Thực trạng công tác kế toán công nợ và phân tích khả năng thanh toán của Công ty TNHH MTV Xây lắp TM & DV KT Đại Thành

Khóa luận kế toán công nợ và khả năng thanh toán tại Công ty Xây lắp TM & DV KT Đại Thành

• Tác giả: Trần Thị Minh Hân
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Tiến Nhật
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Thực trạng công tác kế toán công nợ và phân tích khả năng thanh toán của Công ty TNHH MTV Xây lắp TM & DV KT Đại Thành
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan kế toán công nợ và thanh toán tại Công ty Đại Thành

Kế toán công nợ giữ vị trí huyết mạch trong quản trị tài chính tại Công ty TNHH MTV Xây lắp TM & DV KT Đại Thành. Doanh nghiệp hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực xây lắp và dịch vụ kỹ thuật. Đặc thù ngành nghề đòi hỏi chu kỳ quay vòng vốn kéo dài và giá trị hợp đồng lớn. Kế toán công nợ chịu trách nhiệm phản ánh kịp thời các khoản nợ phải thu và nợ phải trả. Hệ thống chứng từ bao gồm phiếu thu, phiếu chi, hóa đơn giá trị gia tăng và biên bản nghiệm thu. Số liệu kế toán chính xác giúp ban điều hành nhận diện tốc độ luân chuyển tài sản ngắn hạn. Khả năng thanh toán phản ánh năng lực thực tế trong việc trang trải các nghĩa vụ tài chính đến hạn. Phân tích này đo lường mức độ thanh khoản thông qua tài sản ngắn hạn, tiền gửi và hàng tồn kho. Quản lý công nợ chặt chẽ tạo nền tảng vững chắc nhằm cân đối thu chi, bảo vệ nguồn vốn và duy trì tính lành mạnh tài chính.

1.1. Bản chất kế toán công nợ trong ngành xây lắp

Kế toán công nợ theo dõi các dòng tiền phát sinh giữa doanh nghiệp với đối tác. Tài khoản 131 phản ánh các khoản phải thu của khách hàng theo từng công trình. Kế toán mở sổ chi tiết để ghi nhận tiến độ giải ngân từng giai đoạn. Tài khoản 331 ghi nhận nghĩa vụ thanh toán cho nhà cung cấp vật tư và thầu phụ. Việc phân loại công nợ theo tuổi nợ giúp nhận diện các khoản quá hạn. Hồ sơ kế toán bao gồm hợp đồng kinh tế, biên bản đối chiếu công nợ và nghiệm thu kỹ thuật. Kiểm soát tốt hồ sơ chứng từ giảm thiểu nguy cơ tranh chấp pháp lý phát sinh sau thanh lý hợp đồng.

1.2. Mối quan hệ giữa công nợ và khả năng thanh toán

Công nợ ảnh hưởng trực tiếp đến hệ số thanh khoản của doanh nghiệp. Nợ phải thu ứ đọng làm suy giảm nguồn tiền mặt khả dụng tức thời. Doanh nghiệp khi đó gặp khó khăn trong việc thanh toán nợ ngắn hạn cho chủ nợ. Ngược lại, việc tận dụng hợp lý nợ phải trả giúp bổ sung nguồn vốn lưu động tạm thời. Doanh nghiệp giảm bớt áp lực vay vốn ngân hàng chịu lãi suất. Sự mất cân đối giữa chu kỳ thu tiền và trả tiền dễ dẫn đến mất khả năng thanh toán. Do đó, kế toán cần theo dõi sát sao vòng quay công nợ nhằm đảm bảo dòng tiền lành mạnh và liên tục.

II. Phân tích thực trạng kế toán công nợ tại Công ty Đại Thành

Thực tế tại Công ty Đại Thành giai đoạn 2021-2023 cho thấy quy mô tài sản và nguồn vốn có sự biến động mạnh mẽ. Tổng tài sản tăng từ 44.922 đồng năm 2021 lên mức 69.891 đồng năm 2022 trước khi tái cấu trúc năm 2023. Nợ phải thu khách hàng chiếm tỷ trọng đáng kể trong cơ cấu tài sản ngắn hạn. Tình trạng khách hàng chiếm dụng vốn diễn ra khá phổ biến do đặc thù thi công công trình. Khoản mục nợ phải trả người bán cũng gia tăng tương ứng nhằm bù đắp lượng vốn thiếu hụt. Về khả năng thanh toán, hệ số khả năng thanh toán hiện hành duy trì ở mức an toàn nhưng có xu hướng dao động. Tỷ trọng tiền mặt đôi khi sụt giảm do công ty tập trung nguồn lực vào danh mục bất động sản đầu tư. Doanh nghiệp đã thanh lý tài sản cố định trong năm 2023 để cơ cấu lại nguồn vốn hoạt động. Công tác thu hồi nợ còn gặp trở ngại do thiếu quy trình đánh giá tín nhiệm khách hàng độc lập.

2.1. Thực trạng quản lý nợ phải thu và nợ phải trả

Công ty Đại Thành áp dụng hệ số tài khoản theo Thông tư 133/2016/TT-BTC để ghi nhận công nợ. Tài khoản 131 theo dõi chi tiết số dư nợ và dư có từng khách hàng. Tuy nhiên, thời gian thu hồi nợ thực tế thường bị kéo dài sau khi bàn giao hạng mục xây dựng. Công ty phụ thuộc nhiều vào tiến độ giải ngân của chủ đầu tư. Bên cạnh đó, số dư tài khoản 331 tăng lên khi doanh nghiệp kéo dài thời hạn trả tiền mua nguyên vật liệu. Việc thiếu vắng chính sách phân loại tuổi nợ định kỳ khiến rủi ro nợ khó đòi tiềm ẩn tăng cao. Kế toán cần thắt chặt khâu đối chiếu và xác nhận số dư công nợ cuối kỳ.

2.2. Điểm nghẽn trong các chỉ số thanh toán thực tế

Các chỉ số thanh khoản của công ty bộc lộ sự thiếu ổn định qua các năm. Hệ số thanh toán hiện hành chịu tác động lớn từ biến động các khoản phải thu. Hệ số thanh toán nhanh giảm mạnh khi lượng tiền mặt bị sụt giảm trong năm 2023. Tình trạng này xuất hiện do doanh nghiệp chuyển dịch một phần nguồn vốn vào bất động sản đầu tư. Khả năng thanh toán tức thời phụ thuộc nặng nề vào nguồn thu hồi từ các dự án xây lắp lớn. Khi đối tác chậm trễ thanh toán, doanh nghiệp lập tức chịu áp lực trả nợ nhà cung cấp và ngân hàng. Đây là mắt xích rủi ro trực tiếp đe dọa sự bền vững tài chính của đơn vị.

III. Giải pháp hoàn thiện kế toán công nợ tại Công ty Đại Thành

Doanh nghiệp cần áp dụng đồng bộ các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kế toán công nợ và an toàn thanh toán. Phòng kế toán phải xây dựng chính sách tín dụng thương mại chặt chẽ trước khi ký kết hợp đồng thi công. Doanh nghiệp cần quy định rõ ràng về hạn mức nợ và thời hạn thanh toán tối đa cho từng đối tượng. Việc ứng dụng phần mềm kế toán chuyên dụng giúp tự động hóa khâu cảnh báo nợ đến hạn. Doanh nghiệp cũng nên thiết lập quỹ dự phòng nợ phải thu khó đòi theo đúng quy định tài chính. Động thái này giúp phản ánh trung thực giá trị tài sản trên báo cáo tài chính cuối niên độ. Ngoài ra, việc duy trì cơ cấu vốn hợp lý giữa nợ vay và vốn chủ sở hữu sẽ hạn chế áp lực thanh khoản. Ban điều hành cần chủ động thương lượng giãn nợ với các đối tác cung ứng vật liệu lớn. Dòng tiền kinh doanh được kiểm soát chặt sẽ đảm bảo nguồn chi trả ổn định cho doanh nghiệp.

3.1. Thiết lập quy trình quản lý nợ phải thu chặt chẽ

Doanh nghiệp cần áp dụng bảng phân loại nợ theo tuổi nợ chi tiết hàng tháng. Bộ phận kế toán phân chia công nợ thành các nhóm: trong hạn, quá hạn 30 ngày, 60 ngày và trên 90 ngày. Nhân viên kế toán phối hợp với ban quản lý dự án đôn đốc thu hồi ngay khi hạng mục được nghiệm thu. Doanh nghiệp cần đưa ra chính sách chiết khấu thanh toán hấp dẫn cho khách hàng trả sớm. Ngược lại, mức lãi phạt chậm trả cần được ghi rõ trong điều khoản hợp đồng xây lắp. Việc đối chiếu biên bản công nợ phải được thực hiện định kỳ bằng văn bản có xác nhận pháp lý.

3.2. Nâng cao hệ số thanh khoản và kiểm soát ngân sách

Doanh nghiệp cần lập kế hoạch lưu chuyển tiền tệ hàng tuần và hàng tháng. Kế hoạch này giúp dự báo chính xác nhu cầu chi trả tiền lương, thuế và nợ nhà cung cấp. Doanh nghiệp cần duy trì một tỷ lệ dự trữ tiền mặt tối thiểu để đối phó với rủi ro đột xuất. Việc tái cơ cấu danh mục tài sản, bao gồm khai thác hiệu quả bất động sản đầu tư, sẽ tạo nguồn thu bổ sung. Ngoài ra, công ty nên đàm phán kéo dài kỳ hạn thanh toán với các nhà cung cấp vật liệu xây dựng uy tín. Sự cân đối này giúp củng cố hệ số thanh toán nhanh và giảm bớt phụ thuộc tín dụng bên ngoài.

IV. Đánh giá và ứng dụng kế toán công nợ tại Công ty Đại Thành

Công tác kế toán công nợ và đánh giá khả năng thanh toán đóng vai trò sống còn đối với sự phát triển lâu dài của Công ty Đại Thành. Thực tiễn giai đoạn vừa qua cho thấy doanh nghiệp đã chủ động tái cấu trúc tài sản để thích ứng với thị trường. Việc thanh lý tài sản cố định không sinh lời và mở rộng sang bất động sản đầu tư phản ánh tư duy tài chính linh hoạt. Tuy nhiên, nhiệm vụ kiểm soát rủi ro tín dụng khách hàng vẫn cần được đặt lên hàng đầu. Doanh nghiệp cần số hóa toàn diện quy trình theo dõi sổ sách chi tiết tài khoản 131 và 331. Mô hình dự báo dòng tiền kết hợp phân tích khả năng thanh toán giúp ban giám đốc ra quyết định điều hành kịp thời. Sự minh bạch trong công tác kế toán còn nâng cao uy tín của doanh nghiệp trước các ngân hàng thương mại và cơ quan quản lý. Đây là tiền đề then chốt để công ty mở rộng thị phần xây lắp và duy trì vị thế cạnh tranh vững chắc.

4.1. Ứng dụng công nghệ vào hệ thống kế toán công nợ

Doanh nghiệp cần triển khai phần mềm quản trị ERP tích hợp phân hệ kế toán công nợ. Hệ thống tự động đồng bộ số liệu hóa đơn điện tử với sổ chi tiết nợ phải thu và phải trả. Các báo cáo phân tích tuổi nợ và hệ số thanh toán được trích xuất tức thời theo thời gian thực. Điều này giúp nhân viên kế toán cắt giảm các thao tác thủ công dễ gây nhầm lẫn. Lãnh đạo doanh nghiệp có thể theo dõi cảnh báo công nợ quá hạn ngay trên các thiết bị di động. Nền tảng số hóa hỗ trợ kiểm soát chặt chẽ dòng tiền và hạn chế thất thoát tài chính trong quá trình thi công.

4.2. Tầm nhìn phát triển bền vững năng lực tài chính

Nâng cao năng lực thanh toán là điều kiện tiên quyết để Công ty Đại Thành mở rộng quy mô. Việc duy trì cán cân thanh khoản lành mạnh tạo lập niềm tin đối với các chủ đầu tư lớn. Doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận nguồn vốn tín dụng ngân hàng với lãi suất ưu đãi. Chính sách quản trị tài chính linh hoạt giúp công ty ứng phó tốt trước biến động thị trường xây dựng. Đội ngũ kế toán cần tiếp tục trau dồi chuyên môn và cập nhật các chuẩn mực kế toán mới. Một cơ chế kiểm soát công nợ chuẩn mực bảo đảm cho sự tăng trưởng doanh thu đi kèm với dòng tiền thặng dư thực chất.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong môi trường kinh doanh của giai đoạn phục hồi kinh tế, đặc biệt là giai đoạn từ năm 2022 trở đi sau đại dịch COVID-19, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xây dựng và thương mại tại Việt Nam phải đối mặt với nhiều biến động tài chính phức tạp. Đối với các đơn vị xây lắp, chu kỳ luân chuyển vốn thường kéo dài, khối lượng vốn bị ứ đọng trong các công trình và các khoản nợ đọng từ chủ đầu tư là những nguyên nhân trực tiếp đe dọa sự an toàn thanh khoản. Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Thị Minh Hân (chuyên ngành Kế toán, Trường Đại học Kinh tế – Đại học Huế) lựa chọn khách thể nghiên cứu là Công ty TNHH MTV Xây lắp TM & DV KT Đại Thành (Công ty Đại Thành) nhằm làm rõ thực trạng hạch toán các khoản công nợ và năng lực thanh toán thực tế của đơn vị trong giai đoạn 2021–2023.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của đề tài là khảo sát, đánh giá thực trạng công tác kế toán công nợ và phân tích năng lực thanh toán tại Công ty Đại Thành, qua đó nhận diện các ưu điểm, nhược điểm trong khâu quản trị tài chính và đề xuất các giải pháp khả thi nhằm hoàn thiện công tác kế toán cũng như nâng cao hiệu quả thanh toán nợ tại doanh nghiệp.

Văn bản xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Tìm hiểu, nghiên cứu và hệ thống hóa các vấn đề lý luận về công tác kế toán công nợ cùng phương pháp phân tích khả năng thanh toán trong doanh nghiệp.
2. Ứng dụng khung lý thuyết và hệ thống chỉ tiêu để phân tích, đánh giá thực trạng kế toán công nợ phải thu, phải trả và đo lường khả năng thanh toán tại Công ty Đại Thành giai đoạn 2021–2023.
3. Đề xuất các nhóm giải pháp nhằm hoàn thiện công tác kế toán công nợ và nâng cao năng lực quản lý công nợ, cải thiện khả năng thanh toán của doanh nghiệp trong giai đoạn tiếp theo.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng công tác kế toán công nợ (tập trung vào nợ phải thu khách hàng và nợ phải trả người bán) và các hệ số phản ánh khả năng thanh toán của doanh nghiệp.
• Phạm vi không gian: Phòng Tài chính – Kế toán thuộc Công ty TNHH MTV Xây lắp TM & DV KT Đại Thành (địa chỉ tại Số 14 Đường 12 Khu An Cựu City, phường An Đông, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế).
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu báo cáo tài chính, bảng cân đối kế toán, sổ sách kế toán tổng hợp và chi tiết được thu thập trong 3 năm tài chính từ 2021 đến 2023. Ngoài ra, tác giả sử dụng các nghiệp vụ kinh tế phát sinh cụ thể vào tháng 4 năm 2024 (đối với nợ phải trả người bán) và tháng 8 năm 2024 (đối với nợ phải thu khách hàng) để minh họa quy trình luân chuyển chứng từ và hạch toán thực tế.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào kế toán nợ phải thu của khách hàng (Tài khoản 131), kế toán nợ phải trả người bán (Tài khoản 331), cùng việc tính toán các chỉ số vòng quay công nợ, kỳ thu tiền, thời gian quay vòng trả nợ và hệ thống hệ số khả năng thanh toán ngắn hạn, nhanh, tức thời, tổng quát và hệ số nợ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nền tảng lý luận dựa trên các quy định pháp lý hiện hành của Nhà nước và các giáo trình kế toán, tài chính doanh nghiệp chuẩn mực. Trọng tâm pháp lý được tác giả áp dụng là Thông tư số 133/2016/TT-BTC ngày 26/08/2016 của Bộ Tài chính hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp nhỏ và vừa (cụ thể gồm Điều 16 về nguyên tắc kế toán các khoản phải thu, Điều 17 về tài khoản 131, Điều 39 về nguyên tắc kế toán nợ phải trả, Điều 40 về tài khoản 331, Điều 52 về đánh giá lại ngoại tệ), cùng Chuẩn mực kế toán Việt Nam số 01 (VAS 01) về định nghĩa nợ phải trả và tài sản. Tác giả tham chiếu các công trình nghiên cứu lý thuyết của Ngô Thế Chi và Trương Thị Thủy (2016), Nguyễn Năng Phúc (2008) và Horngren et al. (2006) để làm rõ bản chất kinh tế của công nợ: khoản phải thu là tài sản bị bên ngoài chiếm dụng, trong khi khoản phải trả phản ánh nghĩa vụ tài chính phát sinh từ giao dịch quá khứ mà doanh nghiệp chiếm dụng từ nhà cung cấp hoặc đối tác.

Phương pháp nghiên cứu trong khóa luận được kết hợp giữa thu thập dữ liệu và xử lý định lượng, định tính:

• Phương pháp thu thập số liệu: Tác giả thu thập số liệu thứ cấp từ hệ thống báo cáo tài chính (Bảng cân đối kế toán, Báo cáo kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh), sổ cái tài khoản 131, sổ cái tài khoản 331, sổ nhật ký chung, sổ chi tiết, bảng kê chứng từ, ủy nhiệm chi và giấy báo Có của ngân hàng giai đoạn 2021–2023 và năm 2024. Số liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp và trao đổi qua điện thoại với Kế toán trưởng, nhân viên kế toán công nợ và các bộ phận nghiệp vụ trong công ty về quy trình luân chuyển chứng từ và chính sách bán chịu.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Sử dụng phương pháp mô tả nhằm phản ánh trình tự hạch toán; phương pháp so sánh ngang và so sánh dọc để xác định xu hướng và tỷ lệ biến động (tuyệt đối và tương đối) của tài sản, nguồn vốn và công nợ qua các năm 2021, 2022 và 2023; phương pháp phân tích tỷ số tài chính để đo lường các hệ số công nợ và khả năng thanh toán.
• Phương pháp thống kê: Sử dụng phần mềm Microsoft Excel để lập bảng tính toán, tổng hợp số liệu bình quân và xây dựng các biểu đồ phản ánh xu hướng biến động tài chính.

Hệ thống chỉ tiêu phân tích được chuẩn hóa theo các công thức khoa học:

Nhóm chỉ tiêu	Tên chỉ tiêu	Công thức tính toán
Chỉ tiêu công nợ	Tỷ lệ phải thu so với phải trả	$\text{Hệ số} = \frac{\text{Tổng các khoản phải thu}}{\text{Tổng các khoản phải trả}}$
	Vòng quay khoản phải thu	$\text{Số vòng} = \frac{\text{Doanh thu thuần}}{\text{Bình quân các khoản phải thu}}$
	Kỳ thu tiền bình quân (DOS)	$\text{DOS} = \frac{360}{\text{Vòng quay các khoản phải thu}}$
	Vòng quay khoản phải trả	$\text{Số vòng} = \frac{\text{Giá vốn hàng bán} + \text{Tăng giảm HTK}}{\text{Bình quân các khoản phải trả}}$
	Thời gian quay vòng khoản phải trả	$\text{Số ngày} = \frac{360}{\text{Vòng quay các khoản phải trả}}$
	Hệ số nợ	$\text{Hệ số nợ} = \frac{\text{Tổng nợ phải trả}}{\text{Tổng tài sản}}$
Chỉ tiêu thanh toán	Khả năng thanh toán tổng quát	$\text{Hệ số} = \frac{\text{Tổng tài sản}}{\text{Tổng nợ phải trả}}$
	Khả năng thanh toán ngắn hạn ($H_{nh}$)	$H_{nh} = \frac{\text{Tài sản ngắn hạn}}{\text{Nợ ngắn hạn}}$
	Khả năng thanh toán nhanh ($H_{nhanh}$)	$H_{nhanh} = \frac{\text{Tài sản ngắn hạn} - \text{Hàng tồn kho}}{\text{Nợ ngắn hạn}}$
	Khả năng thanh toán tức thời ($H_{tt}$)	$H_{tt} = \frac{\text{Tiền và các khoản tương đương tiền}}{\text{Nợ ngắn hạn}}$
	Khả năng thanh toán lãi vay	$\text{Hệ số} = \frac{\text{Lợi nhuận trước thuế} + \text{Chi phí lãi vay}}{\text{Chi phí lãi vay}}$
	Hệ số nợ trên vốn chủ sở hữu ($D/E$)	$D/E = \frac{\text{Tổng nợ phải trả}}{\text{Vốn chủ sở hữu}}$

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở khoa học về kế toán công nợ và phân tích khả năng thanh toán tại doanh nghiệp

Chương này tập trung trình bày các vấn đề lý luận nền tảng về tổ chức hạch toán công nợ và quy trình đánh giá sức khỏe tài chính thông qua khả năng thanh toán. Tác giả định nghĩa chi tiết các bộ phận cấu thành nợ phải thu (phải thu khách hàng, tạm ứng, trả trước cho người bán, phải thu nội bộ, cầm cố, thế chấp) và nợ phải trả (phải trả người bán, phải trả nội bộ, nợ người lao động, thuế và các khoản phải nộp nhà nước).

Tác giả phân tích cụ thể kết cấu tài khoản, chứng từ gốc và sơ đồ định khoản theo Thông tư 133/2016/TT-BTC:

• Đối với TK 131 "Phải thu của khách hàng": Phản ánh các khoản nợ phát sinh khi bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ xây lắp chưa thu tiền ngay, số tiền khách hàng ứng trước, các khoản giảm giá, chiết khấu hoặc hàng bị trả lại. Tài khoản này là tài khoản lưỡng tính, số dư Nợ thể hiện tài sản (tiền còn phải thu), số dư Có thể hiện nguồn vốn (tiền khách hàng trả trước), yêu cầu kế toán không được cấn trừ số dư khi lập Báo cáo tình hình tài chính mà phải lấy số dư chi tiết từng đối tượng.
• Đối với TK 331 "Phải trả cho người bán": Phản ánh nghĩa vụ trả chậm vật tư, máy móc, dịch vụ thầu phụ xây lắp hoặc tiền doanh nghiệp ứng trước cho nhà thầu phụ, nhà cung ứng. Tương tự, TK 331 có số dư Nợ phản ánh số tiền ứng trước và số dư Có phản ánh số nợ còn phải trả nhà cung cấp.

Bên cạnh lý thuyết ghi sổ, chương 1 thiết lập khung lý thuyết gồm 12 chỉ tiêu tài chính định lượng dùng để phân tích sự tương quan giữa vốn bị chiếm dụng và vốn đi chiếm dụng, đánh giá tốc độ luân chuyển của dòng tiền và năng lực đáp ứng nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp.

Chương 2: Thực trạng công tác kế toán công nợ và phân tích khả năng thanh toán tại Công ty TNHH MTV Xây lắp TM & DV KT Đại Thành

Chương 2 là phần trọng tâm chứa dữ liệu thực nghiệm của khóa luận, phản ánh hoạt động thực tế tại Công ty Đại Thành. Doanh nghiệp được thành lập từ ngày 15/01/2015, do ông Võ Công Thành làm Giám đốc kiêm đại diện pháp luật, hoạt động trong lĩnh vực thi công xây dựng nhà ở, công trình đường bộ, phá dỡ và xây dựng dân dụng.

Về bộ máy kế toán, công ty áp dụng mô hình tổ chức gồm 5 nhân sự: Kế toán trưởng phụ trách chung và lập báo cáo tài chính; Kế toán công nợ theo dõi nợ thu – trả; Kế toán thuế; Kế toán vật tư; và Thủ quỹ. Doanh nghiệp áp dụng chế độ kế toán theo Thông tư 133/2016/TT-BTC, niên độ kế toán từ 01/01 đến 31/12, tính thuế GTGT theo phương pháp khấu trừ và tính khấu hao tài sản cố định theo phương pháp đường thẳng. Đáng chú ý, công ty chưa trang bị phần mềm kế toán chuyên nghiệp mà công tác hạch toán, lưu trữ và lập sổ sách chủ yếu thực hiện thủ công trên phần mềm Microsoft Excel và Microsoft Word.

Về biến động nhân sự, Bảng 2.1 của khóa luận cho thấy:

Chỉ tiêu	Năm 2021	Năm 2022	Năm 2023	So sánh 2022/2021 (%)	So sánh 2023/2022 (%)
Tổng số lao động (người)	25	27	25	+8,00%	-8,00%
- Lao động nam	20	20	17	0,00%	-15,00%
- Lao động nữ	5	7	8	+40,00%	+14,29%
- Trình độ Đại học, Cao đẳng	20	22	21	+10,00%	-4,55%
- Lao động phổ thông	5	5	4	0,00%	-20,00%

Quy mô tài sản và nguồn vốn của công ty có sự tăng trưởng đáng kể nhưng tiềm ẩn nhiều biến động mạnh về cơ cấu (Bảng 2.2 và Biểu đồ 2.1):

Chỉ tiêu tài chính (Đơn vị: Đồng)	Năm 2021	Năm 2022	Năm 2023	Tăng giảm 2022/2021 (%)	Tăng giảm 2023/2022 (%)
Tài sản ngắn hạn	42.413.983.875	65.265.248.365	66.712.479.133	+53,88%	+2,22%
Tài sản dài hạn	1.823.400.047	3.876.205.526	2.924.620.942	+112,58%	-24,55%
Tổng tài sản / Tổng nguồn vốn	44.237.383.922	69.141.453.891	69.637.100.075	+56,30%	+0,72%

Phân tích chi tiết cơ cấu tài sản cho thấy:

• Tiền và tương đương tiền tăng đột biến: từ năm 2021 sang 2022 tăng tới 1.384,64%, và tiếp tục tăng 215,04% trong giai đoạn 2022–2023, giúp củng cố lượng tiền dự trữ nhưng đồng thời đặt ra vấn đề về hiệu quả sinh lời của vốn ứ đọng.
• Các khoản phải thu ngắn hạn biến động phức tạp: tăng 63,24% trong năm 2022 do công ty mở rộng hợp đồng thi công nhưng đến năm 2023 giảm 51,66%. Đáng chú ý, khoản phải thu khách hàng năm 2022 tăng tới 922,51% so với 2021, sau đó giảm nhẹ 7,63% vào năm 2023; khoản phải thu khác năm 2023 giảm mạnh 95,32%.
• Hàng tồn kho giảm 23,44% trong năm 2022 và phục hồi nhẹ vào năm 2023 (đạt trên 12 tỷ đồng).
• Tài sản cố định: tăng 112,58% vào năm 2022 nhưng đến năm 2023 ghi nhận giảm hoàn toàn do thanh lý hoặc nhượng bán để tái cơ cấu; đồng thời trong năm 2023 công ty phát sinh chỉ tiêu Bất động sản đầu tư đạt giá trị 2.924.620.942 đồng (chiếm 4,20% tổng tài sản).
• Về nguồn vốn: Nợ phải trả chiếm tỷ trọng lớn trong tổng nguồn vốn (bao gồm nợ phải trả người bán, khách hàng ứng tiền trước, nợ thuế và các khoản vay nợ thuê tài chính phát sinh năm 2022–2023), trong khi lợi nhuận sau thuế chưa phân phối của doanh nghiệp duy trì mức âm (năm 2022 ghi nhận âm giảm 55,38%).

Về thực hành kế toán, tác giả trích lục và mô tả chi tiết quy trình ghi sổ nghiệp vụ nợ phải thu từ Bảng kê ghi Nợ TK 131, Sổ chi tiết TK 131, Tổng hợp TK 131 và Sổ nhật ký chung TK 131 tháng 8/2024 gắn với Giấy báo Có ngân hàng (Số BC-251-01). Đối với nợ phải trả người bán, tác giả minh họa qua Bảng kê ghi Có TK 331, Sổ chi tiết TK 331, Tổng hợp TK 331, Sổ nhật ký chung TK 331 tháng 4/2024 và chứng từ Ủy nhiệm chi.

Dựa trên dữ liệu tài chính 2021–2023, chương 2 triển khai hệ thống 19 bảng tính toán (từ Bảng 2.1 đến Bảng 2.19) để đo lường cụ thể các hệ số:

• Tỷ lệ phải thu so với phải trả phản ánh mức độ doanh nghiệp bị đối tác chiếm dụng vốn so với vốn đi chiếm dụng từ nhà cung cấp.
• Vòng quay các khoản phải thu và kỳ thu tiền bình quân (DOS) biến động qua các năm phản ánh tiến độ thu hồi công nợ chậm trong năm 2022 do quy mô phải thu tăng cao, sau đó được cải thiện vào năm 2023.
• Vòng quay các khoản phải trả và thời gian quay vòng nợ phải trả cho thấy chính sách sử dụng vốn tín dụng thương mại từ các đơn vị cung cấp vật liệu xây dựng.
• Hệ số nợ và hệ số nợ trên vốn chủ sở hữu ($D/E$) ở mức cao, phản ánh hoạt động sản xuất kinh doanh phụ thuộc chủ yếu vào vốn vay và nợ thương mại.
• Các hệ số thanh toán ($H_{nh}, H_{nhanh}, H_{tt}$) và hệ số thanh toán tổng quát đều được lượng hóa cụ thể, chỉ ra sự cải thiện thanh khoản tức thời do lượng tiền mặt tăng, nhưng tiềm ẩn rủi ro cơ cấu tài chính do hệ số nợ lớn và chi phí lãi vay phát sinh.

Chương 3: Một số giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện công tác kế toán công nợ và khả năng thanh toán công nợ tại Công ty TNHH MTV Xây lắp TM & DV KT Đại Thành

Trên cơ sở phân tích thực trạng, chương 3 đưa ra các đánh giá khách quan về ưu điểm và hạn chế:

• Ưu điểm: Bộ máy kế toán được phân công nhiệm vụ rõ ràng; tuân thủ đúng các nguyên tắc hạch toán của Thông tư 133/2016/TT-BTC; theo dõi chi tiết từng đối tượng khách hàng và nhà cung cấp; lượng tiền và tương đương tiền tăng mạnh giúp đảm bảo chi trả nhanh các khoản nợ ngắn hạn khẩn cấp.
• Hạn chế: Công tác kế toán vẫn thực hiện trên Excel, tiềm ẩn nguy cơ sai sót, nhầm lẫn dữ liệu và tốn kém thời gian tổng hợp; công nợ phải thu từng thời điểm bị khách hàng chiếm dụng lớn; công ty phụ thuộc nhiều vào nợ vay và tín dụng thương mại; chưa có chính sách phân loại tuổi nợ chặt chẽ và chưa trích lập dự phòng nợ phải thu khó đòi đầy đủ theo quy định.

Tác giả đề xuất 2 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Nhóm giải pháp hoàn thiện công tác kế toán công nợ: Chuyển đổi phương thức quản lý từ bảng tính Excel thủ công sang ứng dụng phần mềm kế toán chuyên dụng; hoàn thiện quy trình luân chuyển chứng từ thanh toán giữa phòng Kế hoạch kỹ thuật, Ban chỉ huy công trình và phòng Kế toán; thực hiện đối chiếu công nợ định kỳ bằng biên bản xác nhận có chữ ký hai bên; tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc trích lập dự phòng nợ phải thu khó đòi theo Điều 16 và Điều 17 của Thông tư 133.
2. Nhóm giải pháp tăng cường quản lý công nợ và nâng cao khả năng thanh toán: Xây dựng chính sách tín dụng thương mại chặt chẽ đối với chủ đầu tư; thiết lập quy định về hạn mức nợ và thời hạn thanh toán cụ thể gắn với các mốc nghiệm thu giai đoạn công trình; áp dụng chiết khấu thanh toán để khuyến khích khách hàng trả tiền sớm; đàm phán kéo dài thời hạn thanh toán với các nhà cung cấp vật liệu uy tín; kiểm soát dòng tiền và cân đối giữa tiền mặt dự trữ với việc tái đầu tư để tăng hiệu quả sử dụng tài sản; cơ cấu lại nguồn vốn nhằm giảm tỷ lệ đòn bẩy nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu.

Kết quả và đóng góp

Về kết quả nghiên cứu, khóa luận đã cung cấp bức tranh chi tiết, số liệu minh chứng đầy đủ về tình hình tài chính của một doanh nghiệp xây lắp quy mô vừa và nhỏ:

• Xác định rõ sự biến động của quy mô tổng tài sản từ 44,24 tỷ đồng (năm 2021) lên 69,14 tỷ đồng (năm 2022, tăng 56,30%) và đạt 69,64 tỷ đồng (năm 2023, tăng 0,72%), chủ yếu được tài trợ bởi tài sản ngắn hạn (chiếm trên 95% tổng tài sản năm 2023).
• Chỉ ra sự dịch chuyển cơ cấu tài sản dài hạn khi tài sản cố định giảm toàn bộ vào năm 2023 và chuyển sang đầu tư bất động sản (đạt 2,92 tỷ đồng).
• Phản ánh tốc độ tăng trưởng vượt bậc của tiền và tương đương tiền (tăng 1.384,64% năm 2022 và tăng 215,04% năm 2023), giúp các chỉ số thanh toán tức thời ($H_{tt}$) tăng mạnh, nhưng đồng thời chỉ rõ sự sụt giảm hiệu quả sử dụng tài sản khi lợi nhuận chưa phân phối còn âm.
• Lượng hóa các khoản phải thu khách hàng (tăng tới 922,51% năm 2022) và nợ phải trả người bán, làm rõ thực trạng chiếm dụng vốn lẫn nhau trong ngành xây lắp.

Về mặt đóng góp, đề tài đã hệ thống hóa phương pháp luận kế toán công nợ theo Thông tư 133/2016/TT-BTC kết hợp với bộ công cụ phân tích tỷ số tài chính vào thực tế một doanh nghiệp xây dựng địa phương. Các giải pháp đề xuất xuất phát trực tiếp từ các nhược điểm thực tế của công ty (sử dụng Excel thủ công, nợ đọng xây lắp kéo dài, cơ cấu vốn phụ thuộc vào nợ), mang tính ứng dụng thực tiễn cao cho ban giám đốc Công ty Đại Thành.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tồn tại một số giới hạn nghiên cứu được nhận diện từ văn bản:

• Phạm vi nghiên cứu dữ liệu tài chính chỉ giới hạn trong giai đoạn 3 năm (2021–2023), chưa theo dõi được chu kỳ hoàn thành trọn vẹn của các hợp đồng xây lắp kéo dài nhiều năm.
• Số liệu minh họa nghiệp vụ ghi sổ thực tế chỉ được lấy từ các nghiệp vụ đơn lẻ trong tháng 4 và tháng 8 năm 2024, chưa phản ánh toàn diện tính chu kỳ luân chuyển chứng từ của cả năm tài chính.
• Công cụ xử lý thống kê của đề tài chỉ dừng lại ở phần mềm Microsoft Excel với các phép toán so sánh tuyệt đối, tương đối và tính hệ số tài chính cơ bản, chưa áp dụng các mô hình hồi quy kinh tế lượng để đo lường tương quan tác động của các nhân tố quản lý công nợ đến hiệu quả sinh lời hay rủi ro vỡ nợ của doanh nghiệp.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng khảo sát so sánh công tác quản trị công nợ và chỉ số thanh khoản giữa Công ty Đại Thành với các doanh nghiệp xây lắp cùng ngành trên địa bàn miền Trung, đồng thời nghiên cứu tác động của việc số hóa hệ thống ERP và phần mềm kế toán chuyên nghiệp đến năng lực quản lý dòng tiền doanh nghiệp.

Giá trị tham khảo

Báo cáo khóa luận là tài liệu tham khảo thiết thực cho sinh viên các ngành Kế toán, Kiểm toán và Tài chính doanh nghiệp đang thực hiện chuyên đề tốt nghiệp hoặc nghiên cứu tình huống (case study) về hạch toán nợ phải thu – nợ phải trả. Đặc biệt, phần hệ thống hóa tài khoản kế toán (TK 131, TK 331) gắn liền với hệ thống biểu mẫu sổ sách thực tế (sổ chi tiết, sổ tổng hợp, sổ nhật ký chung, giấy báo Có, ủy nhiệm chi) cung cấp góc nhìn trực quan cho người học về sự vận hành của Thông tư 133/2016/TT-BTC trong doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Ngoài ra, hệ thống 12 công thức phân tích công nợ và khả năng thanh toán cùng phương pháp lập bảng so sánh dữ liệu đa năm là nguồn tài liệu hữu ích cho kế toán viên và nhà quản trị tại các doanh nghiệp xây dựng, thương mại nhằm thiết lập hệ thống cảnh báo sớm rủi ro thanh khoản và hoàn thiện quy trình kiểm soát vốn lưu động.

Câu hỏi thường gặp

1. Công ty TNHH MTV Xây lắp TM & DV KT Đại Thành áp dụng chế độ kế toán nào và sử dụng công cụ gì để hạch toán số liệu?
Doanh nghiệp áp dụng Chế độ Kế toán Doanh nghiệp nhỏ và vừa theo Thông tư số 133/2016/TT-BTC ngày 26/08/2016 của Bộ Tài chính, niên độ kế toán từ 01/01 đến 31/12, nộp thuế GTGT theo phương pháp khấu trừ và khấu hao tài sản cố định theo phương pháp đường thẳng. Toàn bộ công tác kế toán của đơn vị được xử lý trên phần mềm Microsoft Excel và Microsoft Word mà chưa sử dụng phần mềm kế toán chuyên nghiệp.

2. Tổng tài sản và tài sản ngắn hạn của Công ty Đại Thành biến động như thế nào qua 3 năm (2021–2023)?
Năm 2021, tổng tài sản đạt 44.237.383.922 đồng (TSNH đạt 42.413.983.875 đồng). Năm 2022, tổng tài sản tăng 56,30% lên mức 69.141.453.891 đồng (TSNH đạt 65.265.248.365 đồng, tăng 53,88%). Đến năm 2023, tổng tài sản đạt 69.637.100.075 đồng, tăng nhẹ 0,72% so với 2022 (TSNH đạt 66.712.479.133 đồng, tăng 2,22%). Tài sản ngắn hạn luôn chiếm trên 94% tổng tài sản của đơn vị.

3. Nghiệp vụ thực tế minh họa cho tài khoản nợ phải thu (TK 131) và nợ phải trả (TK 331) được tác giả thu thập tại các thời điểm nào?
Các nghiệp vụ thực tế được tác giả trích lục từ sổ sách kế toán của công ty vào năm 2024: nghiệp vụ theo dõi và thu hồi nợ phải thu khách hàng (TK 131) được minh họa vào tháng 8 năm 2024 (kèm Giấy báo Có số BC-251-01); trong khi nghiệp vụ theo dõi và thanh toán nợ phải trả người bán (TK 331) được minh họa vào tháng 4 năm 2024 (kèm chứng từ Ủy nhiệm chi).

4. Cơ cấu nguồn nhân lực của công ty có sự thay đổi ra sao trong giai đoạn 2021–2023?
Theo Bảng 2.1, quy mô nhân lực của công ty dao động từ 25 người (năm 2021) tăng lên 27 người (năm 2022) và giảm về 25 người (năm 2023). Lao động nam giảm từ 20 người (chiếm 80% năm 2021) xuống 17 người (chiếm 68% năm 2023); lao động nữ tăng từ 5 người (chiếm 20%) lên 8 người (chiếm 32%). Tỷ lệ nhân sự có trình độ đại học, cao đẳng duy trì ở mức cao và tăng từ 80% (năm 2021) lên 84% (năm 2023), trong khi lao động phổ thông giảm từ 5 người xuống 4 người (chiếm 16%).

5. Khóa luận sử dụng các chỉ tiêu nào để đánh giá khả năng thanh toán của doanh nghiệp?
Khóa luận sử dụng hệ thống 6 chỉ tiêu thanh toán chính bao gồm: Hệ số khả năng thanh toán tổng quát (Tổng tài sản / Tổng nợ phải trả), Hệ số thanh toán ngắn hạn $H_{nh}$ (Tài sản ngắn hạn / Nợ ngắn hạn), Hệ số khả năng thanh toán nhanh $H_{nhanh}$ ((TSNH – Hàng tồn kho) / Nợ ngắn hạn), Hệ số khả năng thanh toán tức thời $H_{tt}$ (Tiền và tương đương tiền / Nợ ngắn hạn), Hệ số khả năng thanh toán lãi vay ((Lợi nhuận trước thuế + Chi phí lãi vay) / Chi phí lãi vay), và Hệ số nợ trên vốn chủ sở hữu $D/E$ (Nợ phải trả / Vốn chủ sở hữu).

Kết luận

Khóa luận của tác giả Trần Thị Minh Hân đã hoàn thành mục tiêu nghiên cứu khi phản ánh đầy đủ thực trạng công tác hạch toán nợ phải thu, nợ phải trả và bức tranh thanh khoản của Công ty TNHH MTV Xây lắp TM & DV KT Đại Thành giai đoạn 2021–2023. Công trình làm nổi bật các biến động tài chính quan trọng của doanh nghiệp xây lắp như sự gia tăng mạnh mẽ của quy mô tài sản ngắn hạn và tiền mặt, đồng thời chỉ rõ những điểm nghẽn trong việc quản lý nợ đọng và việc hạch toán trên công cụ Excel thủ công. Hệ thống giải pháp được đề xuất cung cấp các định hướng thiết thực nhằm giúp doanh nghiệp hoàn thiện kỹ thuật kế toán và tăng cường an toàn tài chính trong môi trường kinh doanh nhiều thách thức.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ KẾ TOÁN CÔNG NỢ VÀ PHÂN TÍCH KHẢ NĂNG THANH TOÁN TẠI DOANH NGHIỆP 1. Tổng quan về kế toán công nợ 1. Khái niệm về công nợ Theo PGS.

Công nợ là một phần không thể thiếu trong quản lý tài chính doanh nghiệp, công nợ không chỉ đơn giản là việc xác định số tiền mà một doanh nghiệp phải thu hoặc phải trả, mà còn ảnh hưởng đến mọi khía cạnh của hoạt động kinh doanh và tài chính. Quản lý công nợ hiệu quả không chỉ giúp doanh nghiệp duy trì sự ổn định tài chính mà còn nâng cao khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững. Khái niệm các khoản phải thu Theo Ngô Thế Chi và Trương Thị Thủy (2016): “Các khoản phải thu là khoản nợ của các cá nhân, tổ chức đơn vị bên trong và bên ngoài doanh nghiệp về số tiền mua sản phẩm, hàng hoá, vật tư và các khoản dịch vụ khác chưa thanh toán cho doanh nghiệp” [3]. Theo Nguyễn Năng Phúc (2008): “Khoản phải thu là số vốn (tài sản) của doanh nghiệp nhưng bị người mua và người bán chiếm dụng” [12].

Như vậy, khoản phải thu là đại diện cho những khoản tiền mà doanh nghiệp có quyền đòi lại từ khách hàng hoặc các bên liên quan khác. Nó có thể là kết quả của việc bán hàng hóa, dịch vụ trên cơ sở tín dụng, hoặc do cho vay, ứng trước tiền, v. Khoản phải thu đóng vai trò quan trọng trong tài sản ngắn hạn của doanh nghiệp, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thanh khoản và thanh toán của doanh nghiệp. Khoản phải thu bao gồm nhiều loại như: Khoản phải thu từ khách hàng: Doanh nghiệp bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ cho khách hàng nhưng chưa thu tiền ngay.

5 Khoản ứng trước cho người bán: Doanh nghiệp trả trước một phần tiền hàng cho nhà cung cấp nhưng chưa nhận hàng. Khoản phải thu nội bộ: Khoản tiền mà nhân viên, đơn vị trực thuộc doanh nghiệp phải trả lại cho doanh nghiệp. Khoản tạm ứng cho công nhân viên: Doanh nghiệp tạm ứng tiền cho công nhân viên để phục vụ công tác. Các khoản cầm cố, thế chấp: Khoản tiền mà người vay phải trả lại cho doanh nghiệp khi thế chấp tài sản.

Về bản chất, khoản phải thu đại diện cho lợi ích kinh tế mà doanh nghiệp dự kiến sẽ nhận được trong tương lai. Do đó, nó được ghi nhận là một phần của tài sản ngắn hạn trong bảng cân đối kế toán, thể hiện khoản nợ của các đối tượng liên quan đối với doanh nghiệp. Khái niệm các khoản phải trả Theo VAS 01, “Nợ phải trả phát sinh từ các giao dịch và sự kiện đã qua, như mua hàng hoá chưa trả tiền, sử dụng dịch vụ chưa thanh toán, vay nợ, cam kết bảo hành hàng hoá, cam kết nghĩa vụ hợp đồng, phải trả nhân viên, thuế phải nộp, phải trả khác” [1]. Các khoản nợ phải trả trong doanh nghiệp gồm: Phải trả người bán: Các khoản tiền phải trả cho nhà cung cấp sau khi doanh nghiệp đã nhận hàng hóa hoặc dịch vụ.

Phải trả nội bộ: Các khoản tiền phải chuyển giữa các bộ phận hoặc chi nhánh trong cùng một tổ chức. Thuế và các khoản phải nộp nhà nước: Các khoản thuế và lệ phí mà doanh nghiệp phải nộp cho nhà nước, bao gồm thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế giá trị gia tăng, và các loại thuế khác. Phải trả người lao động: Các khoản tiền phải thanh toán cho nhân viên, bao gồm lương, thưởng và các phúc lợi khác. Phải trả khác: Các khoản nợ khác như tiền thuê nhà, phí dịch vụ, các khoản vay ngắn hạn hoặc dài hạn từ ngân hàng và các tổ chức tài chính.

6 Các khoản nợ phải trả đóng vai trò then chốt trong việc quản lý tài chính của doanh nghiệp, tác động trực tiếp đến khả năng thanh toán cũng như sự ổn định về tài chính. Việc quản lý tốt các khoản phải trả không chỉ giúp doanh nghiệp duy trì uy tín với các đối tác và nhà cung cấp, mà còn giúp tránh được các rủi ro về tài chính và pháp lý. Hơn nữa, việc tối ưu hóa các khoản phải trả còn giúp cải thiện tình hình tài chính tổng thể, từ đó tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Phân loại nợ phải trả theo thời gian thanh toán: Nợ ngắn hạn: là các khoản nợ có vòng đời 12 tháng trở xuống kể từ ngày lập báo cáo tài chính (BCTC) mà doanh nghiệp có nghĩa vụ phải thanh toán, chẳng hạn như: nợ vay, phải trả người bán, thuế và các khoản nộp nhà nước, … Nợ dài hạn: là các khoản nợ có vòng đời 12 tháng trở lên kể từ ngày lập BCTC mà doanh nghiệp có nghĩa vụ phải thanh toán, như: vay dài hạn, phát hành trái phiếu, nhận ký quỹ, ký cược, … 1.

Nguyên tắc kế toán công nợ 1. Nguyên tắc kế toán nợ phải thu Theo Điều 16, Thông tư 133/2016/TT-BTC, nguyên tắc kế toán về các khoản phải thu như sau: “1. Các khoản phải thu được theo dõi chi tiết theo kỳ hạn phải thu, đối tượng phải thu, loại nguyên tệ phải thu và các yếu tố khác theo nhu cầu quản lý của doanh nghiệp. Việc phân loại các khoản phải thu là phải thu của khách hàng, phải thu nội bộ, phải thu khác được thực hiện theo nguyên tắc: a) Phải thu của khách hàng gồm các khoản phải thu mang tính chất thương mại phát sinh từ giao dịch có tính chất mua - bán, như: Phải thu về bán hàng, cung cấp dịch vụ, thanh lý, nhượng bán tài sản (TSCĐ, BĐSĐT, các khoản đầu tư tài chính) giữa doanh nghiệp và người mua (là đơn vị độc lập với người bán, gồm cả các đơn vị mà doanh nghiệp đầu tư góp vốn vào).

Khoản phải thu này gồm cả các khoản phải thu về tiền bán hàng xuất khẩu của bên giao ủy thác với khách hàng thông qua bên nhận ủy thác; b) Phải thu nội bộ gồm các khoản phải thu giữa đơn vị cấp trên với đơn vị cấp dưới trực thuộc không có tư cách pháp nhân hạch toán phụ thuộc (sau đây gọi là đơn vị hạch toán phụ thuộc). 7 c) Phải thu khác gồm các khoản phải thu không có tính chất thương mại, không liên quan đến giao dịch mua - bán, như: - Các khoản phải thu tạo ra doanh thu hoạt động tài chính, như: khoản phải thu về lãi cho vay, tiền gửi, cổ tức và lợi nhuận được chia; - Các khoản chi hộ bên thứ ba được quyền nhận lại; Các khoản bên nhận ủy thác xuất khẩu phải thu hộ cho bên giao ủy thác; - Các khoản phải thu không mang tính thương mại như cho mượn tài sản phi tiền tệ, phải thu về tiền phạt, bồi thường, tài sản thiếu chờ xử lý… 3. Khi lập Báo cáo tài chính, kế toán căn cứ kỳ hạn còn lại của các khoản phải thu để phân loại là dài hạn hoặc ngắn hạn. Các chỉ tiêu phải thu của Báo cáo tình hình tài chính còn bao gồm cả các khoản được phản ánh ở các tài khoản khác ngoài các tài khoản phải thu, như: Khoản cho vay được phản ánh ở TK 1288; Khoản ký quỹ, ký cược phản ánh ở TK 1386, khoản tạm ứng được phản ánh ở TK 141… Việc xác định các khoản cần lập dự phòng phải thu khó đòi được căn cứ vào các khoản mục được phân loại là phải thu ngắn hạn, dài hạn của Báo cáo tình hình tài chính.

Đối với các khoản phải thu bằng ngoại tệ, doanh nghiệp phải theo dõi chi tiết các khoản nợ phải thu theo từng loại nguyên tệ, từng đối tượng công nợ và thực hiện theo nguyên tắc: - Khi phát sinh các khoản nợ phải thu (bên Nợ các TK phải thu), kế toán phải quy đổi ra đồng tiền ghi sổ kế toán theo tỷ giá giao dịch thực tế tại thời điểm phát sinh. Riêng trường hợp nhận trước tiền của người mua bằng ngoại tệ thì khi đủ điều kiện ghi nhận doanh thu, thu nhập, bên Nợ Tài khoản 131 tương ứng với số tiền nhận trước được ghi nhận theo tỷ giá ghi sổ thực tế đích danh tại thời điểm nhận ứng trước. - Khi thu hồi nợ phải thu (bên Có Tài khoản phải thu), doanh nghiệp được lựa chọn tỷ giá ghi sổ bình quân gia quyền của các khoản nợ phải thu đối với từng đối tượng công nợ hoặc tỷ giá giao dịch thực tế tại thời điểm thu hồi nợ. Riêng trường hợp nhận trước của người mua thì bên Có Tài khoản 131 áp dụng tỷ giá giao dịch thực tế tại thời điểm nhận ứng trước.

Trường hợp doanh nghiệp sử dụng tỷ giá giao dịch thực tế để hạch toán bên Có các tài khoản phải thu, khoản chênh lệch tỷ giá hối đoái phát sinh trong kỳ được ghi 8 nhận ngay tại thời điểm phát sinh giao dịch hoặc ghi nhận định kỳ tùy theo đặc điểm hoạt động sản xuất kinh doanh và yêu cầu quản lý của doanh nghiệp. Đồng thời, nếu tại thời điểm cuối kỳ kế toán: - Các tài khoản phải thu không còn số dư nguyên tệ thì doanh nghiệp phải kết chuyển toàn bộ chênh lệch tỷ giá hối đoái phát sinh trong kỳ vào doanh thu hoạt động tài chính hoặc chi phí tài chính của kỳ báo cáo. - Các tài khoản phải thu còn số dư nguyên tệ thì doanh nghiệp phải đánh giá lại theo quy định tại Điều 52 Thông tư này. Tại thời điểm lập Báo cáo tài chính, doanh nghiệp phải đánh giá lại các khoản phải thu là khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ theo tỷ giá chuyển khoản trung bình cuối kỳ của ngân hàng thương mại nơi doanh nghiệp thường xuyên có giao dịch.

Việc xác định tỷ giá chuyển khoản trung bình và xử lý chênh lệch tỷ giá do đánh giá lại khoản nợ phải thu là khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ được thực hiện theo quy định tại Điều 52 Thông tư này. Các khoản nợ phải thu là khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ nếu khó có khả năng thu hồi tại thời điểm cuối kỳ thì vẫn phải lập dự phòng phải thu khó đòi theo quy định” [2]. Nguyên tắc kế toán nợ phải trả Theo Điều 39, Thông tư 133/2016/TT-BTC, nguyên tắc kế toán về các khoản nợ phải trả như sau: “1. Các khoản nợ phải trả được theo dõi chi tiết theo kỳ hạn phải trả, đối tượng phải trả, loại nguyên tệ phải trả và các yếu tố khác theo nhu cầu quản lý của doanh nghiệp.