SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NAM ĐỊNH TRƯỜNG THPT C NGHĨA HƯNG & BÁO CÁO SÁNG KIẾN ĐỀ TÀI “HƯỚNG DẪN HỌC SINH SỬ DỤNG KIẾN THỨC LÍ LUẬN VĂN HỌC TRONG BÀI VĂN NGHỊ LUẬN” Ngữ văn (01)/THPT Tác giả: PHẠM THỊ THANH NHÀN Trình độ chuyên môn: Cử nhân Sư phạm Ngữ văn Chức vụ: Giáo viên Ngữ văn-Tổ trưởng tổ Ngữ văn Nơi công tác: Trường THPT C Nghĩa Hưng Nam Định, tháng 9 năm 2020 THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN 1. Tên sáng kiến: HƯỚNG DẪN HỌC SINH SỬ DỤNG KIẾN THỨC LÍ LUẬN VĂN HỌC TRONG BÀI VĂN NGHỊ LUẬN. Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Ngữ văn (01/THPT 3. Thời gian áp dụng sáng kiến: Năm học 20)18 – 2019; 2019 – 2020.
Tác giả: Họ và tên: PHẠM THỊ THANH NHÀN Năm sinh: 24/11/1978 Nơi thường trú: Số nhà 76, khu Đông Bình, thị trấn Rạng Đông, Nghĩa Hưng, Nam Định Trình độ chuyên môn: Cử nhân Ngữ văn Nơi công tác: Trường THPT C Nghĩa Hưng, Nam Định. Địa chỉ liên hệ: Trường THPT C Nghĩa Hưng, Nam Định. Điện thoại: 0354121617 Tỷ lệ đóng góp tạo ra sáng kiến: 100%. Đơn vị áp dụng sáng kiến: Tên đơn vị: Trường THPT C Nghĩa Hưng Địa chỉ: Thị trấn Đông Bình, Rạng Đông, Nghĩa Hưng, Nam Định 1 BÁO CÁO SÁNG KIẾN I.
ĐIỀU KIỆN, HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN 1. Cơ sở lí luận - Xuất phát từ nhiệm vụ đổi mới sáng tạo trong dạy và học môn Văn. Những năm gần đây, đổi mới phương pháp dạy học được xem là một trong những nhiệm vụ quan trọng để nâng cao chất lượng giáo dục. Việc đổi mới, sáng tạo trong dạy học nhằm phát huy năng lực của học sinh để học sinh chủ động nắm bắt kiến thức và kết quả học tập đạt cao hơn.
- Xuất phát từ đặc trưng môn Ngữ văn trong trường THPT. Hiện nay, trong hệ thống giáo dụng THPT, môn Văn bao gồm Tiếng Việt, Làm văn và đọc hiểu văn bản văn học. Một trong những nhiệm vụ quan trọng của người học và để đánh giá kết quả của người học là dựa vào kết quả bài làm văn. Để bài làm văn của học sinh đạt kết quả cao, học sinh phải có vốn kiến thức phong phú về văn học cũng như đời sống.
Học sinh nắm vững kĩ năng viết văn nghị luận. Và để bài viết có cơ sở chắc chắn mang chiều sâu và phát huy được vốn kiến thức vào bài viết gắn liền với đời sống, bài viết mang tính lí luận. - Xuất phát từ bản chất của lí luận văn học: Lí luận văn học là một chuyên ngành nghiên cứu về mối quan hệ giữa văn học và đời sống, quan hệ giữa văn học và các loại hình nghệ thuật khác, từ đó làm nổi bật đặc trưng, vị trí của văn học. Bên cạnh đó lí luận văn học nhằm nghiên cứu những kiến thức cốt lõi, bản chất của văn học như các xu hướng, trường phái văn học, các giai đoạn văn học, các đặc trưng thi pháp của văn học.
Lí luận văn học rất cần thiết trong quá trình lập luận để tạo lập văn bản (bài làm văn của học sinh). Chính vì vậy việc nắm vững kiến thức về lí luận văn học một cách chủ động sáng tạo sẽ giúp học sinh hiểu sâu vấn đề, vận dụng hiệu quả vào bài làm của mình từ đó bài viết sẽ có kết quả cao hơn. Còn đối với giáo viên, cần có những phương pháp tích cực để hướng dẫn học sinh một cách hiệu quả. Cơ sở thực tiễn - Việc áp dụng kiến thức lí luận vào bài làm văn có tác dụng rất lớn cho bài văn.
Khi viết một bài văn nghị luận văn học, học sinh cần phải hiểu và nắm vững kiến thức lí luận để lồng ghép vào việc đánh giá, giải thích và nhằm để ý kiến đưa ra khi bình luận hoặc phân tích bình giảng có một cơ sở vững chắc, có chiều sâu. Khi bài viết có lí luận văn học thì lập luận, hành văn, cách diễn đạt có chủ kiến, lí lẽ lập luận sẽ chắc chắn hơn. Những kiến thức LLVH sẽ giúp học sinh phát hiện bàn những vấn đề văn học chắc chắn, chặt chẽ hơn. - Kiến thức lí luận văn học thường là kiến thức khô khan và việc áp dụng vào bài văn một cách nhuần nhuyễn không phải là dễ.
Đòi hỏi người học phải có kiến thức tổng hợp ở nhiều phương diện của văn học, phải hiểu sâu tường tận về các vấn đề văn học và phải có kĩ năng vân dụng hiệu quả. 2 - Nhưng thực tế nhiều năm gần đây, đa số giáo viên thường kêu than và đổ lỗi cho học sinh về việc học sinh thờ ơ với môn Văn. Chúng ta thường cho rằng hiện nay học sinh THPT ít mặn mà với môn Văn, các em học chỉ chiếu lệ. Nếu như môn Văn không phải là môn thi bắt buộc, có thể học sinh sẽ rất ít lựa chọn.
Điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Từ nội dung chương trình, từ tâm lí học sinh hiện nay nói chung, từ xu hướng xét tuyển vào các trường… Theo tôi, một trong những nguyên nhân cũng rất quan trọng là do chính giáo viên chúng ta. Giáo viên chưa tìm được phương pháp tích cực cho mình để khơi gợi cảm hứng cho người học, các thầy cô chưa thực sự chú tâm vào mỗi bài lên lớp, chưa thật nhiệt huyết, say sưa với mỗi trang văn. Và khi người dạy chưa có cảm hứng thì làm sao có thể truyền cảm hứng đến cho học sinh và làm sao có thể đòi hỏi học sinh thực sự nhập tâm vào những bài giảng của thầy.
- Với thực trạng ấy thì việc vận dụng kiến thức lí luận vào bài văn của học sinh là điều cần thiết nhưng không dễ dàng. Với những lí do ấy, tôi đi sâu vào việc nghiên cứu đề tài: “Hướng dẫn học sinh sử dụng lí luận văn học trong bài làm văn nghị luận”. MÔ TẢ GIẢI PHÁP 1. Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến 1.
Tình hình thực tế trong đề thi gần đây. Đề 1: Đề thi Học sinh giỏi tỉnh Hà Nam năm học 2018- 2019 (Lớp 10). “Thơ cần có hình cho người ta thấy, có ý cho người ta nghĩ và cần có để tình rung động trái tim” Bằng việc lựa chọn một số tác phẩm thơ trung đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn 10, anh/ chị hãy làm sáng tỏ nhận định trên. Đề 2: Đề thi Học sinh giỏi tỉnh Hà Nam năm học 2018- 2019 (Lớp 11).
Bàn về quá trình sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, có ý kiến khẳng định: Sáng tạo nghệ thuật là một quá trình kép: nhà văn vừa sáng tạo ra thế giới vừa kiến tạo gương mặt mình. Anh/ chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Chứng minh qua một số tác phẩm đã học trong chương trình lớp 11. Đề 3: Đề thi Học sinh giỏi tỉnh Nam Định năm học 2018- 2019 (Lớp 12). Trong mấy ý nghĩ về thơ, Nguyễn Đình Thi viết: “Cái kì diệu ấy của tiếng nói trong thơ, có lẽ chăng ta đi tìm trong nhịp điệu, nhạc điệu của thơ.
Nhịp điệu của thơ không những là những nhịp điệu bằng bằng, trắc trắc lên bổng xuống trầm như tiếng đàn êm tai… Nhạc ở thơ không giới hạn ở thứ nhạc điệu ngoài tai ấy. Thơ còn có một thứ nhạc nữa, một thứ nhạc điệu bên trong, một thứ nhạc của hình ảnh, của tình ý, nói chung là của tâm hồn”. Anh/ chị hãy lắng nghe nhạc bên ngoài và giai điệu bên trong của bài thơ “Tây Tiến”- Quang Dũng. Từ đó hãy chia sẻ kinh nghiệm lắng nghe tiếng nhạc kì diệu của thơ.
Đề 4: Đề thi HSG Vĩnh Phúc, khối 11 năm học 2018- 2019. Bàn về thơ, có ý kiến cho rằng 3 “Thơ là tình, nhưng không phải là những cảm xúc hời hợt, mà là lí trí đã chín muồi nhuần nhuyễn. Bài thơ hay bao giờ cũng gói ghém bên trong một chiều sâu suy nghĩ, chứa đựng ít nhiều chân lí tinh tế của cuộc đời”. (Phương Lựu, khơi dòng lí thuyết lí luận phê bình trên đà đổi mới văn hóa, văn nghệ, NXB Hội Nhà văn, 2014, Tr.71) Anh/ Chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Bằng hiểu biết của mình về hai bài thơ “Vội vàng” (Xuân Diệu) và “Từ ấy” (Tố Hữu), hãy làm sáng tỏ.
Tình hình thực tế của giáo viên và học sinh trước những kiến thức về lí luận văn học. Một số câu hỏi khảo sát. Với giáo viên. Câu hỏi 1: Các đồng chí có thường xuyên hướng dẫn học sinh tìm hiểu kiến thức lí luận và yêu cầu học sinh vận dụng vào bài làm văn hay không? Vì sao? Đa số giáo viên trả lời là không quá trọng tâm, thường chỉ dạy xong bài học trong sách giáo khoa, ít có thời gian hướng dẫn cụ thể cho học sinh áp dụng vào bài làm văn cụ thể.
Các thầy cô thường quan niệm vì đây là vấn đề khó, học sinh không thể tiếp nhận chỉ dành cho những học sinh “siêu sao”. Câu hỏi 2: Đồng chí cảm thấy như thế nào khi đọc một bài văn về lí luận văn học hoặc đọc bài văn học sinh có sử dụng lí luận văn học vào bài viết? Một số giáo viên trả lời: Những bài văn lí luận văn học thường khó nhưng nếu học sinh biết đưa lí luận văn học vào một cách hợp lí thì bài văn sẽ hấp dẫn hơn. Câu hỏi 3: Trong một bài văn thông thường học sinh có nên đưa kiến thức lí luận văn học vào không? Vì sao? Tất cả giáo viên trả lời là có. Vì nếu biết sử dụng lí luận văn học một cách hiệu quả thì bài viết sẽ sâu sắc hơn tăng sức thuyết phục.
Đối với học sinh. Câu hỏi 1: Em cảm thấy như thế nào trong giờ học Văn? Vì sao? - Nhiều học sinh trả lời: Bình thường học sinh phải học vì bắt buộc trong chương trình phải thi. - Một số học sinh có ý kiến: Chán, buồn ngủ. Vì kiến thức dài, nhàm chán, mệt mỏi, thầy cô giảng triền miên, câu hỏi đơn điệu.
- Một số ít học sinh thấy hứng thú. Vì thầy cô giảng hay, truyền cảm. Câu hỏi 2: Em có hiểu về lí luận văn học không? Trên lớp các thầy cô có dạy kĩ những bài về lí luận không? - Đa số học sinh trả lời: Học sinh không được học kĩ và không hiểu sâu. Các thầy cô cũng không nhắc đến nhiều.
- Một số ít học sinh lớp 12 trả lời: Thỉnh thoảng thầy cô nhắc đến nhưng không hiểu rõ vấn đề và vận dụng vào bài viết khó. Câu hỏi 3: Em đã đọc những bài văn tham khảo có sử dụng lí luận văn học chưa? Em thấy các bài văn đó như thế nào? 4 - Nhiều học sinh trả lời chưa hiểu rõ.