Luận án Tiến sĩ về Hợp tác Kinh tế Vịnh Bắc Bộ Mở Rộng và Tác Động Đến Quan Hệ Quốc Tế Ở Đông Nam Á

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu sáng kiến hợp tác kinh tế vịnh bắc bộ mở rộng và tác động tới quan hệ quốc tế ở đông nam á, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Nguyễn Quốc Trường
• Người hướng dẫn: Pgs, Ts Hoàng Khắc Nam
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quan Hệ Quốc Tế
• Đề tài: Sáng Kiến Hợp Tác Kinh Tế Vịnh Bắc Bộ Mở Rộng Và Tác Động Tới Quan Hệ Quốc Tế Ở Đông Nam Á
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của đề tài
• 2. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ HỢP TÁC KINH TẾ VỊNH BẮC BỘ MỞ RỘNG
• 2.1. Các nghiên cứu trực tiếp về Hợp tác kinh tế VBBMR
• 2.2. Hướng nghiên cứu nhận diện Hợp tác kinh tế VBBMR, đánh giá tác động và đề xuất đối sách
• 2.3. Hướng nghiên cứu tập trung vào đánh giá tính khả thi, triển vọng của Hợp tác kinh tế VBBMR, của các học giả Trung Quốc
• 2.4. Các nghiên cứu đặt Hợp tác kinh tế VBBMR trong chiến lược khu vực của Trung Quốc. Công trình nghiên cứu của chuyên gia các nước khác
• 3. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA HỢP TÁC KINH TẾ VỊNH BẮC BỘ MỞ RỘNG
• 3.1. Một số khái niệm và hình thức hợp tác tiểu vùng
• 3.2. Một số lý thuyết về chính trị, quan hệ quốc tế có liên quan
• 3.3. Cơ sở thực tiễn
• 3.3.1. Điều kiện tự nhiên và bối cảnh khu vực tạo cơ sở hình thành Hợp tác kinh tế VBBMR
• 3.3.2. Thực tiễn hợp tác tiểu vùng trong khu vực và kinh nghiệm để triển khai hợp tác kinh tế VBBMR
• 4. HỢP TÁC KINH TẾ VỊNH BẮC BỘ MỞ RỘNG: TỪ SÁNG KIẾN ĐẾN HÀNH ĐỘNG
• 4.1. Khái quát về Hợp tác kinh tế VBBMR
• 4.2. Vịnh Bắc Bộ và phạm vi Hợp tác kinh tế VBBMR
• 4.3. Xuất xứ sáng kiến, mục tiêu và các nội dung hợp tác chủ yếu
• 4.4. Đánh giá tiềm năng và triển vọng hợp tác
• 4.5. Tình hình triển khai hợp tác từ phía Trung Quốc
• 4.5.1. Giai đoạn 2006 - 2012: Tập trung phát triển Khu kinh tế Vịnh Bắc Bộ Quảng Tây
• 4.5.2. Giai đoạn 2013 - 2016: Hợp tác kinh tế VBBMR là một phần của sáng kiến “Một vành đai, một con đường”
• 4.6. Tình hình tham gia hợp tác của các nước ASEAN và Việt Nam
• 4.6.1. Tình hình tham gia hợp tác của ASEAN
• 4.6.2. Tình hình tham gia hợp tác của Việt Nam
• 4.7. Dự báo triển vọng Hợp tác kinh tế VBBMR
• 4.7.1. “Kịch bản” 1: Cơ chế hợp tác không được hoàn thiện và Hợp tác kinh tế VBBMR bị quên lãng, hoặc thay đổi tên gọi
• 4.7.2. “Kịch bản” 2: Hợp tác kinh tế VBBMR trở thành sáng kiến hỗ trợ cho các sáng kiến hợp tác mới
• 5. TÁC ĐỘNG CỦA HỢP TÁC KINH TẾ VỊNH BẮC BỘ MỞ RỘNG VỚI QUAN HỆ QUỐC TẾ Ở ĐÔNG NAM Á
• 5.1. Một số nét chính về quan hệ quốc tế ở Đông Nam Á
• 5.2. Tác động của Hợp tác kinh tế VBBMR với cạnh tranh nước lớn ở Đông Nam Á
• 5.2.1. Nâng cao vị thế của Trung Quốc trong các cơ chế ASEAN+1, ASEAN+3
• 5.2.2. Cạnh tranh với các sáng kiến hợp tác, kết nối của Mỹ, Nhật Bản
• 5.2.3. Góp phần gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc với một số đồng minh, đối tác của Mỹ ở Đông Nam Á
• 5.3. Tác động tới quan hệ Trung Quốc – ASEAN
• 5.3.1. Những tác động tích cực
• 5.3.2. Những tác động tiêu cực
• 5.4. Tác động đối với Việt Nam
• 5.4.1. Tác động tích cực
• 5.4.2. Những tác động tiêu cực
• 5.5. Kiến nghị định hướng chính sách của Việt Nam
• 5.5.1. Xác định phương châm, chủ trương hợp tác phù hợp và nâng cao nội lực quốc gia
• 5.5.2. Tích cực phối hợp với ASEAN, tranh thủ sự hợp tác của các nước lớn. Đẩy mạnh nghiên cứu, dự báo và trao đổi thông tin
• 5.5.3. Chủ động thúc đẩy các dự án hợp tác có lợi cho Việt Nam
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Hợp tác Kinh tế Vịnh Bắc Bộ Mở Rộng

Hợp tác Kinh tế Vịnh Bắc Bộ Mở Rộng (VBBMR) là một sáng kiến quan trọng được khởi xướng từ năm 2006, nhằm thúc đẩy sự phát triển kinh tế và hợp tác giữa các quốc gia trong khu vực. Sáng kiến này không chỉ giới hạn trong mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc mà còn mở rộng ra nhiều nước ASEAN khác. VBBMR được xem như một phần trong chiến lược lớn hơn của Trung Quốc, với mục tiêu gia tăng ảnh hưởng kinh tế và chính trị trong khu vực Đông Nam Á.

1.1. Khái niệm và mục tiêu của Hợp tác Kinh tế VBBMR

Hợp tác Kinh tế VBBMR được định nghĩa là một hình thức hợp tác đa phương giữa các quốc gia trong khu vực Vịnh Bắc Bộ. Mục tiêu chính của sáng kiến này là thúc đẩy phát triển kinh tế, tăng cường kết nối hạ tầng và tạo ra cơ hội thương mại cho các nước tham gia.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của VBBMR

Sáng kiến VBBMR được khởi xướng vào tháng 7 năm 2006, trong bối cảnh quan hệ Trung Quốc - ASEAN đang phát triển mạnh mẽ. Qua các giai đoạn, VBBMR đã có những thay đổi đáng kể, từ việc tập trung vào phát triển kinh tế đến việc trở thành một phần trong chiến lược 'Một vành đai, một con đường' của Trung Quốc.

II. Thách thức trong Hợp tác Kinh tế Vịnh Bắc Bộ Mở Rộng

Mặc dù Hợp tác Kinh tế VBBMR mang lại nhiều cơ hội, nhưng cũng đối mặt với không ít thách thức. Các vấn đề như sự cạnh tranh giữa các nước lớn, sự khác biệt về chính sách và lợi ích quốc gia là những yếu tố cần được xem xét kỹ lưỡng.

2.1. Cạnh tranh giữa các nước lớn trong khu vực

Sự cạnh tranh giữa Trung Quốc, Mỹ và các nước lớn khác trong khu vực Đông Nam Á đang gia tăng. Điều này tạo ra áp lực cho các nước ASEAN trong việc lựa chọn đối tác hợp tác và định hình chính sách đối ngoại.

2.2. Khó khăn trong việc đồng thuận chính sách

Sự khác biệt về lợi ích và chính sách giữa các quốc gia tham gia VBBMR có thể dẫn đến khó khăn trong việc đạt được sự đồng thuận. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả của các dự án hợp tác và triển khai sáng kiến.

III. Phương pháp và Giải pháp cho Hợp tác Kinh tế VBBMR

Để tối ưu hóa Hợp tác Kinh tế VBBMR, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp hiệu quả. Việc xây dựng cơ chế hợp tác chặt chẽ và linh hoạt sẽ giúp các nước tham gia đạt được mục tiêu chung.

3.1. Xây dựng cơ chế hợp tác hiệu quả

Cần thiết lập một cơ chế hợp tác rõ ràng, với các quy định và tiêu chí cụ thể để đảm bảo sự tham gia tích cực của tất cả các bên. Điều này sẽ giúp tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm trong quá trình hợp tác.

3.2. Tăng cường kết nối hạ tầng

Đầu tư vào hạ tầng giao thông và thương mại là một trong những giải pháp quan trọng để thúc đẩy hợp tác kinh tế. Việc cải thiện kết nối hạ tầng sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc giao thương và đầu tư giữa các quốc gia.

IV. Ứng dụng thực tiễn và Kết quả nghiên cứu về VBBMR

Các nghiên cứu về Hợp tác Kinh tế VBBMR đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế và quan hệ quốc tế. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý đến những tác động tiêu cực có thể xảy ra.

4.1. Tác động tích cực đến kinh tế khu vực

Hợp tác Kinh tế VBBMR đã góp phần gia tăng kim ngạch thương mại và đầu tư giữa các nước trong khu vực. Điều này không chỉ thúc đẩy phát triển kinh tế mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người dân.

4.2. Những tác động tiêu cực cần lưu ý

Bên cạnh những lợi ích, Hợp tác Kinh tế VBBMR cũng có thể dẫn đến sự phụ thuộc vào Trung Quốc và làm gia tăng căng thẳng trong quan hệ quốc tế. Cần có các biện pháp để giảm thiểu những tác động tiêu cực này.

V. Kết luận và Tương lai của Hợp tác Kinh tế VBBMR

Hợp tác Kinh tế VBBMR có tiềm năng lớn để thúc đẩy phát triển kinh tế và quan hệ quốc tế trong khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, để đạt được thành công bền vững, cần có sự hợp tác chặt chẽ và đồng thuận giữa các quốc gia.

5.1. Triển vọng hợp tác trong tương lai

Triển vọng của Hợp tác Kinh tế VBBMR trong tương lai phụ thuộc vào khả năng các nước tham gia đạt được sự đồng thuận và hợp tác hiệu quả. Việc xây dựng các cơ chế hợp tác linh hoạt sẽ là chìa khóa cho sự thành công.

5.2. Định hướng chính sách cho Việt Nam

Việt Nam cần xác định rõ các định hướng chính sách phù hợp để tận dụng cơ hội từ Hợp tác Kinh tế VBBMR, đồng thời giảm thiểu các rủi ro và tác động tiêu cực từ sáng kiến này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Sáng kiến Hợp tác kinh tế Vịnh Bắc Bộ mở rộng (VBBMR) được lãnh đạo Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây (Trung Quốc) khởi xướng vào tháng 7 năm 2006 trong khuôn khổ chiến lược hợp tác phát triển "Một trục, hai cánh". Trong cấu trúc này, "một trục" được xác định là Hành lang kinh tế Nam Ninh - Singapore, còn "hai cánh" gồm Hợp tác kinh tế VBBMR ở phía Đông và Hợp tác tiểu vùng sông Mê Công mở rộng (GMS) ở phía Tây. Về mặt địa lý tự nhiên, Vịnh Bắc Bộ là vùng biển nằm giữa Việt Nam và Trung Quốc, tuy nhiên phạm vi của Hợp tác kinh tế VBBMR được phía Trung Quốc định hình bao trùm các tỉnh phía Nam, Tây Nam Trung Quốc cùng hầu hết các quốc gia thành viên ASEAN như Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, Malaysia, Singapore. Mặc dù mang danh nghĩa là một khuôn khổ hợp tác kinh tế tiểu vùng, việc triển khai thực tế cho thấy đây là một chiến lược mang tầm khu vực của Trung Quốc nhằm phục vụ các mục tiêu địa - chính trị, địa - kinh tế rộng lớn hơn, tác động sâu sắc đến trật tự quan hệ quốc tế ở Đông Nam Á.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ thực tiễn: từ cuối năm 2013, Trung Quốc công bố sáng kiến "Một vành đai, một con đường", trong đó nội dung Hợp tác kinh tế VBBMR được điều chỉnh để trở thành một bộ phận cấu thành của Con đường tơ lụa trên biển thế kỷ 21. Trước sự chuyển dịch chiến lược này, các quốc gia ASEAN và Việt Nam thường ở trạng thái lúng túng, bị động trong đàm phán và triển khai hợp tác do công tác nghiên cứu, dự báo chiến lược còn nhiều hạn chế. Các công trình nghiên cứu trước đây chưa giải quyết thấu đáo ba vấn đề trọng tâm: Hợp tác kinh tế VBBMR tác động như thế nào đến cục diện quan hệ quốc tế tại Đông Nam Á; triển vọng vận động của sáng kiến này theo các kịch bản nào; và Việt Nam cần xác định định hướng chính sách ra sao khi VBBMR bị bao trùm bởi sáng kiến "Một vành đai, một con đường".

Mục tiêu tổng quát của luận án là làm rõ tác động của sáng kiến Hợp tác kinh tế VBBMR đối với quan hệ quốc tế ở khu vực Đông Nam Á nói chung và đối với Việt Nam nói riêng; dự báo triển vọng của sáng kiến; từ đó đề xuất các kiến nghị chính sách cho Việt Nam. Luận án xác lập 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Tổng quan các nghiên cứu đã có để làm rõ một số vấn đề lý luận và thực tiễn về hợp tác tiểu vùng nói chung cũng như Hợp tác kinh tế VBBMR nói riêng.
2. Tổng hợp, phân tích thông tin, khảo sát thực địa, đánh giá thực trạng hợp tác và các tác động tích cực, tiêu cực của Hợp tác kinh tế VBBMR đối với quan hệ quốc tế ở khu vực Đông Nam Á; chỉ ra các cơ hội cùng thách thức đối với ASEAN và Việt Nam.
3. Phân tích, dự báo xu hướng phát triển và xây dựng các kịch bản của Hợp tác kinh tế VBBMR trong tương lai dựa trên dữ liệu thu thập.
4. Đề xuất các kiến nghị, định hướng chính sách nhằm giúp Việt Nam tận dụng cơ hội, giảm thiểu các tác động tiêu cực từ sáng kiến này.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án được giới hạn cụ thể:

• Đối tượng nghiên cứu: Quá trình hình thành, triển khai sáng kiến Hợp tác kinh tế VBBMR từ năm 2006 đến năm 2016 và tác động của sáng kiến này đối với quan hệ quốc tế ở khu vực Đông Nam Á và Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2006 - 2016, bao quát trọn vẹn 10 năm từ khi sáng kiến được khởi xướng đến khi bước vào giai đoạn lồng ghép với sáng kiến "Một vành đai, một con đường".
• Phạm vi không gian: Tập trung vào Trung Quốc, Việt Nam và các nước ASEAN tham gia Hợp tác kinh tế VBBMR; trong phân tích tương tác quyền lực và cạnh tranh nước lớn, không gian nghiên cứu được mở rộng ra toàn khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước cho thấy các công trình tiếp cận Hợp tác kinh tế VBBMR theo ba nhóm chủ đề chính:

Nhóm hướng nghiên cứu	Tác giả, công trình và cơ quan tiêu biểu	Nội dung và nhận định chính trong văn bản
Nghiên cứu trực tiếp của Việt Nam (Nhận diện, đánh giá tác động và đề xuất đối sách)	- Đề án Quy hoạch phát triển khu vực VBBMR của Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2013) - Luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Quốc Trường (2014) - TS. Phạm Thái Quốc (2009) - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (Đề tài cấp Bộ) - Phạm Sỹ Thành - PGS. TS. Lê Văn Sang (2015) - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2015)	Đánh giá bối cảnh, thuận lợi, khó khăn và đề xuất các dự án ưu tiên (hạ tầng "Hai hành lang, một vành đai", cảng Lạch Huyện, Vũng Áng). Nhấn mạnh việc Trung Quốc quy hoạch Khu kinh tế Vịnh Bắc Bộ Quảng Tây thành cực tăng trưởng, lôi kéo ASEAN vào quỹ đạo ảnh hưởng. Nhận định Trung Quốc sử dụng VBBMR như một mắt xích trong chiến lược toàn cầu và chính sách Biển Đông, quốc tế hóa đồng Nhân dân tệ (NDT), đồng thời ghi nhận sự chuyển hóa trọng tâm từ biển sang đất liền sau sự kiện giàn khoan Hải Dương 981 năm 2014.
Nghiên cứu của học giả Trung Quốc (Đánh giá tính khả thi, tiềm năng và triển vọng)	- Cổ Tiểu Tùng và Lưu Kiến Văn (2008, 2010) - Tạp chí Châu Á - Thái Bình Dương đương đại (2009) - Đỗ Bình (2011, sách Tiến vào Vịnh Bắc Bộ) - Báo cáo Viện Khoa học xã hội Quảng Tây (2010, 2011) - Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB, 2013, 2014)	Khẳng định VBBMR phù hợp lợi ích chung Trung Quốc - ASEAN, thúc đẩy Khu vực mậu dịch tự do Trung Quốc - ASEAN (CAFTA). Phân tích kết nối giữa Khu kinh tế Vịnh Bắc Bộ Quảng Tây với Hành lang Lạng Sơn - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh; đề xuất xây dựng khu hợp tác kinh tế qua biên giới tại các cặp cửa khẩu Móng Cái - Đông Hưng, Đồng Đăng - Bằng Tường, Lào Cai - Hà Khẩu. Đánh giá gói tín dụng 10 tỷ USD của Trung Quốc tại Diễn đàn Bác Ngao (2009) và xây dựng lộ trình tiểu vùng cùng ADB.
Nghiên cứu đặt VBBMR trong chiến lược khu vực và công trình quốc tế	- Đặng Đình Quý và nhóm tác giả Học viện Ngoại giao (2008, Đề tài cấp Bộ) - Viện Chiến lược phát triển - Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2009) - GS. TS. Đỗ Tiến Sâm (2010) - Hoàng Thế Anh, Phạm Ngọc Thạch (2010) - Li Mingjiang (Singapore, 2010) - Daisuke Hosokawa, GS. Trần Văn Thọ (Nhật Bản, 2009, 2015) - Jorn Dosch, Oliver Hensengerth, Shaun Breslin (phương Tây)	Nhận diện sáng kiến "Một trục, hai cánh" và sự vượt trội của Quảng Tây, Vân Nam so với 7 tỉnh biên giới phía Bắc Việt Nam; cảnh báo nguy cơ nhập siêu, cạnh tranh vận tải và lao động. Học giả quốc tế phân tích tham vọng gia tăng sức mạnh mềm, kiểm soát tuyến vận tải hàng hải chiến lược của Trung Quốc; tranh luận về việc liệu hợp tác chuyên ngành ở VBBMR có thể làm giảm căng thẳng trên Biển Đông hay gia tăng sự phụ thuộc bất đối xứng của các nước láng giềng.

Khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết bao gồm:

• Bổ sung cơ sở lý luận về hợp tác tiểu vùng thông qua việc xây dựng một khái niệm hoàn chỉnh, phù hợp với các đặc trưng thực tế của các cơ chế hợp tác do Trung Quốc khởi xướng tại Đông Á.
• Đặt Hợp tác kinh tế VBBMR trong cấu trúc chiến lược mới khi Trung Quốc triển khai sáng kiến "Một vành đai, một con đường" giai đoạn sau năm 2013.
• Đi sâu phân tích toàn diện các tác động chính trị, đối ngoại, an ninh và cạnh tranh nước lớn tại Đông Nam Á thay vì chỉ giới hạn ở khía cạnh thương mại thuần túy.
• Đề xuất hệ thống giải pháp và định hướng chính sách ngoại giao, kinh tế đối ngoại cập nhật cho Việt Nam trong bối cảnh địa chính trị mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án là công trình nghiên cứu định tính thuộc chuyên ngành Quan hệ quốc tế, kết hợp đa dạng các khung lý thuyết chuyên ngành và phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội:

Khung lý thuyết và khái niệm vận dụng

1. Lý thuyết Quan hệ quốc tế:

   • Chủ nghĩa hiện thực và Thuyết ổn định bá quyền (Hegemonic Stability Theory): Được vận dụng để phân tích tương quan quyền lực, động cơ lợi ích quốc gia, sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn (Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản) và vai trò dẫn dắt mang tính áp đặt của Trung Quốc trong khu vực Đông Nam Á.
   • Chủ nghĩa tự do và Chủ nghĩa xuyên quốc gia (Transnationalism): Sử dụng để giải thích tiến trình liên kết kinh tế, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế, việc hình thành các liên kết xuyên biên giới và vai trò của các chủ thể địa phương.
   • Lý thuyết trò chơi (Game Theory): Vận dụng để giải thích sự lựa chọn chiến lược, tính toán chi phí - lợi ích của các bên tham gia đàm phán trong cơ chế hợp tác VBBMR.
   • Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Đảm bảo cách tiếp cận khách quan, xem xét sự biến đổi của các mối quan hệ quốc tế trong sự gắn kết giữa kinh tế và chính trị qua từng thời kỳ lịch sử.
   • Các lý thuyết kinh tế khu vực: Vận dụng mô hình "cực tăng trưởng", lý thuyết "trung tâm - ngoại vi" và mô hình 5 cấp độ hội nhập kinh tế khu vực của Béla Balassa (Thoả thuận Thương mại Ưu đãi - PTA, Khu vực Thương mại Tự do - FTA, Liên minh Thuế quan - CU, Thị trường Chung - CM, Liên minh Kinh tế).

2. Cơ sở lý luận về Hợp tác tiểu vùng: Luận án tổng hợp các định nghĩa hiện có (từ điển tiếng Việt, từ điển tiếng Anh, Từ điển Bách khoa Trung Quốc, quan điểm của Lý Thiết Lập, Chao Han, Phạm Quốc Trụ) và mô hình Tam giác phát triển (Mohamed Ariff, Susan Mayhew, Phidel Ramos, Đặng Đình Quý). Tác giả chỉ ra rằng các định nghĩa trước đó còn thiếu tính khái quát khi chưa làm rõ chức năng thử nghiệm chính sách và cấp độ chủ thể hợp tác.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp tổng hợp: Hệ thống hóa các khái niệm, dữ liệu thực tiễn và nhận định về cạnh tranh nước lớn.
• Phương pháp hệ thống - cấu trúc: Đặt Hợp tác kinh tế VBBMR như một hệ thống liên kết đa chiều (kinh tế, chính trị, an ninh) và là một bộ phận nằm trong tổng thể sáng kiến "Một vành đai, một con đường".
• Phương pháp phân tích tác động: Đo lường hướng, cường độ và mức độ tác động đa chiều đối với các nhóm nước ASEAN và Việt Nam.
• Phương pháp nghiên cứu thực địa: Thu thập tư liệu và khảo sát thực tế tại các cặp cửa khẩu Móng Cái - Đông Hưng, Trà Lĩnh - Long Bang, thành phố Nam Ninh và cảng Phòng Thành (Khu tự trị Choang Quảng Tây, Trung Quốc).
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu tiềm lực kinh tế, quy mô thương mại, đầu tư giữa Trung Quốc với ASEAN và giữa các địa phương biên giới của Việt Nam với các tỉnh Vân Nam, Quảng Tây.
• Phương pháp lịch sử: Tái hiện diễn tiến hợp tác qua các mốc thời gian 2006 - 2012 và 2013 - 2016.
• Phương pháp dự báo: Xây dựng các kịch bản vận động trong tương lai của cơ chế hợp tác.
• Phương pháp phân tích chính sách đối ngoại: Phân tích chính sách đối nội và đối ngoại của Trung Quốc, Mỹ, Nhật Bản và các nước ASEAN.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Tư liệu nghiên cứu bao gồm văn kiện chính thức của Đảng và Nhà nước Việt Nam; báo cáo, đề án của các Bộ, ngành (Ngoại giao, Kế hoạch và Đầu tư, Công Thương); văn bản chiến lược của Chính phủ và Quốc vụ viện Trung Quốc, chính quyền tỉnh Quảng Tây; tài liệu của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB); các số liệu thống kê thương mại, đầu tư song phương và biên mậu; cùng các ấn phẩm học thuật trong và ngoài nước.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu về Hợp tác kinh tế VBBMR

Chương 1 hệ thống hóa và phân loại các công trình nghiên cứu của giới học giả Việt Nam, Trung Quốc và quốc tế liên quan đến Hợp tác kinh tế VBBMR từ năm 2006 đến năm 2016. Tác giả phân chia bức tranh nghiên cứu thành hai dòng chính: các nghiên cứu trực tiếp về VBBMR và các nghiên cứu tiếp cận VBBMR dưới góc độ chiến lược khu vực của Trung Quốc ("Một trục, hai cánh", "Một vành đai, một con đường"). Chương này chỉ rõ những kết quả đã đạt được, phân tích điểm còn hạn chế của các nghiên cứu đi trước, xác định rõ khoảng trống khoa học và luận chứng cho sự cần thiết phải nghiên cứu đề tài dưới góc độ lý luận quan hệ quốc tế.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn của Hợp tác kinh tế VBBMR

Nội dung chương 2 tập trung giải quyết các vấn đề lý luận nền tảng:

• Phân tích các khái niệm "tiểu vùng", "hợp tác tiểu vùng", "tam giác phát triển", chỉ ra 7 đặc trưng cơ bản của hợp tác tiểu vùng theo lý luận hiện đại và hiệu ứng biên giới (hiệu ứng che chắn và hiệu ứng trung gian của Lý Thiết Lập).
• Khái quát 6 điều kiện bảo đảm thành công cho mô hình hợp tác tiểu vùng (cận kề địa lý, tính bổ sung kinh tế, kết nối hạ tầng, tương đồng văn hóa, đầu tư tăng trưởng, cam kết chính trị mạnh mẽ) và nhấn mạnh hai yếu tố then chốt: thử nghiệm chính sách và vai trò của chủ thể chính quyền địa phương bên cạnh chính phủ trung ương.
• Trình bày khung lý thuyết liên kết kinh tế khu vực của Béla Balassa và các lý thuyết quan hệ quốc tế làm công cụ phân tích.
• Khái quát cơ sở thực tiễn: điều kiện tự nhiên, địa - kinh tế của vùng Vịnh Bắc Bộ và kinh nghiệm thực tiễn từ các sáng kiến hợp tác tiểu vùng khác trong khu vực và trên thế giới (như SEECP, BSEC, Tam giác phát triển CLV, GMS).

Chương 3: Hợp tác kinh tế VBBMR: Từ sáng kiến đến hành động

Chương 3 trình bày chi tiết tiến trình vận động thực tế của sáng kiến qua các giai đoạn:

• Xuất xứ và nội dung: Khởi xướng tháng 7/2006 trong khuôn khổ "Một trục, hai cánh", hướng tới kết nối giao thông, cảng biển, logistic, thương mại, du lịch và công nghiệp giữa Nam Trung Quốc với Đông Nam Á.
• Tiến trình triển khai từ phía Trung Quốc:
  • Giai đoạn 2006 - 2012: Tập trung phát triển nội bộ Khu kinh tế Vịnh Bắc Bộ Quảng Tây (quy mô 42,5 km², dân số 12,5 triệu người, gồm 4 thành phố trọng điểm: Nam Ninh, Bắc Hải, Khâm Châu, Phòng Thành), xây dựng hạ tầng cảng biển và mạng lưới cao tốc hướng đến biên giới Việt Nam, tổ chức các kỳ Diễn đàn hợp tác VBBMR thường niên.
  • Giai đoạn 2013 - 2016: Tái cấu trúc VBBMR thành một bộ phận của sáng kiến "Một vành đai, một con đường", gắn với Con đường tơ lụa trên biển thế kỷ 21, phối hợp với ADB xây dựng "Lộ trình cho một tiểu vùng năng động" tập trung vào kết nối hạ tầng cảng biển và tài chính.
• Tình hình tham gia của ASEAN và Việt Nam: Đánh giá mức độ hưởng ứng và phân hóa trong nội bộ ASEAN (giữa các nước lục địa và hải đảo); tiến trình tham gia có chọn lọc của Việt Nam gắn với quy hoạch "Hai hành lang, một vành đai" kinh tế Việt - Trung.
• Dự báo triển vọng qua 2 kịch bản:
  • Kịch bản 1: Cơ chế hợp tác không được hoàn thiện và Hợp tác kinh tế VBBMR bị quên lãng, hoặc phải thay đổi tên gọi do vấp phải những trở ngại về thể chế và tranh chấp an ninh.
  • Kịch bản 2: Hợp tác kinh tế VBBMR chuyển hóa thành sáng kiến hỗ trợ kỹ thuật, hạ tầng cụ thể cho các sáng kiến hợp tác chiến lược mới (trở thành cấu phần của "Một vành đai, một con đường").

Chương 4: Tác động của Hợp tác kinh tế VBBMR với quan hệ quốc tế ở Đông Nam Á

Chương 4 phân tích đa chiều các hệ quả chính trị, kinh tế, an ninh của sáng kiến:

• Cạnh tranh nước lớn: VBBMR giúp Trung Quốc củng cố vị thế trong các cơ chế ASEAN+1, ASEAN+3; tạo công cụ cạnh tranh trực tiếp với các sáng kiến kết nối khu vực của Mỹ và Nhật Bản; gia tăng sức hút kinh tế nhằm làm suy giảm ảnh hưởng của Mỹ đối với các đồng minh và đối tác truyền thống ở Đông Nam Á.
• Tác động tới quan hệ Trung Quốc - ASEAN:
  • Tích cực: Thúc đẩy kim ngạch thương mại, đầu tư cơ sở hạ tầng giao thông và dịch vụ logistic xuyên biên giới.
  • Tiêu cực: Làm sâu sắc thêm tình trạng phụ thuộc kinh tế bất đối xứng, gia tăng thâm hụt thương mại của các nước ASEAN với Trung Quốc; khoét sâu sự bất đồng và phân hóa nội khối ASEAN trong việc duy trì lập trường chung về các vấn đề an ninh khu vực và Biển Đông.
• Tác động đối với Việt Nam:
  • Mặt tích cực: Tận dụng vị trí cầu nối địa lý để phát triển kinh tế biên mậu, thu hút khách du lịch, thúc đẩy nâng cấp hạ tầng giao thông phía Bắc và kết nối liên vùng.
  • Mặt tiêu cực: Nguy cơ gia tăng nhập siêu từ Trung Quốc; áp lực cạnh tranh gay gắt đối với hệ thống cảng biển và dịch vụ vận tải nội địa của Việt Nam; tạo ra những thách thức phức tạp về an ninh kinh tế, quản lý lao động ngoại quốc và bảo vệ chủ quyền, an ninh quốc phòng tại khu vực biên giới và vịnh biển.
• Kiến nghị định hướng chính sách của Việt Nam: Luận án đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:
  1. Xác định phương châm, chủ trương hợp tác phù hợp và chú trọng củng cố, nâng cao nội lực kinh tế quốc gia.
  2. Tích cực phối hợp chặt chẽ trong khuôn khổ ASEAN, giữ vững đoàn kết nội khối và tranh thủ sự hợp tác cân bằng từ các nước lớn khác.
  3. Đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học, dự báo chiến lược và cơ chế trao đổi thông tin liên ngành.
  4. Chủ động đề xuất, chọn lọc và thúc đẩy các dự án hợp tác cụ thể thực sự mang lại lợi ích cho Việt Nam, gắn kết chặt chẽ với việc bảo đảm an ninh quốc phòng.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về hợp tác tiểu vùng; làm rõ khái niệm, các hình thức và đặc trưng của mô hình này tại khu vực Đông Á. Trên cơ sở đó, tác giả xây dựng một định nghĩa mới về "Hợp tác tiểu vùng" dựa trên 7 đặc trưng thực tiễn, phản ánh đúng bản chất của các sáng kiến hợp tác tiểu vùng đa phương và xuyên biên giới đang diễn ra.
• Xác định rõ tính đặc thù của Hợp tác kinh tế VBBMR như một mô hình liên kết kinh tế quốc tế có sự đan xen phức tạp giữa chủ thể cấp nhà nước và chính quyền địa phương, khác biệt với các mô hình hợp tác tiểu vùng thuần túy khác ở châu Á và châu Âu.
• Luận giải bản chất chính sách kinh tế đối ngoại và chiến lược hợp tác tiểu vùng của Trung Quốc đối với Đông Nam Á, chỉ ra sự kết hợp giữa mục tiêu phát triển kinh tế đối nội với tham vọng gia tăng sức mạnh mềm và ảnh hưởng địa - chính trị.
• Làm sáng tỏ bức tranh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn (Mỹ - Trung, Nhật - Trung) tại Đông Nam Á thông qua lăng kính các sáng kiến kết nối hạ tầng và kinh tế tiểu vùng.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng về thực trạng 10 năm triển khai sáng kiến Hợp tác kinh tế VBBMR (2006 - 2016), giúp các cơ quan hoạch định chính sách nhận diện rõ cả cơ hội lẫn nguy cơ tiềm ẩn.
• Đề xuất hệ thống quan điểm, phương châm chỉ đạo và các định hướng chính sách đối ngoại, kinh tế cụ thể giúp Đảng, Nhà nước và các bộ, ngành liên quan của Việt Nam chủ động tham gia hợp tác có chọn lọc, bảo vệ vững chắc lợi ích an ninh quốc gia và phát triển kinh tế bền vững.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi khảo sát dữ liệu thực chứng chủ yếu trong giai đoạn 2006 - 2016. Do đó, các điều chỉnh chiến lược tiếp theo của Trung Quốc cũng như những biến động mới trong quan hệ quốc tế khu vực giai đoạn sau năm 2016 chưa được bao quát toàn diện trong nội dung nghiên cứu.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục theo dõi, cập nhật tiến trình tích hợp của cơ chế Hợp tác kinh tế VBBMR trong tổng thể sáng kiến "Vành đai và Con đường" (BRI) của Trung Quốc sau năm 2016.
  • Đánh giá tác động sâu hơn của cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương đối với các liên kết kinh tế tiểu vùng tại Đông Nam Á.
  • Nghiên cứu tác động thực tế của việc vận hành các khu hợp tác kinh tế qua biên giới Việt - Trung đối với an ninh kinh tế và an ninh trật tự khu vực biên giới phía Bắc trong giai đoạn mới.

Giá trị tham khảo

• Đối với công tác hoạch định chính sách: Công trình là tài liệu tham khảo cho cán bộ quản lý, chuyên viên hoạch định chính sách tại Ban Đối ngoại Trung ương, Bộ Ngoại giao, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an cùng chính quyền các tỉnh biên giới phía Bắc (Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Lào Cai) trong việc đánh giá các dự án kết nối kinh tế và hạ tầng với Trung Quốc.
• Đối với nghiên cứu và giảng dạy: Luận án cung cấp nguồn tư liệu học thuật hệ thống cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Quan hệ quốc tế, Quốc tế học, Kinh tế quốc tế, Đông Nam Á học và Trung Quốc học.
• Các nội dung đáng tham khảo: Khung phân tích lý luận về 7 đặc trưng của hợp tác tiểu vùng tại Chương 2; bức tranh phân kỳ triển khai thực tế của Trung Quốc tại Chương 3; và hệ thống phân tích tác động an ninh, kinh tế đối với Việt Nam cùng các kiến nghị chính sách tại Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

1. Sáng kiến Hợp tác kinh tế VBBMR có nguồn gốc từ đâu và phạm vi địa lý thực tế được xác định như thế nào?
Sáng kiến được lãnh đạo Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây (Trung Quốc) khởi xướng vào tháng 7 năm 2006 trong khuôn khổ chiến lược "Một trục, hai cánh". Mặc dù Vịnh Bắc Bộ chỉ tiếp giáp giữa Việt Nam và Trung Quốc, phạm vi sáng kiến được Trung Quốc định hình mở rộng ra các tỉnh phía Nam, Tây Nam Trung Quốc và bao trùm hầu hết các nước thành viên ASEAN (Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, Malaysia, Singapore...).

2. Luận án chỉ ra những đặc trưng lý luận then chốt nào của mô hình hợp tác tiểu vùng?
Luận án chỉ ra hợp tác tiểu vùng có 7 đặc trưng cơ bản: chỉ liên quan một phần lãnh thổ quốc gia giúp giảm rủi ro chính trị; có tính linh hoạt cao; có tính mở phụ thuộc nguồn lực bên ngoài; có khu gia công xuất khẩu chuyên biệt; các yếu tố sản xuất lưu động qua biên giới dưới sự điều tiết của các bên; có sự tham gia trực tiếp của chính quyền địa phương bên cạnh chính phủ trung ương; và nội dung hợp tác phân hóa theo trình độ phát triển (dọc hoặc ngang). Đồng thời, đây là không gian để các nước thử nghiệm và kết nối chính sách.

3. Tiến trình triển khai Hợp tác kinh tế VBBMR của Trung Quốc trong giai đoạn 2006 - 2016 được chia thành các giai đoạn nào?
Tiến trình gồm 2 giai đoạn: Giai đoạn 2006 - 2012 tập trung xây dựng nội bộ Khu kinh tế Vịnh Bắc Bộ Quảng Tây (gồm 4 thành phố: Nam Ninh, Bắc Hải, Khâm Châu, Phòng Thành) thành cực tăng trưởng và đầu cầu kết nối; Giai đoạn 2013 - 2016 điều chỉnh Hợp tác kinh tế VBBMR trở thành một bộ phận cấu thành của sáng kiến toàn cầu "Một vành đai, một con đường", gắn liền với Con đường tơ lụa trên biển thế kỷ 21.

4. Luận án dự báo những kịch bản nào về tương lai của Hợp tác kinh tế VBBMR?
Luận án đưa ra 2 kịch bản: Kịch bản 1 là cơ chế hợp tác không thể hoàn thiện do khác biệt thể chế và xung đột an ninh, dẫn đến việc sáng kiến bị lãng quên hoặc phải đổi tên; Kịch bản 2 là Hợp tác kinh tế VBBMR chuyển hóa thành sáng kiến hỗ trợ kỹ thuật và hạ tầng cụ thể cho các chiến lược lớn hơn như "Một vành đai, một con đường".

5. Những tác động tiêu cực chủ yếu của Hợp tác kinh tế VBBMR đối với Việt Nam là gì?
Các tác động tiêu cực bao gồm: nguy cơ làm gia tăng tình trạng nhập siêu từ Trung Quốc; tạo áp lực cạnh tranh đối với hệ thống cảng biển và dịch vụ logistic nội địa; gia tăng mức độ phụ thuộc kinh tế; đồng thời đặt ra các thách thức phức tạp về an ninh kinh tế, quản lý lao động nước ngoài và bảo vệ an ninh quốc phòng tại các vùng biên giới và hải đảo.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Quốc Trường đã phân tích một cách có hệ thống quá trình hình thành, bản chất chiến lược và các giai đoạn triển khai của sáng kiến Hợp tác kinh tế VBBMR từ năm 2006 đến năm 2016. Công trình chứng minh rằng VBBMR không đơn thuần là một cơ chế liên kết kinh tế tiểu vùng mà là một công cụ địa - chính trị quan trọng trong chiến lược vươn lên của Trung Quốc tại Đông Nam Á, tạo ra những biến chuyển sâu sắc trong tương quan cạnh tranh nước lớn và quan hệ Trung Quốc - ASEAN. Bằng cách kết hợp lý luận quan hệ quốc tế với dữ liệu thực chứng và khảo sát thực địa, luận án đã đóng góp định nghĩa mới về hợp tác tiểu vùng và cung cấp cơ sở khoa học giá trị giúp Việt Nam hoạch định chính sách đối ngoại, cân bằng quan hệ quốc tế và bảo đảm lợi ích an ninh, phát triển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ HỢP TÁC KINH TẾ VỊNH BẮC BỘ MỞ RỘNG Kể từ khi Trung Quốc đề xuất sáng kiến Hợp tác kinh tế VBBMR trong khuôn khổ sáng kiến hợp tác phát triển “Một trục, hai cánh” vào tháng 7 năm 2006 đến nay, tại Việt Nam đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này. Ở Việt Nam, hầu hết các bộ, ngành như Ngoại giao, Kế hoạch và Đầu tư, Công thương, Quốc phòng, Công an và Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam, đều có các báo cáo, đề tài, đề án nghiên cứu về sáng kiến Hợp tác kinh tế VBBMR. Tuy nhiên, đa số các báo cáo, công trình nghiên cứu nói trên không được phổ biến rộng rãi. Trong khi đó, tại Trung Quốc, đặc biệt là Viện KHXH Quảng Tây cũng có nhiều nghiên cứu, báo cáo khoa học, sách xanh.

về sáng kiến hợp tác này. Ngoài các công trình nghiên cứu trực tiếp về hợp tác kinh tế VBBMR, tại Việt Nam, Trung Quốc, các nước trong và ngoài khu vực còn có một số công trình nghiên cứu, coi hợp tác kinh tế VBBMR như là một bộ phận của các chiến lược khu vực, toàn cầu của Trung Quốc. Dưới đây là tổng quan về một số công trình nghiên cứu tiêu biểu về Hợp tác kinh tế VBBMR. Các nghiên cứu trực tiếp về Hợp tác kinh tế VBBMR Các công trình nghiên cứu trực tiếp về Hợp tác kinh tế VBBMR chủ yếu của các học giả Việt Nam và Trung Quốc, trong đó tập trung vào hai hướng nghiên cứu chủ yếu sau: (1) Các nghiên cứu của Việt Nam chủ yếu nhận diện và đánh giá tác động của Hợp tác kinh tế VBBMR đối với Việt Nam, ASEAN; đề xuất đối sách, kiến nghị, giải pháp để Việt Nam tham gia hiệu quả sáng kiến hợp tác này.

Đồng thời, nhận định những thay đổi của Hợp tác kinh tế VBBMR trong bối cảnh mới (sau năm 2012) và coi Hợp tác kinh tế VBBMR như là một bộ phận trong chiến lược khu vực, toàn cầu của Trung Quốc. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] (2) Các nghiên cứu của học giả Trung Quốc tập trung vào đánh giá tính khả thi, triển vọng của Hợp tác kinh tế VBBMR 1. Hướng nghiên cứu nhận diện Hợp tác kinh tế VBBMR, đánh giá tác động và đề xuất đối sách Công trình tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là Đề án Quy hoạch phát triển khu vực VBBMR, do Bộ KHĐT (2013) [4] chủ trì nghiên cứu, nhằm mục tiêu xây dựng căn cứ khoa học, làm cơ sở để các cấp lãnh đạo Trung ương và địa phương của Việt Nam hoạch định chính sách, triển khai các giải pháp phù hợp trong Hợp tác kinh tế VBBMR, góp phần nâng cao hiệu quả hợp tác của Việt Nam. Đồng thời, kiến nghị các giải pháp để Việt Nam tận dụng mặt tích cực và hạn chế tác động tiêu cực từ sáng kiến hợp tác kinh tế tiểu vùng này, tạo thế chủ động cho Việt Nam trong quá trình tham gia hợp tác.

Nội dung nghiên cứu của Đề án gồm: Đánh giá bối cảnh hình thành hợp tác kinh tế VBBMR; dự báo tình hình, đánh giá thuận lợi và khó khăn của Việt Nam khi tham gia khuôn khổ hợp tác này; đề xuất định hướng chính sách và những lĩnh vực hợp tác chủ yếu Việt Nam cần thúc đẩy hợp tác trong giai đoạn 2013 - 2020. Trong đó, kiến nghị một số công trình, dự án ưu tiên hợp tác như: (1) Trong lĩnh vực phát triển hạ tầng giao thông: Nâng cấp và xây dựng các tuyến đường cao tốc thuộc “Hai hành lang, một vành đai” kinh tế Việt Nam - Trung Quốc và một số cảng biển trọng điểm như: Lạch Huyện, Vũng Áng. (2) Trong lĩnh vực du lịch: Liên kết với Trung Quốc phát triển một số tuyến du lịch như Hải Nam, Bắc Hải, Hạ Long, Cát Bà; Côn Minh, Hà Nội, Hạ Long. (3) Trong lĩnh vực nông nghiệp: Đẩy mạnh liên kết với Trung Quốc trong sản xuất máy móc nông nghiệp, phân bón, thuốc trừ sâu và nghiên cứu giống lúa, chế biến nông sản.

Đề án cũng đề xuất Chính phủ giao nhiệm vụ cho từng bộ, ngành hữu quan để liên kết, thúc đẩy Hợp tác kinh tế VBBMR. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Cũng theo hướng nghiên cứu của Đề án nêu trên, Luận văn Thạc Sĩ của Nguyễn Quốc Trường (2014), [72], đã tập trung đánh giá bối cảnh, tình hình triển khai hợp tác kinh tế VBBMR đến thời điểm năm 2013 và tác động của nó với Việt Nam. Tác giả Luận văn cho rằng, kể từ khi ý tưởng hợp tác nêu trên nhận được sự tán đồng và ủng hộ của Chính phủ Trung Quốc, lãnh đạo các nước ASEAN, hợp tác kinh tế VBBMR đã được chuyển từ nhận thức chung sang hoạt động thực tiễn. Phía Trung Quốc đã phê chuẩn Quy hoạch Khu kinh tế VBB Quảng Tây; đầu tư hàng trăm tỷ USD nâng cấp hạ tầng, phát triển các thành phố “đầu cầu” cho Hành lang kinh tế Nam Ninh - Singapore; phát triển các vành đai kinh tế, các khu công nghiệp, cảng biển quy mô lớn ở khu vực Quảng Tây; biến Quảng Tây thành “cực tăng trưởng mới” của Trung Quốc.

Bên cạnh đó, Trung Quốc thông qua khuôn khổ hợp tác này lôi kéo ngày càng nhiều các nước ASEAN vào “quỹ đạo” ảnh hưởng của mình. Trong khi đó, Việt Nam và các nước ASEAN hầu như lúng túng, bị động trước các đề nghị hợp tác của Trung Quốc, thiếu thông tin, niềm tin và nguồn lực để hợp tác. Theo đó, Hợp tác kinh tế VBBMR đang đặt ra những thách thức lớn với Việt Nam không chỉ về kinh tế, mà còn cả về an ninh, chính trị, đối ngoại, trong quan hệ với Trung Quốc và ASEAN. Từ đó, tác giả kiến nghị các giải pháp có tính khả thi nhằm giúp Việt Nam phát huy tối đa những tác động tích cực đồng thời giảm thiểu những tác động tiêu cực của khuôn khổ hợp tác kinh tế này trong các lĩnh vực kể trên.

Một nghiên cứu khác tập trung theo hướng đánh giá tác động của hợp tác kinh tế VBBMR với Việt Nam là Bài viết của TS Phạm Thái Quốc (2009) có tựa đề Hợp tác kinh tế VBBMR và tác động [37]. Tác giả bài viết đã giới thiệu khái quát về phạm vi của khu vực hợp tác kinh tế VBBMR, đồng thời đánh giá tác động của sáng kiến này đối với Trung Quốc và khu vực cũng như cạnh tranh Trung Quốc - Mỹ ở Đông Nam Á. Với Trung Quốc, tác giả cho rằng Hợp tác kinh tế VBBMR không chỉ là sự hỗ trợ quan trọng cho phát 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] triển khu vực Tây Nam nước này, mà còn quan trọng đối với thực thi chiến lược phát triển miền Tây - một trong những chiến lược phát triển lớn của Trung Quốc. Bên cạnh đó, giới lãnh đạo Trung Quốc hưởng ứng mạnh mẽ việc triển khai sáng kiến hợp tác này vì muốn nắm bắt cơ hội, mở rộng hơn nữa mở cửa đối ngoại, dốc sức tạo môi trường phát triển lành mạnh, tìm mọi cách thu hút nguồn vốn, công nghệ và nhân tài từ bên ngoài, phát huy ưu thế về địa lý ven biển và ưu thế tài nguyên của Quảng Tây để vươn lên.

Đối với quan hệ đối ngoại ở khu vực, sáng kiến nói trên giúp quan hệ Trung Quốc - ASEAN ngày càng chặt chẽ hơn khiến cho những ảnh hưởng của Trung Quốc ở khu vực này đang gia tăng, lấp dần vào những chỗ trống do ảnh hưởng của Mỹ ở khu vực này suy giảm, đặc biệt trong bối cảnh Mỹ tập trung vào các nỗ lực chống khủng bố cũng như hạn chế, ngăn chặn việc sản xuất vũ hạt nhân ở Bắc Triều Tiên và ở Iran. Với Việt Nam, theo tác giả, tham gia vào Hợp tác kinh tế VBBMR, một mặt Việt Nam được lợi nhờ gia tăng các quan hệ thương mại - đầu tư với các nước cũng như thu được lợi nhà phát triển các dịch vụ (vận tải, du lịch.) vì Việt Nam là cầu nối Trung Quốc - ASEAN. Mặt khác, vì Trung Quốc là nước lớn, do vậy cần tính đến những ảnh hưởng từ Trung Quốc và sự gia tăng phụ thuộc vào Trung Quốc. Một số công trình khác của các học giả Việt Nam trực tiếp nghiên cứu Hợp tác kinh tế VBBMR, nhưng theo hướng nhận diện những thay đổi của Hợp tác kinh tế VBBMR trong bối cảnh mới, hoặc coi sáng kiến hợp tác này như là một bộ phận trong chiến lược khu vực, toàn cầu của Trung Quốc.

Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này là đề tài khoa học cấp Bộ tên gọi Hợp tác kinh tế VBBMR trong chiến lược toàn cầu và chính sách Biển Đông của Trung Quốc của Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam [85]. Đề tài đã giới thiệu khái quát những nội dung cơ bản của sáng kiến hợp tác kinh tế VBBMR; mục tiêu và một số bước triển khai hợp tác của Trung Quốc; bối cảnh Trung Quốc triển khai hợp tác kinh tế VBBMR và tình hình Biển Đông; mối tương quan 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] của sáng kiến này với các chiến lược khu vực, toàn cầu. của Trung Quốc. Điểm đáng chú ý của công trình nghiên cứu này là đặt hợp tác kinh tế VBBMR - một sáng kiến hợp tác tiểu vùng - trong chiến lược toàn cầu của Trung Quốc.

Nhóm tác giả xem hợp tác kinh tế VBBMR như là một “mảnh ghép” trong chiến lược khu vực, toàn cầu và chính sách Biển Đông của Trung Quốc để từ đó nhận diện chính xác hơn mục tiêu triển khai sáng kiến này của Trung Quốc và những tác động của nó với quan hệ quốc tế khu vực và chính sách Biển Đông của Trung Quốc. Phạm Sỹ Thành trong báo cáo Liên kết kinh tế Trung Quốc - ASEAN thông qua chương trình hợp tác kinh tế VBBMR [41] cũng có một số nhận định tương tự khi cho rằng mục tiêu Hợp tác kinh tế VBBMR của Trung Quốc ngoài kinh tế còn hướng đến gia tăng ảnh hưởng tại khu vực, quốc tế hóa đồng Nhân dân tệ. Cũng theo hướng nghiên cứu này còn có báo cáo của PGS. TS Lê Văn Sang (2015), với tên gọi Chuyển hóa phương thức hợp tác tiểu vùng VBBMR của Trung Quốc [38].

Trong báo cáo khoa học này, tác giả đã điểm lại các đề xuất của lãnh đạo Trung Quốc về hợp tác kinh tế VBBMR và cho rằng Trung Quốc triển khai sáng kiến hợp tác kinh tế VBBMR là nhằm hướng tới các mục tiêu chiến lược như: Mở đường cho Trung Quốc ra Ấn Độ Dương, tạo thế và lực cho Trung Quốc vươn ra làm bá chủ đại dương, thực hiện Giấc mộng Trung Hoa, bá chủ thế giới.