Chương 1 TONG QUAN VE TINH HÌNH NGHIÊN CỨU VA NHUNG VAN DE CAN TIEP TUC NGHIEN CUU CUA LUAN AN 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước liên quan đến luận án VKSND Việt Nam được thành lập từ năm 1960, cho đến nay đã trải qua gần 60 năm tôn tại, trưởng thành và phát triển. Ngay từ khi được thành lập, VKSND các cấp đã tích cực triển khai thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình nhằm phục vụ thực hiện các mục tiêu: bao dam an ninh, chính tri và trật tự an toàn xã hội, bảo dam các quyền tự do, dân chủ của nhân dân, bảo vệ thành qua của công cuộc cải tao xã hội chủ nghĩa và hoàn thiện quan hệ sản xuất mới. Trong mỗi thời kỳ lịch sử, chức năng của VKSND có những thay đổi nhất định phù hợp tô chức hoạt động của bộ máy nhà nước nói chung.
Tuy nhiên, kiểm sát hoạt động tư pháp là chức năng xuyên suốt trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND. Nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND trong tổ tụng hành chính là van đề không chi được ngành Kiểm sát mà còn được cả xã hội quan tâm. Khi tham gia tô tung hành chính, VKSND thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Cơ quan Tòa án, Thâm phán, Hội đồng xét xử và các cá nhân, cơ quan, tô chức khác nhằm đảm bảo việc giải quyết vụ án hành chính nhanh chóng, kịp thời, đúng căn cứ pháp luật. Việc giải quyết vụ án hành chính chất lượng, hiệu quả không chỉ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thé tham gia quan hệ tố tụng hành chính mà còn là cơ sở đảm bảo hiệu quả hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn trong quản lý hành chính nhà nước.
Từ những yêu cầu và đòi hỏi khách quan nêu trên, trong quá trình tồn tại và phát triển đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến hoạt động của VKS nói chung, hoạt động của Viện kiểm sát trong tố tụng hành chính nói riêng. Mỗi công trình nghiên cứu tiếp cận ở khía cạnh, góc độ khác nhau dé đưa ra những luận điểm, đánh giá về các van đề khác nhau xung quanh việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND. Những công trình nghiên cứu trên đã góp phần làm sang tỏ hơn vi trí, vai trò của VKSND trong bộ máy nhà nước Việt Nam, đồng thời làm rõ nội hàm của công tác kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hành chính và định hướng hoàn thiện cơ cấu, tổ chức, cơ chế hoạt động của ngành kiểm sát nhân dân đối trong thời gian tới. Nhóm công trình nghiên cứu pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nước, thực hiện quyền lực nhà nước và vị trí, vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tổ chức quyền lực nhà nước Liên quan đến tô chức quyền lực nhà nước, có các công trình nghiên cứ như: Cuốn "Một số vấn đề về tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước" của Nguyễn Minh Doan và các cộng sự [19] là công trình nghiên cứu tập trung những van đề lý luận về quản lý nhà nước, tô chức thực hiện quyền lực nhà nước (như khái niệm, nguyên tắc .); tổ chức quyền lực nhà nước ở Việt Nam (quyền lực nhà nước thống nhất, có sự phân công, phối hợp; về vai trò lãnh đạo của Đảng); về nguy cơ và yêu cầu đối với tô chức thực hiện quyên lực nhà nước (tha hoá, tham nhũng, tham quyền, cô vi).
Kết quả nghiên cứu của tác giả là cơ sở lý thuyết để luận giải về vị trí, vai trò và chức năng của VKSND trong tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước ở Việt Nam. Cuốn "Giám sát và cơ chế giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước ở nước ta hiện nay” của Đào Trí Úc, Võ Khánh Vinh [58] gồm 4 phần lớn nghiên cứu những van dé chung về giám sát, cơ chế giám sát quyền lực nhà nước; giám sát của bộ máy nhà nước; giám sát của các tô chức chính trị xã hội; và giới thiệu về giám sát việc thực hiện quyền lực nhà nước ở một số nước trên thế giới (Đức, Trung Quốc) cũng như ở nước ta thời phong kiến. Trong đó, kết quả nghiên cứu về cơ chế giám sát quyền lực nhà nước nói chung sẽ là cơ sở để xác định, phân tích, đánh giá vị trí, vai trò của VKSND trong bộ máy Nhà nước ở Việt Nam. Cũng bàn về tô chức và kiểm soát quyền lực nhà nước còn có một số công trình của một số tác giả đã được công bô như: Đề tài khoa học cấp nhà nước: “Phân công, phối hợp quyền lực và kiểm soát quyền lực trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam" [23]; Cuốn “Phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực với việc sửa đổi Hiến pháp năm 1992” của Tran Ngọc Đường [22]; cuốn "Cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước của các cơ quan nhà nước ở Việt Nam hiện nay" của Nguyễn Minh Đoan [20] đề cập đến những vấn đề lý luận và thực tiễn về cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước của các cơ quan nhà nước ở Việt Nam hiện nay.
Trong nội dung nghiên cứu thực trang cơ chế pháp lý, thực tiễn pháp luật và thực tiễn kiểm soát quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp của các cơ quan nhà nước ở Việt Nam, tác giả đã đề cập đến các quy định của pháp luật về VKSND. Đồng thời, đưa ra quan điểm, giải pháp hoàn thiện cơ chế pháp lý kiểm soát quyền lực nhà nước của các cơ quan nhà nước ở Việt Nam. và một số bài viết như: “Nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất, có sự phân công, phối hop và kiểm soát giữa ba quyền theo tinh thần Hiến pháp năm 2013” của Nguyễn Đăng Dung [10]; "Nội dung Hiến pháp 2013 và Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc của Đảng CSVN lần thứ XII về kiểm soát quyền lực nhà nước” của Nguyễn Văn Mạnh [36, tr. Ngoài ra có một số công trình của các tác giả Việt Nam nghiên cứu về chủ đề gan gũi ở nước ngoài.
Cuốn "Lược giải tổ chức bộ máy nhà nước của các quốc gia” của Nguyễn Đăng Dung, Nguyễn Chu Dương [8] gồm 8 chương cung cấp hiểu biết chung về tổ chức, đặc điểm của bộ máy nhà nước của các quốc gia trên thé giới; dé tài “Tổ chức bộ máy nhà nước trung ương ở một số quốc gia Châu Âu (Pháp, Đức, Thụy Điền)” của Nguyễn Đức Minh [37] đã nghiên cứu lý luận và thực tiễn tô chức, chức năng, nhiệm vụ, thâm quyền của các cơ quan trong bộ máy nhà nước Trung ương ở Pháp (cộng hoà lưỡng tinh), Đức (cộng hoà đại nghị), Thụy Điền (quân chủ lập hiến); đề xuất, khuyến nghị về tổ chức bộ máy nhà ước trung ương của Việt Nam. Cuốn "Tu tưởng phân chia quyền lực nhà nước với việc tổ chức bộ máy nha nước ở một số nước” của Nguyễn Thị Hồi [27] gồm 3 phần: nghiên cứu về mặt lịch sử của tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước trên thế gidi; su thé hién va ap dung tư tưởng phan quyền trong tô chức bộ máy nhà nước ở một số nước tư bản và sự thé hiện tư tưởng phân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam qua các bản Hiến pháp; trong có có đề cập đến thiết chế VKSND. Pham Hong Quang (2010) với cuốn sách “Administrative Division Court in Vietnam: Model, Jurisdiction and Lesson from foreign experiences”. Cuỗn sách đã phân tích, đánh gia ở các phương diện lí luận, thực tiễn về mô hình tổ chức và thâm quyền của Toà hành chính ở Việt Nam kết hợp với những kinh nghiệm tương ứng của một số nước (điển hình là Cộng hoà Pháp, Trung Quốc và Nhật Bản) nhăm khăng định về sự cần thiết và đưa ra một số kiến nghị hoàn thiện về mô hình tổ chức; mở rộng tối đa thâm quyền của Toà hành chính trong điều kiện thành lập cơ quan tài phán hành chính trực thuộc chính phủ và các Toà hành chính khu vực ở Việt.
Liên quan đến xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN, có các công trình nghiên cứu như: Đề tài cấp Nhà nước “Xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân dưới sự lãnh đạo của Đảng” của Đào Trí Úc [71]. Công trình đã làm rõ nội dung và phương hướng xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta, đề ra các yêu cầu bảo đảm trên con đường đó là phải bảo đảm quyền lực nhân dân (dân chủ), bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng, tôn trọng và tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luật, xây dựng cơ chế thực hiện quyền lực nhà nước có sự phân công, phối hợp rõ ràng trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Cuốn "Tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật, pháp chế và sự vận dụng trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” của Trịnh Duc Thảo [63] tập trung nghiên cứu nhà nước pháp quyền dưới góc độ chính trị - pháp lý; từ việc làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật và pháp chế đã chỉ ra những giá trị, việc vận dụng của Đảng trong xây dựng NNPL và một số đề xuất, kiến nghi. Cuốn "Đồi mới, hoàn thiện bộ máy nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dan ở Việt Nam hiện nay" của Lê Minh Thông [67];.
và các bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành như: Lê Hữu Thẻ, “về vị trí của Viện kiểm sát nhân dân trong cải cách bộ máy nhà nước ở nước ta hiện nay” [70], bài viết nêu lên các luận điểm khẳng định vi trí, vai trò của VKSND trong bộ máy nhà nước tại thời điểm có nhiều tranh luận gay gắt về vị trí cũng như chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của VKSND. Theo đó, tác giả đánh giá vị trí, vai trò của VKSND qua quá trình lịch sử tồn tại và phát triển; phân biệt hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật của VKS với hoạt động thanh tra; đưa ra các tiêu chí dé phân định ranh giới giữa hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật và hoạt động thanh tra. trên cơ sở đánh giá toàn diện các van đề liên quan đến chế định VKSND, tác giả kết luận: trong điều kiện tình hình của đất nước ta tại thời điểm này, tiến trình cải cách căn bản bộ máy nhà nước nói chung, cải cách tư pháp nói riêng, không làm thay đổi vị trí, vai trò, chức năng của VKSND.