CHƯƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ RỦI RO VÀ QUẢN TRỊ RỦI RO CỦA DOANH NGHIỆP 1.1 Các khái niệm liên quan đến rủi ro và quản trị rủi ro của doanh nghiệp 1.1 Rủi ro Rủi ro là một thuật ngữ có nhiều cách định nghĩa và hiện nay tồn tại nhiều khái niệm về rủi ro. Các khái niệm về rủi ro được đưa ra từ rất sớm, quan điểm về rủi ro dưới các góc độ tiếp cận khác nhau cũng rất đa dạng. Hiểu một cách thông thường, chung nhất: Rủi ro được cho là những sự không may mắn xảy đến một cách bất ngờ để lại hậu quả không tốt.Willent (1951) cho rằng: “Rủi ro là sự không chắc chắn về tổn thất”.
Nghĩa là khi một sự việc không nắm chắc nó có xảy xa hay không thì nó được gọi là rủi ro (Giáo trình Quản trị rủi ro – Trường Đại học Thương mại – trang 8) Theo John Haynes (1995) và Irving Pfeffer (1956) định nghĩa: “Rủi ro là khả năng xảy ra tổn thất”. Theo ông, rủi ro khi xảy ra thì thường sẽ đi kèm với tổn thất (Giáo trình Quản trị rủi ro – Trường Đại học Thương mại – trang 8). Từ những quan điểm trên đây có thể hiểu rủi ro như sau: Rủi ro là những sự kiện bất ngờ, không chắc chắn sẽ xảy ra mà nếu xảy ra thì sẽ gây tổn thất cho con người hoặc tổ chức nào đó. Rủi ro hiện diện trong hầu hết hoạt động của con người do sự vận động ngẫu nhiên và bất ngờ của sự vật, hiện tượng, hạn chế trong tầm nhận thức của con người.
Người ta có thể dự đoán một số khả năng xảy ra của rủi ro nhưng không thể chính xác hoàn toàn nó có thực hay không và cụ thể nó sẽ mang lại tổn thất như thế nào. Đó là mối nguy lớn khi rủi ro có thể xảy ra bất cứ lúc nào và gây ra tổn thất cho người gánh chịu nó. Bài khóa luận nghiên cứu chủ yếu dựa trên lý luận của PGS. Trần Hùng, Giáo trình Quản trị rủi ro – Trường Đại học Thương mại, NXB Hà Nội (2017).2 Rủi ro kinh doanh Luan van 8 Rủi ro có thể xảy ra với bất kỳ ai, bất kỳ tổ chức nào và ở bất cứ đâu trong mọi hoạt động.
Trong kinh doanh, bất cứ tổn thất không mong muốn nào trong quá trình hoạt động kinh doanh đều ảnh hưởng tới lợi nhuận, ảnh hưởng tới mục tiêu kinh doanh. Những tổn thất không mong đợi đó thường đến từ các rủi ro trong kinh doanh. Rủi ro trong kinh doanh là một biến cố không chắc chắn trong kinh doanh mà nếu xảy ra thì sẽ gây tổn thất cho các cá nhân hoặc tổ chức tham gia hoạt động kinh doanh. Vì vậy, các nhà kinh doanh thường sẽ phải cố gắng để phòng ngừa, giảm thiểu một cách tối đa tổn thất có thể có từ rủi ro.
Tuy nhiên cũng có những trường hợp họ chấp nhận rủi ro để đánh đổi lấy lợi ích lớn hơn.3 Quản trị rủi ro Tuy rủi ro được biết tới từ rất sớm nhưng trong thời gian gần đây quản trị rủi ro mới được quan tâm và nghiên cứu nhiều hơn. Từ đó cũng khẳng định được vai trò của quản trị rủi ro ngày càng quan trọng. Theo Olaf Passenheim (2010), Quản trị rủi ro bao gồm các hoạt động: Nhận dạng rủi ro, phản ứng đối với rủi ro và kiểm soát rủi ro. Theo quan điểm : Quản trị rủi ro “toàn diện” của Kloman, Haims và các tác giả khác, Đoàn Thị Hồng Vân và các tác giả (2013) đã đưa ra định nghĩa về quản trị rủi ro như sau: “Quản trị rủi ro là quá trình tiếp cận rủi ro một cách khoa học, toàn diện, liên tục và có hệ thống nhằm nhận dạng, kiểm soát, phòng ngừa và giảm thiểu những tổn thất, mất mát, những ảnh hưởng bất lợi của rủi ro, đồng thời tìm cách biến rủi ro thành những cơ hội thành công”.
Không thể nhận dạng, dự đoán được trước tất cả các rủi ro bởi một yếu tố trong rủi ro đó là sự bất ngờ cho nên các nhà quản trị cần phải đưa ra cách giải quyết để tổn thất gây ra là ít nhất và có những biện pháp dự phòng trước để tài trợ khi rủi ro xảy ra để không gây ảnh hưởng tới hoạt động kinh doanh và sinh lời.2 Các nội dung lý luận cơ bản về quản trị rủi ro của doanh nghiệp 1.1 Phân loại rủi ro trong kinh doanh 1.1Phân loại rủi ro theo nguyên nhân gây ra rủi ro Rủi ro sự cố: rủi ro khách quan khó có thể tránh khỏi, hậu quả của rủi ro sự cố thường rất nghiêm trọng như các yếu cố kinh tế, xã hội, tự nhiên, thiên tai,. Luan van 9 Rủi ro cơ hội: rủi ro gắn liền với quá trình ra quyết định của nhà quản trị, quyết định đó có thể mang lại rủi ro cho doanh nghiệp cũng như cũng có thể đem lại lợi nhuận.2Phân loại rủi ro theo kết quả hậu quả thu nhận được Rủi ro thuần túy: rủi ro này chỉ mang lại tổn thất cho doanh nghiệp mà không có khả năng mang lại lợi ích nào khác. Rủi ro suy đoán: rủi ro vừa có khả năng kiếm lời cũng vừa có khả năng sẽ mang lại tổn thất.3Phân loại rủi ro theo nguồn gốc của rủi ro a) Rủi ro có nguồn gôc từ môi trường vĩ mô Rủi ro chính trị: những rủi ro có thể xảy ra dưới tác động của các yếu tố chính trị như bạo loạn, chiến tranh, sự thay đổi về luật pháp, sự can thiệp của nhà nước vào hoạt động của doanh nghiệp,. Rủi ro kinh tế: những rủi ro gắn liền với sự biến động trong kinh tế như khủng hoảng kinh tế, lạm phát, tỷ giá hối đoái, tình trạng thất nghiệp,.
Rủi ro pháp lý: kinh doanh không thể tách rời với các hoạt động pháp lý do đó rất dễ có thể xảy ra rủi ro trong khi hoạt động kinh doanh. Rủi ro văn hóa: mỗi một vùng miền sẽ có nét văn hóa khác nhau đòi hỏi doanh nghiệp phải có sự tìm hiểu văn hóa kỹ lưỡng về văn hóa để giảm thiểu các rủi ro khi xâm nhập thị trường, quản lý nhân lực,. Rủi ro xã hội: những rủi ro gắn với yếu tố xã hội như vấn đề việc làm, quy mô và cơ cấu dân số, những chuẩn mực xã hội,. Rủi ro công nghệ: sự phát triển của khoa học công nghệ ngày càng nhanh chóng, nếu không kịp thời cập nhật các kỹ thuật mới sẽ gây ra tổn thất to lớn bởi sự lạc hậu, bị đối thủ vượt mặt là điều không thể tránh khỏi.
Rủi ro thiên nhiên: là những biến cố xảy ra trong môi trường tự nhiên như các hiện tượng thời tiết, khí hậu hay sự thay đổi bất thường của thời tiết. Nhà quản trị nên quan tâm tình hình thời tiết hằng năm để dự đoán một cách cơ bản tình hình thời tiết giúp giảm thiểu rủi ro có thể xảy ra. b) Rủi ro có nguồn gốc từ môi trường vi mô Rủi ro từ khách hàng: Khách hàng là yếu tố quan trọng quyết định sự thành bại của doanh nghiệp, không có khách hàng sẽ không thể hình thành mối quan hệ mua – bán cốt lõi cho doanh nghiệp hoạt động. Rủi ro khách hàng có thể do sự thay Luan van 10 đổi thói quen, nhu cầu của khác hàng mà doanh nghiệp chưa kịp thời nắm bắt được để thỏa mãn họ.
Rủi ro từ nhà cung cấp: thường là những hoạt động liên quan đến việc thực hiện hợp đồng giữa bên mua và bên cung cấp: không đủ khả năng thực hiện hợp đồng hay cố ý vi phạm hợp đồng. Rủi ro từ đối thủ cạnh tranh: có thể gây ra tổn thất cho doanh nghiệp về lợi nhuận, doanh thu, giảm lượng khách hàng, gia tăng chi phí,. Rủi ro từ các cơ quan quản lý công: các hoạt động như thủ tục hành chính rườm rà, phức tạp; nhân viên hạch sách, thờ ơ, quyết định chậm trễ;. c) Rủi ro từ bên trong doanh nghiệp Rủi ro từ các yếu tố nguồn lực của doanh nghiệp như nhân lực, tài chính, công nghệ, sự lãnh đạo,.
đều có thể gây ra tổn thất cho doanh nghiệp.4Phân loại rủi ro theo đối tượng chịu rủi ro Rủi ro nhân lực: con người vừa là tác nhân làm cho rủi ro có thể xảy ra trở thành sự thật, vừa là đối tượng chịu tác động của rủi ro đó mang lại. Rủi ro tài sản: tài sản của doanh nghiệp như máy móc, thiết bị, nhà xưởng,tiền bạc, thương hiệu,. đều có thể trở thành đối tượng chịu rủi ro.5Phân loại theo khả năng giảm thiểu tổn thất Rủi ro có thể phân tán: rủi ro có thể giảm bớt tổn thất bằng cách chia sẻ rủi ro cho các bên tham gia bằng các thỏa thuận đóng góp. Rủi ro không thể phân tán: rủi ro mà những thỏa thuận đóng góp về tiền bạc hay tài sản không làm giảm bớt tổn thất cho những người tham gia vào quỹ đóng góp chung.6Phân loại theo các giai đoạn phát triển của doanh nghiệp Rủi ro giai đoạn khởi sự: rủi ro không được thị trường chấp nhận do mục tiêu ở giai đoạn này là được thị trường chấp nhận.
Rủi ro giai đoạn phát triển: rủi ro kinh doanh không thu được lợi nhuận. Rủi ro giai đoạn trưởng thành: trong gia đoạn này doanh nghiệp mong muốn thu được doanh thu cao nhất với chi phí thấp nhất để thu được nhiều lợi nhuận nhất nhưng họ sẽ gặp phải rủi ro nếu sự tăng lên của doanh thu không tương xứng với tốc độ phát triển của chi phí. Doanh nghiệp phải tìm biện pháp để kéo dài giai đoạn này. Luan van 11 Rủi ro giai đoạn suy vong: rủi ro phá sản.2 Vai trò của quản trị rủi ro trong kinh doanh của doanh nghiệp Cùng với quản trị chiến lược và quản trị hoạt động, quản trị rủi ro ngày nay được coi là chức năng tất yếu của doanh nghiệp, tổ chức với các vai trò sau: Thứ nhất, quản trị rủi ro giúp cho doanh nghiệp có thể dự đoán được phần nào những rủi ro có thể xảy ra và chuẩn bị trước những biện pháp đối phó với chúng giúp cho hoạt động kinh doanh trở nên trôi chảy, không ảnh hưởng tới lợi nhuận mục tiêu của doanh nghiệp.
Thứ hai, quản trị rủi ro giúp hạn chế và xử lý tốt nhất các tổn thất và những hậu quả không mong muốn khi rủi ro xảy ra mà doanh nghiệp không né tránh được, giúp cho doanh nghiệp nhanh chóng phục hồi và phát triển ổn định, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.