủ đô.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, phần nội dung khóa luận bao gồm 3 chƣơng : Chƣơng 1. Cơ sở lý luận về du lịch tôn giáo tín ngƣỡng Chƣơng 2. Hiện trạng khai thác các giá trị của Thăng Long Tứ Trấn (Hà Nội) phục vụ phát triển du lịch tôn giáo tín ngƣỡng. Một số giải pháp và kiến nghị 3 CHƢƠNG 1.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DU LỊCH TÔN GIÁO TÍN NGƢỠNG 1. Khái niệm, đặc điểm và các loại hình du lịch tôn giáo tín ngƣỡng.1 Khái niệm về tôn giáo tín ngƣỡng và du lịch tôn giáo tín ngƣỡng a. Khái quát chung về tôn giáo tín ngƣỡng Tôn giáo hay đạo (tiếng Anh: religion - xuất phát từ tiếng Latinh religio mang nghĩa "tôn trọng điều linh thiêng, tôn kính thần linh" hay "bổn phận, sự gắn kết giữa con ngƣời với thần linh") - xét trên một cách thức nào đó, đó là một phƣơng cách để giúp con ngƣời sống và tồn tại với sức mạnh siêu nhiên từ đó làm lợi ích cho vạn vật và con ngƣời), đôi khi đồng nghĩa với tín ngƣỡng, thƣờng đƣợc định nghĩa là niềm tin vào những gì siêu nhiên, thiêng liêng hay thần thánh, cũng nhƣ những đạo lý, lễ nghi, tục lệ và tổ chức liên quan đến niềm tin đó. Những ý niệm cơ bản về tôn giáo chia thế giới thành hai phần: thiêng liêng và trần tục.

Trần tục là những gì bình thƣờng trong cuộc sống con ngƣời, còn thiêng liêng là cái siêu nhiên, thần thánh. Đứng trƣớc sự thiêng liêng, con ngƣời sử dụng lễ nghi để bày tỏ sự tôn kính, sùng bái và đó chính là cơ sở của tôn giáo. Trong nghĩa tổng quát nhất, có quan điểm đã định nghĩa tôn giáo là kết quả của tất cả các câu trả lời để giải thích nguồn gốc, quan hệ giữa nhân loại và vũ trụ; những câu hỏi về mục đích, ý nghĩa cuối cùng của sự tồn tại. Chính vì thế những tƣ tƣởng tôn giáo thƣờng mang tính triết học.

Số tôn giáo đƣợc hình thành từ xƣa đến nay đƣợc xem là vô số, có nhiều hình thức trong những nền văn hóa và quan điểm cá nhân khác nhau. Tuy thế, ngày nay trên thế giới chỉ có một số tôn giáo lớn đƣợc nhiều ngƣời theo hơn những tôn giáo khác. Đôi khi từ "tôn giáo" cũng có thể đƣợc dùng để chỉ đến những cái gọi đúng hơn là "tổ chức tôn giáo" - một tổ chức gồm nhiều cá nhân ủng hộ việc thờ phụng, thƣờng có tƣ cách pháp nhân. "Tôn giáo" hay đƣợc nhận thức là "tôn giáo" có thể không đồng nhất với những định nghĩa trên đây trong niềm tin tối hậu nơi mỗi tôn giáo (tức là khi một tín hữu theo một tôn giáo nào đó, họ không có cái gọi là ý niệm "tôn giáo" nơi tôn giáo của họ, tôn giáo chỉ là một cách suy 4 niệm của những ngƣời không có tôn giáo bao phủ lấy thực tại nơi những ngƣời có tôn giáo).

Có nhiều quan niệm khác nhau về tôn giáo: Một cách định nghĩa, đôi khi đƣợc gọi là "lối theo chức năng", định nghĩa tôn giáo là bất cứ hệ thống tín ngƣỡng và phong tục nào có chức năng đề cập đến những câu hỏi căn bản về đặc tính loài ngƣời, đạo đức, sự chết và sự tồn tại của thần thánh (nếu có). Định nghĩa rộng ngày bao gồm mọi hệ thống tín ngƣỡng, kể cả những hệ thống không tin tƣởng vào thần thánh nào, những hệ thống đơn thần, những hệ thống đa thần và những hệ thống không đề cập đến vấn đề này vì không có chứng cớ. Cách định nghĩa thứ hai, đôi khi đƣợc gọi là "lối theo hình thể", định nghĩa tôn giáo là bất cứ hệ thống tín ngƣỡng nào xác nhận những điều không thể quan sát một cách khoa học đƣợc, và chỉ dựa vào chức trách hay kinh nghiệm với thần thánh. Nghĩa này hẹp hơn phân biệt "tôn giáo" với chủ nghĩa duy lý, chủ nghĩa nhân bản thế tục, thuyết vô thần, triết khách quan và thuyết bất khả tri, vì những hệ thống này không dựa vào chức trách hay kinh nghiệm nhƣng dựa vào cách hiểu theo khoa học.

Cách định nghĩa thứ ba, đôi khi đƣợc gọi là "lối theo chứng cớ vật chất", định nghĩa tôn giáo là những tín ngƣỡng về nhân quả mà Occam's Razor loại trừ vì chúng chấp nhận những nguyên nhân quá phức tạp để giải thích những chứng cớ vật chất. Theo nghĩa này, những hệ thống không phải là tôn giáo là những hệ thống không tin tƣởng vào những nguyên nhân phức tạp hơn cần thiết để giải thích những chứng cớ vật chất. Những ngƣời theo quan điểm này tự xƣng là "bất tôn giáo", nhƣng cũng có ngƣời tôn giáo nhìn nhận rằng "tín ngƣỡng" và "khoa học" là hai cách hoàn toàn khác nhau để đi đến chân lý. Quan điểm này bị bác bỏ bởi những ngƣời xem rằng những giải thích siêu hình là cần thiết để giải thích các hiện tƣợng tự nhiên một cách căn bản.

Cách định nghĩa thứ tƣ, đôi khi đƣợc gọi là "lối tổ chức", định nghĩa tôn giáo là các hội đoàn, tín ngƣỡng, tổ chức, phong tục, và luật đạo đức chính thức của tất cả các tôn giáo chính có tổ chức. Nghĩa này đặt "tôn giáo" vào một vị trí 5 trái ngƣợc với "tinh thần", cho nên không bao gồm những luận điệu của "tinh thần" về việc tiếp xúc, phục vụ, hay tôn thờ thần thánh. Tuy nhiên, trong nghĩa này tôn giáo và tinh thần không cần phải "đƣợc cái này mất cái kia": một ngƣời sùng đạo có thể có tinh thần hay không tinh thần, và một ngƣời có tinh thần có thể có hay không sùng đạo. Theo tƣơng tự, ta có thể xem "tôn giáo" nhƣ là than, củi, hay xăng, và "tinh thần" là ngọn lửa [8] Tôn giáo thể hiện đặc trƣng của một nền văn hóa, thể hiện bề mặt và tâm linh, phong tục tập quán của con ngƣời trong xã hội.

Tôn giáo gắn liền với chính trị xã hội. Khi nói đến tôn giáo, dù theo ý nghĩa hay cách biểu hiện nào thì luôn luôn phải đề cập đến vấn đề hai thế giới: thế giới hiện hữu và thế giới phi hiện hữu, thế giới của ngƣời sống và thế giới sau khi chết, thế giới của những vật thể hữu hình và vô hình. Tôn giáo không chỉ là những sự bất lực của con ngƣời trong cuộc đấu tranh với tự nhiên và xã hội, do thiếu hiểu biết dẫn đến sợ hãi và tự đánh mất mình do đó phải dựa vào thánh thần mà còn hƣớng con ngƣời đến một hy vọng tuyệt đối, một cuộc đời thánh thiện, mang tính “Hoàng kim nguyên thủy”, một cuộc đời mà quá khứ, hiện tại, tƣơng lai cùng chung sống. Nó gieo niềm hi vọng vào con ngƣời, dù có phần ảo tƣởng để mà yên tâm, tin tƣởng để sống và phải sống trong một thế giới trần gian có nhiều bất công và khổ ải.

Nhƣ vậy: Tôn giáo là niềm tin vào các lực lƣợng siêu nhiên, vô hình, mang tính thiêng liêng, đƣợc chấp nhận một cách trực giác và tác động qua lại một cách hƣ ảo, nhằm lý giải những vấn đề trên trần thế cũng nhƣ ở thế giới bên kia. Niềm tin đó đƣợc biểu hiện rất đa dạng, tuỳ thuộc vào những thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh địa lý - văn hóa khác nhau, phụ thuộc vào nội dung từng tôn giáo, đƣợc vận hành bằng những nghi lễ, những hành vi tôn giáo khác nhau của từng cộng đồng xã hội tôn giáo khác nhau. Tín ngƣỡng mang tính dân tộc, dân gian. tín ngƣỡng có tổ chức không chặt chẽ nhƣ tôn giáo.

Khi nói đến tín ngƣỡng ngƣời ta thƣờng nói đến tín ngƣỡng của một dân tộc hay một số dân tộc có một số đặc điểm chung còn tôn 6 giáo thì thƣờng là không mang tính dân gian. Tín ngƣỡng không có một hệ thống điều hành và tổ chức nhƣ tôn giáo, nếu có thì hệ thống đó cũng lẻ tẻ và rời rạc. Tín ngƣỡng nếu phát triển đến một mức độ nào đó thì có thể thành tôn giáo. Cơ sở của mọi tôn giáo, tín ngƣỡng là niềm tin, sự ngƣỡng vọng của con ngƣời vào những cái "siêu nhiên" hay gọi là "cái thiêng" cái đối lập với cái "trần tục", cái hiện hữu mà con ngƣời có thể sờ mó, quan sát đƣợc.

Niềm tin vào "cái thiêng" thuộc về bản chất con ngƣời, nó ra đời và tồn tại, phát triển cùng với con ngƣời và loài ngƣời, nó là nhân tố cơ bản tạo nên đời sống tâm linh của con ngƣời, cũng giống nhƣ đời sống vật chất, đời sống xã hội tinh thần, tƣ tƣởng, đời sống tình cảm. Tùy theo hoàn cảnh, trình độ phát triển kinh tế, xã hội của mỗi dân tộc, địa phƣơng, quốc gia mà niềm tin vào "cái thiêng" thể hiện ra các hình thức tôn giáo, tín ngƣỡng cụ thể khác nhau. Chẳng hạn nhƣ niềm tin vào Đức Chúa Trời, của Kitô giáo, niềm tin vào Đức Phật của Phật giáo, niềm tin vào Thánh, Thần của tín ngƣỡng dân gian, tín ngƣỡng Thành Hoàng, Đạo Mẫu. Các hình thức tôn giáo tín ngƣỡng này dù rộng hẹp khác nhau, dù phổ quát toàn thế giới hay là đặc thù cho mỗi dân tộc.

thì cũng đều là một thực thể biểu hiện niềm tin vào cái thiêng chung của con ngƣời. Hiện tại, có nhiều ý kiến khác nhau khi sử dụng khái niệm tôn giáo và tín ngƣỡng. Theo quan điểm truyền thống, ngƣời ta có ý thức phân biệt tôn giáo và tín ngƣỡng, thƣờng coi tín ngƣỡng ở trình độ phát triển thấp hơn so với tôn giáo. Loại quan điểm thứ hai là đồng nhất giữa tôn giáo và tín ngƣỡng và đều gọi chung là tôn giáo, tuy có phân biệt tôn giáo dân tộc, tôn giáo nguyên thủy, tôn giáo địa phƣơng, tôn giáo thế giới (phổ quát).

Sự khác nhau giữa tôn giáo và tín ngƣỡng thể hiện ở một số điểm nhƣ: Tôn giáo có hệ thống giáo lý, kinh điển. đƣợc truyền thụ qua giảng dạy và học tập ở các tu viện, thánh đƣờng, học viện. có hệ thống thần điện, có tổ chức giáo hội, hội đoàn chặt chẽ, có nơi thờ cúng riêng nhƣ nhà thờ, chùa, thánh đƣờng., nghi lễ thờ cúng chặt chẽ, có sự tách biệt giữa thế giới thần linh và con ngƣời. Còn tín ngƣỡng thì chƣa có hệ thống giáo lý mà chỉ có các huyền thoại, thần 7 tích, truyền thuyết.

Tín ngƣỡng mang tính chất dân gian, gắn với sinh hoạt văn hóa dân gian. Trong tín ngƣỡng có sự hòa nhập giữa thế giới thần linh và con ngƣời, nơi thờ cúng và nghi lễ còn phân tán, chƣa thành quy ƣớc chặt chẽ. Khái niệm du lịch tôn giáo tín ngƣỡng Du lịch tôn giáo tín ngƣỡng đã có từ lâu và thịnh hành trên thế giới từ khi nhân loại bƣớc sang văn minh hậu công nghiệp.