CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC CÔNG TÁC KẾ TOÁN TRONG ĐƠN VỊ BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. TỔNG QUAN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Bản chất của bảo hiểm xã hội Trong thực tế có rất nhiều cách hiểu khác nhau về BHXH tùy thuộc vào cách tiếp cận của người đọc. Tuy vậy chúng ta có thể hiểu chung nhất về BHXH theo các cách sau đây: - Theo giáo sư Henri Keliler thuộc trường Đại học tổng hợp do Bruxelles của Bỉ đã đưa ra khái niệm về BHXH là: “BHXH là toàn bộ các luật và quy định nhằm đảm bảo cho người lao động hưởng lương (và người lao động tự do với một số hạn chế) cũng như gia đình họ (những người có quyền theo quy định) được hưởng trợ cấp khi họ ở trong hoàn cảnh mất toàn bộ hay một phần thu nhập từ lao động hoặc các phát sinh những chi phí cần được hỗ trợ” [13].
Theo khái niệm này thì BHXH bao gồm: + Bảo hiểm y tế + Bảo hiểm tàn tật + Trợ cấp gia đình + Thai sản + Trợ cấp tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp + Bảo hiểm hưu trí và tử tuất + Trợ cấp thất nghiệp - Theo tập 1 Từ điển Bách khoa Việt Nam thì: “BHXH là sự thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động bị mất hoặc giảm thu nhập trong các trường hợp do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính 8 chung từ sự đóng góp của các bên tham gia BHXH có sự bảo hộ của nhà nước theo pháp luật nhằm đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội” [16]. - Theo tổ chức lao động Quốc tế ILO (International Labour Organization) cũng đưa ra khái niệm về BHXH theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp là: + Theo nghĩa rộng, BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động và gia đình họ khi người lao động tham gia BHXH bị giảm hoặc mất thu nhập từ lao động do các sự kiện BHXH xảy ra, trợ giúp các dịch vụ việc làm, chăm sóc y tế cho họ trên cơ sở quỹ BHXH do các bên tham gia đóng góp, nhằm ổn định đời sống cho người lao động, đảm bảo an sinh xã hội. + Theo nghĩa hẹp, BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động và gia đình họ từ quỹ BHXH do các bên tham gia đóng góp, khi người lao động tham gia BHXH bị giảm hoặc mất thu nhập từ lao động do các sự kiện BHXH xảy ra nhằm đảm bảo ổn định đời sống gia đình người lao động và đảm bảo an sinh xã hội [16]. - Theo Luật BHXH số 58/2014/QH13 đã xác định: BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết [3].
=> Từ các khái niệm trên, có thể hiểu theo nghĩa chung nhất về BHXH như sau: BHXH là sự đảm bảo hoặc thay thế một phần thu nhập do mất hoặc giảm thu nhập trong các trường hợp ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hưu trí và tử tuất, trên cơ sở đóng góp từ các bên tham gia, có sự bảo trợ của nhà nước. Dưới góc độ pháp luật thì BHXH là 9 tổng hợp các quy định về điều kiện đóng và hưởng BHXH của người tham gia theo quy định. Vai trò của bảo hiểm xã hội BHXH có vai trò rất quan trọng đối với NLĐ, người sử dụng lao động và xã hội. Cụ thể như sau: - Đối với người lao động: Vai trò lớn nhất của BHXH là bù đắp những thu nhập bị mất hoặc giảm trong các trường hợp: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất.
Sự hỗ trợ này không những giúp người lao động giảm thiểu những khó khăn trước mắt mà còn tạo điều kiện để họ và gia đình ổn định cuộc sống. BHXH là cơ hội để mỗi người lao động thể hiện trách nhiệm với những thành viên khác về san sẻ rủi ro trong quá trình lao động. Tham gia BHXH còn giúp người lao động nâng cao hiệu quả trong chi tiêu cá nhân, giúp họ tiết kiệm những khoản nhỏ, đều đặn để có nguồn dự phòng cần thiết khi hết tuổi lao động, mất sức lao động.góp phần ổn định cuộc sống cho bản thân và gia đình. Mặt khác, nhờ có BHXH mà người lao động có thể yên tâm lao động sản xuất, tạo ra nhiều của cải vật chất tốt cho xã hội để đóng góp cho sự phát triển chung kinh tế - xã hội, trong suốt quá trình lao động, người lao động được đảm bảo ổn định về mặt thu nhập ở mức độ cần thiết từ nguồn quỹ BHXH, đây cũng là động lực để người lao động tiếp tục phấn đấu.
- Đối với người sử dụng lao động: BHXH giúp các tổ chức sử dụng lao động, các doanh nghiệp, ổn định hoạt động thông qua việc phân phối các chi phí cho người lao động một cách hợp lý. Nếu không có BHXH, khi người lao động ốm đau, tai nạn không có thu nhập thì đời sống của người lao động sẽ gặp nhiều khó khăn, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến quan hệ lao động, chất lượng, hiệu quả lao động trong các 10 tổ chức lao động sẽ bị ảnh hưởng theo. BHXH góp phần làm cho lực lượng lao động trong mỗi đơn vị ổn định, sản xuất, kinh doanh được hoạt động liên tục, hiệu quả, các bên của quan hệ lao động trở nên gắn bó với nhau hơn. Mặt khác khi có những rủi ro lớn xảy ra thì người sử dụng lao động không bị lâm vào tình trạng nợ nần hoặc phá sản do phải chi trả cho người lao động.
Ngoài ra, BHXH còn tạo điều kiện cho người sử dụng lao động có trách nhiệm với người lao động trong quá trình lao động, BHXH còn chứng minh mối quan hệ lao động mang tính nhân văn sâu sắc, nâng cao trách nhiệm của tổ chức sử dụng lao động với lực lượng lao động trong toàn xã hội. - Đối với nhà nước và xã hội Trong BHXH thì vai trò của nhà nước là rất lớn, không chỉ thể hiện ở quản lý thống nhất, toàn diện về BHXH mà còn là sự hỗ trợ, bảo trợ cho BHXH. Trong điều kiện nguồn lực có hạn thì quỹ BHXH đã giúp nhà nước giảm đi gánh nặng chi tiêu cho NSNN trong việc chi trả BHXH, nhờ đó nhà nước dành một phần NSNN để kiến thiết, xây dựng các chương trình mang tính phúc lợi cao để phục vụ lợi ích chung cho toàn xã hội. BHXH còn có vai trò đối với xã hội đó là việc hình thành tạo ra cơ chế chia sẻ rủi ro, nâng cao tính cộng đồng, củng cố truyền thống đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong xã hội.
BHXH còn là căn cứ để đánh giá trình độ quản lý rủi ro của từng quốc gia và mức độ an sinh xã hội đạt được mỗi nước. BHXH còn phản ánh trình độ phát triển kinh tế, xã hội của một quốc gia. BHXH còn là một kênh huy động nguồn vốn, làm thị trường tài chính trở nên phong phú hơn, giúp nền kinh tế phát triển thông qua việc đầu tư nguồn vốn nhàn rỗi từ quỹ BHXH. Nguồn quỹ này cho ngân hàng nhà nước, hệ thống ngân hàng thương mại nhà nước vay, để từ đó các cá nhân, tổ chức có nhu cầu vay vốn để sản xuất, kinh doanh thông qua hệ thống ngân hàng này [12], [15].
Đặc điểm của bảo hiểm xã hội BHXH là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH. Do đó BHXH có những đặc điểm cơ bản sau đây [12], [15]. - Bảo hiểm cho người lao động trong và sau quá trình lao động. Khi người lao động có tham gia đóng BHXH thì sẽ được bảo hiểm trong quá trình lao động cũng như sau quá trình lao động.
- Thay thế thu nhập bị mất hay bị giảm nhằm ổn định cuộc sống cho người lao động và gia đình. - Người lao động muốn được quyền hưởng trợ cấp BHXH phải có nghĩa vụ đóng BHXH. Người chủ sử dụng lao động cũng phải có nghĩa vụ đóng BHXH cho người lao động mà mình thuê mướn. - Quỹ BHXH dùng để chi trả các trợ cấp khi có các nhu cầu phát sinh về BHXH.
Với những đặc điểm đó chúng ta thấy BHXH có những tính chất như sau: - Tính tất yếu khách quan: là những đặc điểm bị tác động bởi những yếu tố bên ngoài và không phụ thuộc vào suy nghĩ của con người. Sở dĩ BHXH mang tính tất yếu khách quan vì nó là nhu cầu thiết yếu của người lao động (nhu cầu an toàn trong tháp nhu cầu của Maslow). Nhu cầu an toàn là nhu cầu được BHXH. - Tính kinh tế: hàng tháng người lao động chỉ đóng một khoản phí nhỏ, như vậy có thể đó là những khoản tiết kiệm nhưng khi có rủi ro xảy ra người lao động này có thể nhận được các khoản trợ cấp từ BHXH tùy từng trường hợp, thậm chí cả đời.
Quỹ BHXH nhàn rỗi là một kênh tài chính quan trọng 12 để phát triển quốc gia: đối với các quốc gia có hệ thống BHXH phát triển tốt, cân đối thu chi tài chính hiệu quả thì nguồn quỹ BHXH nhàn rỗi là một kênh tài chính quan trọng góp phần phát triển đất nước. Khi nguồn quỹ nhàn rỗi được đầu tư hiệu quả để phát triển đất nước thì phần lãi từ sự đầu tư này sẽ góp phần cho quỹ BHXH không ngừng tăng lên, và như vậy trợ cấp BHXH cũng tăng lên. - Tính xã hội: các khoản trợ cấp về BHXH là một khoản tiền thay thế cho thu nhập bị mất hay bị giảm khi người lao động gặp những rủi ro hoặc ốm đau, thai sản hay hưu trí… thì sẽ giúp cho bản thân người lao động và gia đình của họ được ổn định đời sống. Nếu mỗi người lao động, mỗi gia đình có cuộc sống ổn định thì cũng có nghĩa là vấn đề an sinh xã hội được thiết lập.
- Tính dịch vụ (chính là tính trung gian): Cơ quan BHXH sẽ: + Thu phí BHXH của các đối tượng: người sử dụng lao động và người lao động.