Chương I NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ NỘI DUNG QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TRONG NEN KINH TE THỊ TRƯỜNG 1. NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ CHỨC NĂNG CUA NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC. Khái niệm và bản chất của Ngân sách Nhà nước. Trong tiến trình lich sử, Ngân sách Nhà nước đã xuất hiện và tồn tại từ lâu.
Với tư cách là công cụ tài chính rất quan trọng của Nhà nước, Ngân sách Nha nước ra đời, tồn tại và phát triển trên cơ sở hai tiền đề khách quan là Nhà nước và nên kinh tế hàng hoá - tiền tệ. Về thực chất Ngân sách Nhà nước là một phạm trù kinh tế - lịch sử gắn liền với sự ra đời của Nhà nước, gắn liền với kinh tế hàng hoá - tiền tệ. Nói một cách khác, sự ra đời của Nhà nước, sự tồn tại của kinh tế hàng hoá - tiền tệ là những điều kiện cần và đủ cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của Ngân sách Nhà nước. Hai tiền đề nói trên xuất hiện rất sớm trong lịch sử, nhưng thuật ngữ "Ngân sách Nhà nước" lại xuất hiện muộn hơn, vào buổi bình minh của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.
Khi phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa ra đời, giai cấp tư sản cần một không gian kinh tế, tài chính thông thoáng cho sự tự do kinh doanh. Song những quy định về thê chế kinh tế tài chính của giai cấp phong kiến đã cản trở. sự tự do kinh doanh của giai cấp tư sản. Chế độ thuế khoá vô lý, tuỳ tiện, chế độ chỉ tiêu thiếu rõ ràng, rành mạch của giai cấp phong kiến đã gây nên sự phan ứng mạnh mẽ đối với giai cấp tư sản.
Vì vậy họ đấu tranh để có một chế độ thuế khoá theo luật định, đảm bảo tính pháp lý, tính công bằng, đòi hỏi những khoản thu của Nhà nước và những khoản chỉ tiêu chung của Nhà nước. phải được thê chế thành pháp luật và được đại diện của công chúng kiểm soát. Kết quả cuộc đấu tranh của giai cấp tư sản trên lĩnh vực thuế khoá và chỉ tiêu Formatted: Dutch (Netherlands) của Nhà nước đã đưa đến những thay đồi lớn trong quản lý tài chính của Nhà nước và thuật ngữ "Ngân sách Nhà nước" cũng chính thức được sử dụng từ đó. để chi các khoản thu - chi của Nhà nước được thé chế hoá bằng pháp luật.
Trong thực tiễn, từ nhiều cách tiếp cận khác nhau mà có khái niệm về Ngân sách Nhà nước, có quan niệm cho rằng: Ngân sách Nhà nước là bản dự toán thu - chỉ tài chính của Nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định, thường là một năm, gọi là năm ngân sách. Theo Luật Ngân sách Nhà nước. của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam sửa đổi năm 2002, có hiệu lực từ năm 2004 thì "Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chỉ của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước "[20]. Về bản chất của Ngân sách Nha nước (NSNN), đằng sau các hoạt động thu chỉ tài chính chứa đựng các quan hệ lợi ích kinh tế giữa Nhà nước với các chủ thể khác như doanh nghiệp, hộ gia đình, cá nhân trong và ngoài nước gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ ngân sách.
Ngân sách Nhà nước Việt Nam hiện nay bao gồm: Ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân. Phù hợp với mô hình tô chức chính quyền Nhà nước ta hiện nay ngân sách địa phương bao gồm: Ngân sách cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là ngân sách cấp tỉnh), ngân sách cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là Ngân sách cấp huyện) và ngân sách cấp xã, phường, thị tran (gọi chung là ngân sách cấp xã). Chức năng của Ngân sách Nhà nước.
Chức năng phân phối của ngân sách nhà nước: Đó là phân phối các nguồn lực tài chính, thu nhập mới sáng tạo ra có liên quan đến nhà nước, phần Formatted: Dutch (Netherlands) do nhà nước làm chủ sở hữu, gắn liền với khả năng thu, chỉ, vay mượn của Chính phủ; với việc hình thành, sử dụng các quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước (quỹ ngân sách nhà nước, quỹ dự trữ tài chính.) và có quan hệ chặt chế với các chủ thể khác của nền kinh tế như doanh nghiệp, hộ gia đình, cá nhan.Pham vi phân phối ngân sách nhà nước được giới hạn ở các nghiệp vụ có liên quan tới quyền chủ sở hữu và quyền lực chính trị của nhà nước. Đặc điểm cơ bản của phân phối Ngân sách nhà nước là: - Phân phối dưới hình thức giá trị, chủ yếu sử dụng tiền tệ làm don vị tính, làm phương tiện phân phối; - Tham gia không đầy đủ vào quá trình phân phối các yếu tố đầu vào (chủ yếu là Nhà nước đầu tư trực tiếp, cấp vốn kinh doanh, trợ cấp đối với nền kinh tế); - Thực hiện phân phối kết quả của quá trình sản xuất, cung ứng hang hoá, dich vụ (chủ yếu thông qua thuế, phí, lệ phí, thu nhập quyền sở hữu cũng như các khoản chỉ từ ngân sách nhà nước cho cộng đồng); ~ Quá trình phân phối ngân sách nhà nước tác động đến cả bên cung và bên cầu của nền kinh tế gắn liền với sự hình thành và sử dụng quỹ ngân sách nhà nước của nhà nước; ~ Nhà nước luôn là chủ thé trong các quan hệ phân phối có liên quan đến ngân sách nhà nước, nhà nước sử dụng tối đa quyền lực chính trị và quyền chủ sở hữu của nhà nước trong quá trình thực hiện chức năng phân phối ngân sách nhà nước; - Về cơ bản, quá trình phân phối của ngân sách nhà nước mang đặc tính không hoàn trả, không phát sinh nghĩa vụ vay trả nợ, không hình thành trái chủ. Chức năng giám đốc của ngân sách nhà nước: Thực hiện chức năng này người ta giám sát, đôn đốc, kiểm tra một cách thường xuyên, liên tục Formatted: Dutch (Netherlands) cùng với quá trình vận động của các đối tượng phân phối ngân sách nhà nước. Về nội dung giám đốc ngân sách nhà nước bao gồm giám đốc tuân thủ và giám đốc hiệu quả.
Xét về phạm vi giám đốc ngân sách nhà nước thực hiện ở cả tầm vĩ mô và vi mô, cả trực tiếp và gián tiếp. Thông qua chức năng giám đốc của ngân sách nhà nước, Nhà nước kiểm soát tình hình tài chính vĩ mô. bằng các chỉ tiêu cơ bản, chiếm vị trí quan trọng trong hệ thống các chỉ tiêu giám sát tài chính của mỗi quốc gia. Xét theo quá trình quản lý, việc giám đốc ngân sách nhà nước cung cấp thông tin về các cân đối thu, chỉ ngân sách nhà nước, về thực tế thu chi và tồn ngân quỹ ngân sách nhà nước tại các thời điểm cần thiết, cũng như về thực trạng gánh nặng nợ nhà nước và khả năng thanh toán của Chính phủ.
Chức năng giám đốc của ngân sách nhà nước gắn liền với chức năng phân phối ngân sách nhà nước, thông qua phân phối mà thực hiện giám sát, kiểm tra. Ngược lại, nhờ có kiểm tra, giám sát mà quá trình phân phối ngân sách nhà nước được thực hiện đúng pháp luật, có hiệu quả. Giám đốc ngân sách nhà nước, về nguyên tắc, được thực hiện bởi Nhà nước nhưng trong thực tế, được thực hiện bởi các đại diện chính thức như Quốc hội, Hội đồng nhân dân, các cơ quan có trách nhiệm được nhà nước uỷ quyền như Kiểm toán nhà nước, thanh tra nhà nước. VAI TRO CUA NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC DOI VỚI SỰ PHÁT TRIEN KINH TE - XÃ HỘI, ĐẶC BIỆT Ở PHAM VI CAP TINH.
Ngân sách Nhà nước có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội. Ngân sách nhà nước không thể tách rời với vai trò của Nhà nước. Nhà nước quản lý và sử dụng ngân sách đẻ thực hiện chức năng và nhiệm vụ của mình. Vai trò của Ngân sách nhà nước được thé hiện qua các điểm sau: Formatted: Dutch (Netherlands) 1.
Vai trò của Ngân sách Nhà nước đối với phát triển sản xuất kinh doanh. Vai trò của Ngân sách nhà nước trong phát triển sản xuất kinh doanh được thé hiện trên các mặt như kích thích sự phát triển kinh tế, tạo hành lang pháp lý, tạo môi trường đầu tư. Nha nước thực hiện chính sách thuế để vừa kích thích, vừa gây sức ép đối với các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh. Thông qua công cụ thuế với các mức thuế suất khác nhau và ưu đãi về thuế, ngân sách nhà nước có vai trò định hướng đầu tư, điều chỉnh cơ cấu của nền kinh tế theo định hướng phát triển của nhà nước cả về cơ cấu ngành và cơ cấu vùng lãnh thổ.
Đối với các địa phương, trên cơ sở các quy định của nhà nước có thể có các chính sách thuế để góp phần kích thích sản xuất ở địa phương phát triển, thu hút được các doanh nghiệp và cá nhân bỏ vốn đầu tư vào các ngành nghề cần thiết, là tiềm năng của địa phương và điều chỉnh cơ cấu nền kinh tế của tỉnh theo các định hướng phát triển. Ngân sách nhà nước tạo điều kiện thuận lợi trên các mặt tài chính để khuyến khích các thành phần kinh tế hoạt động có hiệu quả. Tập trung đầu tư vào các ngành kinh tế mũi nhọn, các vùng trọng điểm kinh tế phát triển, những vùng đặc biệt khó khăn, lạc hậu có tiềm lực, điểm xuất phát thấp đẻ có mức tăng trưởng cao, đồng thời trợ vốn cho các ngành, các lĩnh vực sản xuất hàng hoá, dịch vụ thiết yếu có sự ảnh hưởng lớn tới sự phát triển kinh tế xã hội. Việc phân bổ sử dụng các khoản chi đầu tư từ ngân sách nhà nước trở thành động lực thúc đây sự ra đời của các cơ sở kinh tế mới.
Ngoài ra ngân sách nhà nước còn là công cụ góp phần ồn định thị trường, giá cả và chống lạm phát. Sự điều tiết của Nhà nước lên thị trường hang hoá được thực hiện bằng việc bố trí các khoản chỉ của Ngân sách nha nước từ dự trữ tài chính, dự trữ nhà nước trong ngân sách hàng năm bao gồm Formatted: Dutch (Netherlands) dự trữ bằng tiền, vàng, ngoại tệ, các hàng hoá vật tư chiến lược.