Tổng quan nghiên cứu

Quản lý thu, chi ngân sách nhà nước (NSNN) là một trong những nhiệm vụ trọng yếu của chính quyền địa phương nhằm đảm bảo sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Tại phường Xuân La, quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội, công tác quản lý thu, chi NSNN đã trải qua giai đoạn chuyển đổi quan trọng từ mô hình quản lý ngân sách cấp xã sang đơn vị dự toán ngân sách trực thuộc UBND quận từ tháng 7 năm 2021. Trong giai đoạn 2021-2023, tổng thu ngân sách của phường duy trì ổn định với các khoản thu như thuế ngoài quốc doanh, thuế sử dụng đất phi nông nghiệp, thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ nhà đất, trong đó số thu thực tế luôn vượt dự toán được giao. Tuy nhiên, công tác quản lý thu, chi vẫn còn tồn tại những khó khăn như việc giao dự toán chi đột xuất chưa kịp thời, báo cáo thu ngân sách chậm trễ, và sự chưa đồng bộ trong phân bổ biên chế công chức so với quy mô dân số.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng công tác quản lý thu, chi NSNN tại UBND phường Xuân La trong giai đoạn 2021-2023, xác định các hạn chế và nguyên nhân, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách, góp phần thực hiện thành công mô hình chính quyền đô thị tại Hà Nội. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào chu trình quản lý ngân sách gồm lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách trên địa bàn phường Xuân La, với dữ liệu thu chi ngân sách trong giai đoạn 2021-2023 và định hướng giải pháp cho giai đoạn 2024-2025, tầm nhìn đến năm 2030. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công, đảm bảo tính minh bạch, tiết kiệm và hiệu quả trong sử dụng NSNN tại cấp phường, đồng thời góp phần hoàn thiện cơ chế quản lý ngân sách trong bối cảnh đổi mới tổ chức bộ máy chính quyền địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình quản lý ngân sách nhà nước, tập trung vào ba khái niệm chính: (1) Ngân sách nhà nước là kế hoạch tài chính của Nhà nước trong một năm ngân sách, bao gồm các khoản thu và chi được phê duyệt nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước; (2) Quản lý ngân sách tại đơn vị dự toán ngân sách, là quá trình lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách theo quy định pháp luật, đảm bảo hiệu quả và minh bạch; (3) Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý ngân sách gồm yếu tố khách quan như hệ thống văn bản pháp luật, điều kiện kinh tế - xã hội, và nhân tố chủ quan như cơ cấu tổ chức, trình độ cán bộ, ứng dụng công nghệ thông tin và công tác thanh tra, kiểm tra.

Khung lý thuyết cũng đề cập đến vai trò của ngân sách nhà nước trong phân phối lại của cải, kiểm soát hoạt động của Nhà nước và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Mô hình quản lý ngân sách tại đơn vị dự toán được áp dụng nhằm phân tích chu trình quản lý thu, chi ngân sách tại UBND phường Xuân La, từ lập dự toán đến quyết toán và kiểm tra, giám sát.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp giải quyết vấn đề (problem solving methodology) với các bước: phân tích bối cảnh, xác định vấn đề, đề xuất giải pháp. Cụ thể, các phương pháp được áp dụng gồm:

  • Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Tổng hợp, phân tích các tài liệu lý luận về quản lý NSNN, các văn bản pháp luật liên quan như Nghị định 32/2021/NĐ-CP, Thông tư 344/2016/TT-BTC, Nghị quyết số 97/2019/QH14, nhằm xây dựng cơ sở lý luận cho phân tích thực trạng.

  • Phương pháp phân tích thống kê: Thu thập và xử lý số liệu thu, chi ngân sách của UBND phường Xuân La giai đoạn 2021-2023, bao gồm dự toán và thực hiện các khoản thuế, phí, lệ phí, chi ngân sách thường xuyên và đột xuất. Cỡ mẫu dữ liệu là toàn bộ số liệu thu chi ngân sách trong 3 năm, được phân tích bằng các công cụ thống kê mô tả và so sánh tỷ lệ phần trăm thực hiện so với dự toán.

  • Phương pháp quan sát và phỏng vấn: Thu thập ý kiến từ cán bộ quản lý ngân sách, các bộ phận chuyên môn và các bên liên quan để đánh giá các hạn chế trong công tác quản lý thu, chi ngân sách, cũng như đề xuất các giải pháp phù hợp.

Thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2021-2023 với dữ liệu thu chi ngân sách, đồng thời đề xuất giải pháp cho giai đoạn 2024-2025 và tầm nhìn đến năm 2030. Phương pháp chọn mẫu là toàn bộ số liệu và các đối tượng liên quan tại UBND phường Xuân La nhằm đảm bảo tính toàn diện và chính xác của nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Công tác thu ngân sách ổn định và vượt dự toán: Tổng thu ngân sách phường Xuân La trong giai đoạn 2021-2023 luôn vượt dự toán được giao, với các khoản thu chủ yếu gồm thuế ngoài quốc doanh, thuế sử dụng đất phi nông nghiệp, thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ nhà đất. Ví dụ, năm 2023, tổng thu thực tế đạt khoảng 24,1 tỷ đồng, vượt dự toán khoảng 5%. Điều này cho thấy hiệu quả trong công tác khai thác nguồn thu và phối hợp với các cơ quan thuế.

  2. Chi ngân sách chủ yếu cho quản lý nhà nước và các hoạt động thường xuyên: Chi ngân sách trong giai đoạn này tập trung vào chi thường xuyên như chi sự nghiệp văn hóa xã hội, kinh tế, y tế, an ninh trật tự và chi cho các tổ chức xã hội. Năm 2023, chi thực tế đạt khoảng 22,5 tỷ đồng, trong đó chi cho quản lý nhà nước và các tổ chức xã hội chiếm tỷ lệ lớn nhất (khoảng 48%). Tuy nhiên, chi đột xuất phát sinh chưa được dự toán đầy đủ, gây khó khăn trong cân đối ngân sách.

  3. Quản lý lập dự toán và chấp hành dự toán còn hạn chế: Việc lập dự toán thu, chi ngân sách chủ yếu dựa trên số liệu năm trước và chưa tính toán dựa trên cơ sở khoa học, dẫn đến kế hoạch chi chưa sát với thực tế. Báo cáo thu ngân sách còn chậm, ảnh hưởng đến việc cân đối ngân sách cấp trên. Ngoài ra, việc giao dự toán chi đột xuất chưa kịp thời, nhiều nhiệm vụ chi phải thực hiện trước khi được phê duyệt.

  4. Công tác kiểm tra, thanh tra thu, chi ngân sách chưa thực sự hiệu quả: Mặc dù có kế hoạch kiểm tra định kỳ và đột xuất, nhưng công tác tự thanh tra, kiểm tra còn hình thức, chưa đi vào thực chất. Một số hồ sơ, chứng từ chi tiêu chưa đảm bảo tính pháp lý, thủ tục thanh toán còn sai sót, ảnh hưởng đến tiến độ và hiệu quả chi ngân sách.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế trên xuất phát từ quá trình chuyển đổi mô hình quản lý ngân sách phường sang đơn vị dự toán trực thuộc UBND quận, dẫn đến sự chưa đồng bộ trong cơ cấu tổ chức và phân bổ biên chế công chức chưa phù hợp với quy mô dân số. Việc lập dự toán dựa nhiều vào số liệu lịch sử và chưa dự báo chính xác các biến động kinh tế - xã hội làm giảm tính khả thi của kế hoạch ngân sách. So với các nghiên cứu tại các địa phương khác, như quận Nam Từ Liêm hay huyện Phúc Thọ, các vấn đề về lập dự toán và kiểm soát chi ngân sách cũng là điểm chung cần cải thiện.

Việc áp dụng công nghệ thông tin như hệ thống TABMIS đã góp phần nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý thu, chi ngân sách, tuy nhiên vẫn cần tăng cường hơn nữa trong công tác báo cáo và kiểm tra. Các biểu đồ so sánh dự toán và thực hiện thu, chi ngân sách qua các năm cho thấy xu hướng ổn định nhưng vẫn có sự chênh lệch cần được điều chỉnh.

Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao năng lực cán bộ quản lý ngân sách, cải tiến quy trình lập dự toán, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và ứng dụng công nghệ thông tin để hoàn thiện công tác quản lý thu, chi NSNN tại cấp phường, góp phần thực hiện hiệu quả mô hình chính quyền đô thị.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Hoàn thiện công tác lập dự toán thu ngân sách

    • Động từ hành động: Xây dựng, dự báo, phối hợp
    • Mục tiêu: Tăng tính chính xác và khả thi của dự toán thu, giảm chênh lệch giữa dự toán và thực tế dưới 5%
    • Timeline: Triển khai từ năm 2024 đến 2026
    • Chủ thể thực hiện: UBND phường phối hợp với Chi cục Thuế quận Tây Hồ và Hội đồng tư vấn thuế phường
    • Nội dung: Dựa trên phân tích tình hình kinh tế - xã hội, khai thác lợi thế địa phương, tăng cường tuyên truyền, phổ biến chính sách thuế, tổ chức các lớp tập huấn nâng cao nhận thức người nộp thuế.

  2. Tăng cường quản lý chi ngân sách và kiểm soát chi tiêu

    • Động từ hành động: Rà soát, kiểm soát, điều chỉnh
    • Mục tiêu: Đảm bảo chi đúng chế độ, tiết kiệm và hiệu quả, giảm thiểu chi sai mục đích dưới 2%
    • Timeline: Thực hiện từ 2024 đến 2025
    • Chủ thể thực hiện: Bộ phận Tài chính - Kế toán phường, các đơn vị sử dụng ngân sách
    • Nội dung: Rà soát kế hoạch chi, tăng cường kiểm tra chứng từ, đẩy mạnh công tác thanh quyết toán, xử lý kịp thời các sai phạm.

  3. Hoàn thiện công tác quyết toán ngân sách

    • Động từ hành động: Hướng dẫn, kiểm tra, tổng hợp
    • Mục tiêu: Đảm bảo quyết toán đúng thời hạn, minh bạch và phản ánh chính xác kết quả thu, chi ngân sách
    • Timeline: Áp dụng từ năm 2024
    • Chủ thể thực hiện: Bộ phận Tài chính - Kế toán phường, UBND quận Tây Hồ
    • Nội dung: Tăng cường hướng dẫn nghiệp vụ quyết toán, kiểm tra chặt chẽ hồ sơ, chứng từ, lưu trữ tài liệu khoa học.

  4. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra thu, chi ngân sách

    • Động từ hành động: Tổ chức, giám sát, xử lý
    • Mục tiêu: Nâng cao hiệu quả thanh tra, kiểm tra, phát hiện và xử lý kịp thời các vi phạm, giảm thiểu thất thoát ngân sách
    • Timeline: Liên tục từ 2024 trở đi
    • Chủ thể thực hiện: UBND phường, các cơ quan thanh tra, kiểm toán cấp quận và thành phố
    • Nội dung: Lập kế hoạch kiểm tra định kỳ và đột xuất, nâng cao chất lượng kiểm tra nội bộ, áp dụng chế tài khen thưởng, xử phạt nghiêm minh.

  5. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thu, chi ngân sách

    • Động từ hành động: Triển khai, nâng cấp, đào tạo
    • Mục tiêu: Rút ngắn thời gian lập dự toán, báo cáo, kiểm tra, nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý
    • Timeline: Giai đoạn 2024-2025
    • Chủ thể thực hiện: UBND phường phối hợp với phòng Tài chính - Kế hoạch quận Tây Hồ
    • Nội dung: Nâng cấp hệ thống TABMIS, đào tạo cán bộ sử dụng phần mềm quản lý ngân sách, triển khai dịch vụ công trực tuyến mức độ cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cán bộ quản lý ngân sách tại các cấp chính quyền địa phương

    • Lợi ích: Nắm bắt các phương pháp quản lý thu, chi ngân sách hiệu quả, áp dụng các giải pháp cải tiến phù hợp với mô hình đơn vị dự toán ngân sách.
    • Use case: Cải thiện công tác lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách tại phường, xã, quận, huyện.

  2. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Quản lý công, Tài chính công

    • Lợi ích: Hiểu sâu về cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý ngân sách nhà nước ở cấp cơ sở, đặc biệt trong bối cảnh đổi mới mô hình chính quyền đô thị.
    • Use case: Tham khảo để phát triển đề tài nghiên cứu, luận văn, luận án liên quan đến quản lý tài chính công.

  3. Cơ quan tài chính, thuế và kiểm toán nhà nước

    • Lợi ích: Đánh giá thực trạng quản lý thu, chi ngân sách tại địa phương, từ đó đề xuất chính sách, quy trình kiểm tra, giám sát phù hợp.
    • Use case: Xây dựng kế hoạch thanh tra, kiểm toán, hỗ trợ địa phương nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách.

  4. Lãnh đạo và cán bộ UBND phường, quận, thành phố

    • Lợi ích: Có cơ sở để điều chỉnh, hoàn thiện công tác quản lý ngân sách, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính công.
    • Use case: Áp dụng các giải pháp đề xuất để nâng cao hiệu quả quản lý thu, chi ngân sách, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao công tác lập dự toán thu ngân sách tại phường Xuân La còn nhiều hạn chế?
    Công tác lập dự toán chủ yếu dựa trên số liệu năm trước và chưa dự báo chính xác biến động kinh tế - xã hội, dẫn đến kế hoạch chưa sát thực tế. Ngoài ra, việc phối hợp giữa các cơ quan liên quan chưa đồng bộ, ảnh hưởng đến chất lượng dự toán.

  2. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả công tác kiểm tra, thanh tra thu, chi ngân sách?
    Cần tổ chức kiểm tra định kỳ và đột xuất có trọng tâm, nâng cao chất lượng kiểm tra nội bộ, áp dụng công nghệ thông tin để giám sát, đồng thời xử lý nghiêm các vi phạm nhằm tạo tính răn đe và nâng cao ý thức cán bộ.

  3. Ứng dụng công nghệ thông tin có vai trò như thế nào trong quản lý ngân sách?
    Công nghệ thông tin giúp rút ngắn thời gian lập dự toán, báo cáo, kiểm tra, nâng cao tính minh bạch và hiệu quả quản lý ngân sách. Ví dụ, hệ thống TABMIS hỗ trợ quản lý thu, chi ngân sách một cách khoa học và chính xác hơn.

  4. Các giải pháp đề xuất có thể áp dụng trong thời gian bao lâu?
    Các giải pháp được đề xuất có lộ trình thực hiện từ năm 2024 đến 2026, trong đó ưu tiên hoàn thiện công tác lập dự toán và tăng cường kiểm tra, đồng thời ứng dụng công nghệ thông tin để nâng cao hiệu quả quản lý.

  5. Làm thế nào để đảm bảo chi ngân sách đúng mục đích và tiết kiệm?
    Cần tăng cường kiểm soát chi tiêu, rà soát kế hoạch chi, hướng dẫn nghiệp vụ thanh quyết toán, kiểm tra chứng từ đầy đủ, đồng thời thực hiện công khai, minh bạch và xử lý kịp thời các sai phạm trong chi ngân sách.

Kết luận

  • Công tác quản lý thu, chi ngân sách tại UBND phường Xuân La giai đoạn 2021-2023 đã đạt được nhiều kết quả tích cực, đặc biệt là thu ngân sách luôn vượt dự toán.
  • Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại các hạn chế về lập dự toán, chấp hành dự toán, kiểm tra, thanh tra và quản lý chi ngân sách, ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng NSNN.
  • Nguyên nhân chủ yếu do quá trình chuyển đổi mô hình quản lý ngân sách, cơ cấu tổ chức chưa phù hợp, năng lực cán bộ và ứng dụng công nghệ thông tin còn hạn chế.
  • Đề xuất các giải pháp hoàn thiện công tác quản lý thu, chi ngân sách bao gồm nâng cao chất lượng lập dự toán, tăng cường kiểm soát chi tiêu, hoàn thiện quyết toán, đẩy mạnh thanh tra, kiểm tra và ứng dụng công nghệ thông tin.
  • Tiếp theo, cần triển khai các giải pháp trong giai đoạn 2024-2026, đồng thời tiếp tục nghiên cứu, đánh giá hiệu quả để điều chỉnh phù hợp, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước tại cấp phường và hoàn thiện mô hình chính quyền đô thị tại Hà Nội.

Học viên và các cơ quan liên quan được khuyến khích áp dụng kết quả nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội địa phương một cách bền vững.