Chương 1 khóa luận sẽ đi nghiên cứu một số vấn đề lý luận về hủy hợp đồng thương mại quốc tế, trong đó tập trung tìm hiểu về cơ sở lý luận đối với hợp đồng thương mại quốc tế, hủy hợp đồng thương mại quốc tế và điều chỉnh pháp luật về hủy hợp đồng thương mại quốc tế. Nội dung cụ thể như sau: 1. Hợp đồng thương mại quốc tế 1. Khái niệm Trong thực tiễn nghiên cứu về khái niệm hợp đồng thương mại quốc tế có nhiều quan điểm khác nhau.
Việc phân tích, bình luận về tên gọi, khái niệm hợp đồng thương mại quốc tế trong văn bản pháp lý cần có sự linh hoạt và gắn với bối cảnh hình thành, mục đích, phạm vi điều chỉnh của văn bản ấy. Đầu tiên, hợp đồng thương mại quốc tế là hợp đồng. Khái niệm hợp đồng được đưa vào quy định pháp luật của nhiều quốc gia trên thế giới: Theo Bộ luật dân sự Pháp năm 1804: “Hợp đồng là sự thỏa thuận giữa hai hay nhiều bên về việc chuyển giao vật, làm hay không làm một công việc”. Theo Bộ luật thương mại thống nhất Hoa Kỳ: “Hợp đồng là khối nghĩa vụ pháp lý phát sinh từ thỏa thuận giữa các bên theo quy định của luật này và những quy định khác có liên quan”.
Theo pháp luật Trung Quốc, tại Điều 2, Luật Hợp đồng năm 1999 quy định: “Hợp đồng là sự thỏa thuận về việc xác lập, thay đổi, chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự giữa các chủ thể bình đẳng, tự nhiên của các tổ chức”. Trong pháp luật Việt Nam không có khái niệm riêng về hợp đồng, mà thay vào đó là khái niệm hợp đồng dân sự. Điều 388 Bộ luật dân sự Việt Nam năm 2005 quy định: “Hợp đồng dân sự là sự thoả thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự”. Khái niệm này cũng có tính khái quát cao, như một khái LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 niệm chung, áp dụng được cho mọi loại hợp đồng chứ không giới hạn áp dụng cho hợp đồng dân sự.
Từ những quy định trên có thể thấy yếu tố cơ bản nhất để hình thành nên hợp đồng là sự thỏa hiệp ý chí, hay sự ưng thuận giữa các bên với nhau trên cơ sở tự do hợp đồng trong khuôn khổ quy định của pháp luật. Như vậy, hợp đồng là sự thỏa thuận, nhằm quy định quyền và nghĩa vụ giữa các bên khi thực hiện một công việc, một hoạt động hoặc một hành vi nhất định nào đó phù hợp với quy định của pháp luật. Tương ứng với đó, hợp đồng thương mại quốc tế trước hết là một hợp đồng nên cũng là sự thỏa thuận giữa các bên, nhằm thực hiện các hoạt động thương mại phù hợp với quy định của pháp luật. Thứ hai, hợp đồng thương mại quốc tế là hợp đồng thương mại.
Hiện nay không có một định nghĩa cụ thể thống nhất chung về hợp đồng thương mại, có thể hiểu được khái niệm này khi tìm hiểu về thuật ngữ “thương mại”. Theo pháp luật của Pháp, trong Điều 1 và 2 Bộ luật thương mại Pháp năm 2006 quy định đối tượng điều chỉnh của luật thương mại, theo đó các hoạt động được coi là hoạt động thương mại bao gồm mua bán động sản, mua bất động sản để bán lại, các hoạt động trung gian mua bán hoặc cho thuê, hoạt động đầu tư cổ phiếu, hoạt động ngân hàng, môi giới, vận tải, bảo hiểm. Luật pháp của Pháp không đưa ra một tiêu chí cụ thể mà lựa chọn cách liệt kê các hoạt động thương mại, quy định như vậy tuy rõ ràng nhưng lại dễ dẫn đến thiếu sót. Theo pháp luật Nhật Bản, trong Bộ luật thương mại số 48 ngày 9/3/1899, thuật ngữ thương mại được dùng để chỉ những hoạt động mua bán nhằm mục đích lợi nhuận và hầu hết các dịch vụ trên thị trường như dịch vụ vận tải, cung ứng điện hay khí đốt, uỷ thác, bảo hiểm, ngân hàng.
Pháp luật Nhật Bản bên cạnh việc liệt kê các hoạt động là hoạt động thương mại còn đưa ra tiêu chí “mục đích lợi nhuận” để xác định một hợp đồng có phải hợp đồng thương mại hay không, như vậy khái niệm thương mại đã được hiểu ra rộng hơn, không bó buộc trong bất kỳ hình thức mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ cụ thể nào. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Với quan điểm tương tự, theo luật Việt Nam, tính thương mại là đặc điểm cơ bản để phân biệt loại hợp đồng này với hợp đồng dân sự. Khoản 1 Điều 3 Luật thương mại Việt Nam năm 2005 giải thích: “Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác”. Yếu tố trong pháp luật Việt Nam đưa ra để xác định một hợp đồng thương mại là mục đích sinh lợi, nghĩa là hợp đồng có mục đích lợi nhuận, không đồng nghĩa phải có lợi nhuận.
Trong các hiệp định của Tổ chức thương mại thế giới WTO, khái niệm thương mại bao gồm: thương mại hàng hóa; thương mại dịch vụ; thương mại liên quan đến đầu tư; thương mại quyền sở hữu trí tuệ. Tức là khái niệm thương mại được phân cụ thể thành bốn lĩnh vực rõ ràng, bất cứ hoạt động nào thuộc vào bốn lĩnh vực kể trên thì được coi là hoạt động thương mại. Trong PICC, giới hạn của từ thương mại lại không đi theo quan điểm truyền thống phân biệt đây là giao dịch “thương mại” chứ không phải giao dịch “dân sự”. PICC không ép buộc các bên trong hợp đồng thương mại phải là thương nhân hay giao dịch phải bắt buộc có mục đích lợi nhuận mà từ thương mại trong PICC chỉ có mục đích loại bỏ các giao dịch với “người tiêu dùng”.
Theo quan điểm của PICC, khái niệm hợp đồng thương mại phải được hiểu theo một nghĩa rộng nhất có thể, không chỉ bó hẹp là hợp đồng mua bán hàng hóa dịch vụ, mà còn có thể bao gồm nhiều hình thức giao dịch kinh tế khác như đầu tư, ủy thác, cung cấp dịch vụ chuyên môn… Như vậy, đáp ứng với xu thế phát triển trong hoạt động kinh doanh ngày càng mở rộng, khái niệm thương mại cũng nên được hiểu theo nghĩa rộng nhất có thể, là các hoạt động không nhằm mục đích tiêu dùng. Hợp đồng thương mại quốc tế cũng nên được hiểu là hợp đồng không nhằm mục đích tiêu dùng. Thứ ba, hợp đồng thương mại phải có yếu tố nước ngoài. Pháp luật của quốc gia và trên thế giới đưa ra những tiêu chí khác nhau để xác định yếu tố nước ngoài.
Theo pháp luật của Pháp: để xác định yếu tố nước ngoài của hợp đồng thì dựa trên hai tiêu chuẩn: tiêu chuẩn kinh tế và tiêu chuẩn pháp lý. Theo tiêu chuẩn kinh tế, sự di chuyển qua biên giới các giá trị trao đổi tương ứng giữa hai nước cấu thành nên LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 yếu tố nước ngoài trong hợp đồng. Theo tiêu chuẩn pháp lý, căn cứ vào quốc tịch, nơi cư trú của các bên, nơi thực hiện nghĩa vụ hợp đồng, nguồn vốn thanh toán…để xác định yếu tố nước ngoài. Trong pháp luật Việt Nam, Luật thương mại Việt Nam năm 2005 không quy định cụ thể về yếu tố nước ngoài đối với hợp đồng thương mại mà chỉ có quy định với hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế – một hình thức của hợp đồng thương mại quốc tế.
Tại Khoản 1 Điều 27 Luật thương mại năm 2005: “Mua bán hàng hoá quốc tế được thực hiện dưới các hình thức xuất khẩu, nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất, tạm xuất, tái nhập và chuyển khẩu”. Các hoạt động này đều mang đặc điểm chung là hàng hóa được giao qua biên giới. Do đó có thể thấy việc hàng hóa phải được giao qua biên giới là một tiêu chí để xác định yếu tố nước ngoài theo luật Việt Nam. Bên cạnh đó, Khoản 3 Điều 4 Luật thương mại Việt Nam năm 2005 có quy định: “Hoạt động thương mại không được quy định trong Luật Thương mại và trong các luật khác thì áp dụng quy định của Bộ luật Dân sự”.
Do đó, đối với những hợp đồng thương mại quốc tế mà hàng hóa không được chuyển giao qua biên giới quốc gia (như hợp đồng mua bán hàng hóa giữa một thương nhân Việt Nam với một thương nhân nước ngoài nhưng hàng hóa chỉ được chuyển dịch trong nội bộ lãnh thổ Việt Nam) hay các hợp đồng dịch vụ thì hoàn toàn có thể áp dụng các quy định của Bộ luật dân sự đối với hợp đồng có yếu tố nước ngoài nói chung để điều chỉnh. Theo Điều 758 Bộ luật dân sự năm 2005: “Quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài là quan hệ dân sự có ít nhất một trong các bên tham gia là cơ quan, tổ chức, cá nhân nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc là các quan hệ dân sự giữa các bên tham gia là công dân, tổ chức Việt Nam nhưng căn cứ để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó theo pháp luật nước ngoài, phát sinh tại nước ngoài hoặc tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài”. Vậy không chỉ dựa trên tiêu chí hàng hóa được giao qua biên giới, quốc tịch, nơi cư trú của các bên trong hợp đồng cũng là cơ sở để xác định yếu tố nước ngoài của hợp đồng. Về vấn đề này, PICC không có quy định trực tiếp tại điều khoản nào về tính chất quốc tế của hợp đồng nhưng phần bình luận trong lời mở đầu có nêu rằng: “Pháp luật LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 quốc gia và pháp luật quốc tế đã và đang đưa ra nhiều giải pháp để xác định tính chất quốc tế của hợp đồng như dựa vào trụ sở hay nơi thường trú của các bên tại các quốc gia khác nhau, áp dụng những tiêu chí mang tính chất tổng quát như hợp đồng có các mối liên hệ mật thiết với hơn một quốc gia, hợp đồng đòi hỏi có sự lựa chọn giữa pháp luật của các quốc gia khác nhau, hợp đồng có ảnh hưởng đến các lợi ích trong thương mại quốc tế”.
Vậy là với PICC không lựa chọn cụ thể bất cứ một tiêu chí nào. Theo quan điểm của PICC thì chỉ không coi là hợp đồng không có tính quốc tế nếu nó không có bất kỳ một yếu tố quốc tế nào - nghĩa là tất cả các yếu tố cơ bản của hợp đồng chỉ liên quan đến một quốc gia duy nhất.