Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG CHO VAY (HỢP ĐỒNG TÍN DỤNG) TẠI NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT VỀ HỢP ĐỒNG TÍN DỤNG 1. Những vấn đề lý luận về hợp đồng tín dụng 1. Khái niệm, đặc điểm, phân loại hợp đồng tín dụng - Khái niệm hợp đồng tín dụng Hợp đồng được định nghĩa là sự thoả thuận bằng lời nói (hoặc văn bản) giữa hai hay nhiều chủ thể có đủ năng lực pháp luật và năng lực hành vi, nhằm xác lập, thực hiện hay chấm dứt các quyền và nghĩa vụ pháp lý nhất định trên cơ sở phù hợp với pháp luật và đạo đức xã hội. Theo quy định tại Điều 471 BLDS 2005 thì: Hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định [18].
Đối với nghiệp vụ ngân hàng thì cho vay là một hình thức cấp tín dụng. Tại khoản 16 Điều 4 Luật các TCTD năm 2010, có hiệu lực từ 01/01/2011 quy định: "Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi" [22]. Quan hệ cho vay của NHTM (Ngân hàng) nhằm chuyển giao và sử dụng tạm thời các nguồn vốn tiền tệ nhất định giữa Ngân hàng và bên đi vay 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com theo nguyên tắc có hoàn trả cả vốn và lãi vay. Đây là một dạng cụ thể của Hợp đồng vay tài sản đã được quy định trong Bộ luật dân sự năm 2005.
Để tham gia vào quan hệ này, các chủ thể phải ký kết với nhau một văn bản nhằm xác lập quyền và nghĩa vụ giữa Ngân hàng và Bên đi vay. Văn bản thể hiện quan hệ này được gọi là HĐTD. HĐTD có thể hiểu: Là sự thỏa thuận chung bằng văn bản của tổ chức tín dụng (bên cho vay) với tổ chức, cá nhân có đủ những điều kiện do luật định (bên vay), theo đó tổ chức tín dụng thỏa thuận ứng trước một số tiền cho bên vay sử dụng trong một thời hạn nhất định, với điều kiện có hoàn trả cả gốc và lãi, dựa trên sự tín nhiệm [31]. Với định nghĩa này, HĐTD bao gồm hai yếu tố: - Về phương diện hình thức, sự thỏa thuận giữa TCTD (bên cho vay) với khách hàng (bên đi vay) phải được thể hiện bằng văn bản.
- Về phương diện nội dung, bên cho vay đồng thuận để bên vay được sử dụng một số tiền của mình trong thời hạn nhất định, với điều kiện có hoàn trả, dựa trên sự tín nhiệm. - Đặc điểm của hợp đồng tín dụng HĐTD là một dạng của hợp đồng vay, vì vậy nó cũng mang những đặc điểm của hợp đồng vay tài sản nói chung. Đặc điểm này thể hiện ở chỗ HĐTD là hợp đồng song vụ theo quy định tại Điều 414 BLDS 2005. Điều đó có nghĩa là trong HĐTD khi các bên đã thỏa thuận thời hạn thực hiện nghĩa vụ thì mỗi bên phải thực hiện nghĩa vụ của mình khi đến hạn; không được hoãn thực hiện với lý do bên kia chưa thực hiện nghĩa vụ đối với mình, trừ các trường hợp hoãn theo quy định của pháp luật.
Tuy nhiên, do hoạt động ngân hàng có những điểm đặc thù so với các hoạt động kinh doanh khác nên HĐTD cũng có những đặc điểm riêng. Ngoài những đặc điểm chung của mọi 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com loại hợp đồng, HĐTD còn có một số dấu hiệu đặc trưng sau đây để phân biệt với các chủng loại hợp đồng khác trong giao dịch dân sự và thương mại. Cụ thể: HĐTD luôn luôn phải được ký kết dưới hình thức văn bản và thường theo mẫu chung do Ngân hàng ban hành tương ứng với phương thức cho vay. HĐTD tại các NHTM đa phần là Hợp đồng theo mẫu.
Tên gọi có thể là: HĐTD, Hợp đồng vay, Khế ước vay vốn; hoặc phụ thuộc vào thời hạn vay, mục đích vay, hợp đồng có thể có thêm các cụm từ: "ngắn hạn", "trung hạn", "dài hạn", "đồng Việt Nam", "ngoại tệ", "tiêu dùng", "đầu tư"… Mẫu hợp đồng mà các ngân hàng đưa ra không phải là hợp đồng mẫu theo quy định của BLDS mà chỉ là dự thảo để thuận tiện trong quá trình đàm phán ký kết hợp đồng. Bên vay có thể thoả thuận với ngân hàng thay đổi bất kỳ nội dung nào tại mẫu hợp đồng do ngân hàng đưa ra. Tuy nhiên, trên thực tế thì bên vay thường phải chấp nhận những điều khoản thiên về ràng buộc chặt chẽ đối với bên vay và có lợi hơn cho ngân hàng. Theo quy định của pháp luật, thì sau khi các bên đã ký kết HĐTD đã làm phát sinh hiệu lực của hợp đồng nhưng trên thực tế, bên cạnh HĐTD, các ngân hàng thường đưa ra thêm một loại văn bản nữa là khế ước nhận nợ, là một loại giấy nhận nợ.
Khế ước nhận nợ thường cũng đủ các yếu tố chủ yếu của HĐTD. Đối với HĐTD hạn mức hoặc HĐTD trung và dài hạn các NHTM chỉ quy định các điều kiện và điều khoản chung được ký giữa ngân hàng và khách hàng. Còn khế ước nhận nợ sẽ quy định chi tiết số tiền giải ngân của khoản vay, mục đích sử dụng khoản vay, phương thức giải ngân, lãi suất áp dụng cho khoản vay, ngày giải ngân, ngày đáo hạn. Về chủ thể HĐTD: Một bên tham gia HĐTD luôn là TCTD nói chung và NHTM nói riêng, có đủ các điều kiện luật định với tư cách là bên cho vay, còn chủ thể kia có thể là các tổ chức, cá nhân thỏa mãn những điều kiện vay vốn nhất định.
14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đối tượng của HĐTD: Đối tượng của HĐTD bao giờ cũng là tiền (bao gồm tiền mặt và bút tệ). Về nguyên tắc, đối tượng của HĐTD bao giờ cũng là một số tiền thỏa thuận và phải được các bên thỏa thuận, ghi rõ trong văn bản hợp đồng. HĐTD tiềm ẩn nguy cơ rủi ro rất lớn có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của bên cho vay Sở dĩ như vậy là vì theo cam kết trong HĐTD, bên cho vay chỉ có thể đòi tiền của bên vay sau một thời gian nhất định. Nếu thời gian cho vay càng dài thì nguy cơ rủi ro và bất trắc càng lớn.
Vì thế mà các tranh chấp phát sinh từ HĐTD cũng thường xảy ra với số lượng và tỷ lệ lớn hơn so với đa phần các loại hợp đồng khác. Đứng về phương diện quản lý, khi phân tích rủi ro, rủi ro tín dụng dưới tầm nhìn của người cho vay thì chỉ có người cho vay - NHTM mới đối mặt với rủi ro trong quan hệ tín dụng. Về lý luận, rủi ro tín dụng được xem như là khả năng khách hàng không trả được nợ vay và lãi sử dụng tiền vay mà nguyên nhân là từ những tình huống không "phát hiện" được khi cho vay và phát sinh trong quá trình thực hiện HĐTD. Rủi ro có thể được phân loại theo nhiều dấu hiệu khác nhau: yếu tố chủ quan như quản trị - điều hành, trình độ tổ chức hoạt động; nguyên nhân khách quan như tình hình kinh tế - xã hội, hành lang pháp lý.
Do vậy, TCTD phải thực hiện việc trích lập và sử dụng dự phòng rủi ro, cụ thể: TCTD hoạt động, trừ ngân hàng chính sách (NHCSXH) thì theo quy định của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), TCTD phải thực hiện việc phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng. "Rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tổ chức tín dụng" (sau đây gọi tắt là "rủi ro") là "khả năng xảy ra tổn thất trong hoạt động ngân hàng của TCTD do khách hàng không thực hiện hoặc không có khả năng thực hiện nghĩa vụ của mình theo cam kết" [12]. Việc trích lập và sử dụng dự 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phòng rủi ro đối với các NHTM là cần thiết do mục tiêu lợi nhuận là mục tiêu kinh doanh chính của NHTM. Ngược lại, NHCSXH thực hiện các nhiệm vụ cho vay theo các chương trình của Thủ tướng Chính phủ, phục vụ cho các mục đích xoá đói giảm nghèo, cho vay các đối tượng là người nghèo không vì mục tiêu lợi nhuận.
Toàn bộ rủi ro trong hoạt động của NHCSXH được NHNN bảo đảm, do vậy NHCSXH không thuộc đối tượng phải trích lập dự phòng này. Về cơ chế thực hiện quyền và nghĩa vụ của các bên trong HĐTD: Trong HĐTD, nghĩa vụ chuyển giao tiền vay (nghĩa vụ giải ngân) của bên cho vay bao giờ cũng phải được thực hiện trước, làm cơ sở, tiền đề cho việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của bên vay. Do đó, chỉ khi nào bên cho vay chứng minh được rằng họ đã chuyển giao tiền vay theo đúng HĐTD cho bên vay thì khi đó họ mới có quyền yêu cầu bên vay phải thực hiện các nghĩa vụ đối với mình (bao gồm các nghĩa vụ chính như sử dụng tiền vay đúng mục đích; nghĩa vụ hoàn trả tiền đúng hạn cả gốc và lãi…). Cho vay vốn được ví như việc bán chịu một loại hàng hóa đặc biệt, đó là tiền tệ.
Vì vậy, trong quan hệ tín dụng, trước khi giải ngân, thì thế mạnh hoàn toàn thuộc về ngân hàng và ngân hàng là người quyết định có hay không cho vay. Dấu ấn vẫn đang hiện hữu trong Luật các tổ chức tín dụng năm 1997 và hiện tại là Luật các tổ chức tín dụng năm 2010 để chỉ quá trình chuẩn bị giao kết hợp đồng, đó là những cụm từ "cấp tín dụng" và "xét duyệt cho vay" hay là "yêu cầu khách hàng cung cấp tài liệu chứng minh" tính khả thi của phương án vay vốn và khả năng trả nợ. Tuy nhiên, ngay sau khi thực hiện hợp đồng, tức là sau khi ngân hàng giải ngân, thì xu thế lại hoàn toàn đảo ngược. Khi ấy, bên vay là người nắm vai trò chủ động trong việc trả nợ.
Mặc dù ngân hàng có khá nhiều quyền chi phối theo quy định của pháp luật về hợp đồng tín dụng, nhưng vẫn trở thành bên thụ động [6]. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com HĐTD là hợp đồng luôn nhằm mục đích thu lợi nhuận: Tại HĐTD các bên luôn có thỏa thuận một tỷ lệ phần trăm (%) tiền lãi nhất định.