Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ CHI BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Cơ sở lý luận về công tác quản lý chi bảo hiểm xã hội 1. Một số khái niệm cơ bản về BHXH 1. Bảo hiểm xã hội Có nhiều khái niệm về BHXH, do có nhiều cách tiếp cận BHXH khác nhau: Bảo hiểm là biện pháp chia sẻ rủi ro của một người hay của số ít người cho cả cộng đồng những người có khả năng gặp rủi ro cùng loại, bằng cách mỗi người trong cộng đồng góp một số tiền nhất định vào một quỹ chung và từ quỹ chung đó bù đắp thiệt hại cho thành viên trong cộng đồng không may bị thiệt hại do rủi ro đó gây ra.
Bảo hiểm là một hình thức chuyển giao rủi ro. Tham gia bảo hiểm thực chất có được sự an tâm, là đổi lấy cái sự không chắc chắn có khả năng xảy ra thiệt hại bằng sự chắc chắn thông qua việc bù đắp bằng tài chính (Nguyễn Văn Định, 2009). Theo nghĩa rộng, BHXH là một phạm trù kinh tế xã hội tổng hợp, đa dạng và phức tạp. Trong ngôn ngữ tiếng Việt, khi đưa ra khái niệm BHXH người ta xuất phát từ khái niệm chung về bảo hiểm.
Có thể hiểu: Bảo hiểm là sự đảm bảo bằng quy định hoặc thỏa thuận về việc trả một khoản tiền cho bên tham gia khi có rủi ro xảy ra với đối tượng được bảo hiểm, trên cơ sở một khoản đóng góp vào quỹ bảo hiểm. Thông qua bảo hiểm, những người tham gia có thể chia sẻ một số rủi ro của cá nhân mình cho cộng đồng và nhà tổ chức có thể tính toán để quản lý các rủi ro đó (Hoàng Mạnh Cừ, 2011). Theo nghĩa hẹp, BHXH chỉ bao gồm trường hợp bảo hiểm thu nhập cho người lao động. Vì vậy, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp thường được tách ra với tên gọi riêng mặc dù đó cũng là những hình thức bảo hiểm mang tính xã hội và phi lợi nhuận.
Ở nước ta, cũng như một số nước trên thế giới 6 khi đưa ra khái niệm về BHXH, người ta cũng xuất phát từ nghĩa hẹp này (Hoàng Mạnh Cừ, 2011). BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH (Luật BHXH, 2014). Bản chất của Bảo hiểm xã hội - BHXH là hình thức bảo hiểm thu nhập cho người lao động, là sản phẩm tất yếu khách quan của xã hội phát triển, là hình thức dịch vụ công để quản lý và đáp ứng nhu cầu chia sẻ các rủi ro trong cộng đồng, là quyền cơ bản của người lao động. - BHXH vừa để thực hiện các mục đích xã hội, vừa để thực hiện các mục đích kinh tế trong mỗi cộng đồng, quốc gia.
Trong đó, mục đích kinh tế và mục đích xã hội luôn được thực hiện đồng thời, đan xen lẫn nhau, là hai mặt không thể tách rời của BHXH. Khi đề cập đến các lợi ích kinh tế của BHXH đối với người lao động và đối với xã hội là đã bao hàm cả mục đích xã hội của nó. Ngược lại, các mục đích xã hội của BHXH cũng chỉ đạt được khi nó đồng thời mang lại các lợi ích kinh tế thiết thực cho người tham gia. + Về phương diện xã hội: BHXH là sự chia sẻ rủi ro, bảo đảm an toàn xã hội.
+ Về phương diện kinh tế: BHXH là quá trình phân phối lại thu nhập giữa những người tham gia bảo hiểm, thông qua việc hình thành quỹ tiền tệ chung. + Về phương diện chính trị, pháp lý: Khi được nhà nước điều chỉnh bằng pháp luật, BHXH đã trở thành quyền cơ bản của người lao động, xét trên cả bình diện quốc gia và quốc tế. Đồng thời đó cũng là trách nhiệm của họ và người sử dụng lao động phải tham gia BHXH. Vì vậy, BHXH là một chính sách xã hội quan trọng, là bộ phận cơ bản để đảm bảo an sinh xã hội của các quốc gia.
Khái niệm chi BHXH Chi BHXH là một trong những nhiệm vụ trung tâm, đóng vai trò quan trọng trong hoạt động của ngành BHXH. Chi BHXH được hiểu là việc cơ quan Nhà nước (cụ thể là cơ quan BHXH) sử dụng số tiền thuộc nguồn ngân sách Nhà nước và nguồn quỹ BHXH để chi trả các chế độ bảo hiểm cho đối tượng thụ hưởng theo luật quy định (Nguyễn Văn Định, 2012). Theo luật BHXH: Chi bảo hiểm xã hội là quá trình phân phối, sử dụng quỹ BHXH để chi trả cho các chế độ BHXH nhằm ổn định cuộc sống của người tham gia BHXH và đảm bảo các hoạt động của hệ thống BHXH (Luật BHXH, 2014). Chi BHXH được thực hiện bởi hai quá trình: phân phối và sử dụng quỹ BHXH.
- Phân phối quỹ BHXH: Là quá trình phân bổ các nguồn tài chính từ quỹ BHXH để hình thành các quỹ thành phần: Quỹ ốm đau và thai sản, quỹ TNLĐ và BNN, quỹ hưu trí và tử tuất hoặc phân bổ cho các mục đích sử dụng khác nhau, như: quỹ đầu tư phát triển, quỹ chi trả các chế độ BHXH… - Sử dụng quỹ BHXH: Là quá trình chi tiền của quỹ BHXH đến tay đối tượng được thụ hưởng hoặc cho từng mục đích sử dụng cụ thể. Các chế độ BHXH được áp dụng với người lao động nhiều hay ít, mức độ hưởng thụ của từng loại chế độ cao hay thấp phụ thuộc vào chính sách BHXH do mỗi nhà nước quy định bằng pháp luật. Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) ban hành Công ước số 102 ngày 04 tháng 6 năm 1952 về quy phạm tối thiểu an toàn xã hội, trong đó có quy định 9 chế độ trợ cấp, bao gồm: chăm sóc y tế; trợ cấp ốm đau; trợ cấp thất nghiệp; trợ cấp tuổi già (hưu bổng); trợ cấp trong trường hợp tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp; trợ cấp gia đình; trợ cấp thai sản; trợ cấp tàn tật và trợ cấp tiền tuất. Ở Việt Nam hiện nay, đang được áp dụng như sau: Chế độ trợ cấp ốm đau; chế độ trợ cấp thai sản; chế độ hưu trí; chế độ tử tuất; chế độ trợ cấp thất nghiệp; hỗ trợ học nghề; hỗ trợ tìm việc làm.
Khái niệm quản lý chi BHXH Quản lý chi BHXH là các hoạt động có tổ chức, theo quy định của pháp luật để thực hiện công tác chi trả các chế độ BHXH. Các hoạt động đó được thực hiện bằng hệ thống pháp luật của nhà nước và bằng các biện pháp hành chính, tổ chức, kinh tế của các cơ quan chức năng nhằm đạt được mục tiêu chi đúng đối tượng, chi đủ số lượng và đảm bảo tiến tới đến tận tay đối tượng được thu hưởng đúng thời gian quy định. Vai trò của quản lý chi Bảo hiểm xã hội Vai trò của Quản lý chi BHXH thể hiện trên các khía cạnh sau: Thứ nhất, Quản lý chi BHXH tốt sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho chi trả các chế độ BHXH đúng, đủ, kịp thời và chính xác, trên cơ sở đó động viên kịp thời cả về vật chất và tinh thần cho NLĐ và những thành viên trong gia đình họ. Làm cho họ gắn bó, hiểu biết và ngày càng nâng cao được nhận thức về BHXH, tầm quan trọng của BHXH.
Thông qua việc chi trả BHXH tới từng đối tượng, sẽ nắm bắt được tâm tư nguyện vọng của họ, từ đó, có những biện pháp kịp thời để nâng cao hiệu quả quản lý chi BHXH và hoàn thiện các chế độ, chính sách BHXH. Thứ hai, Quản lý chi BHXH góp phần quan trọng vào việc điều chỉnh thu nhập, đảm bảo hài hòa lợi ích và công bằng xã hội cho NLĐ. Đồng thời ngăn chặn, giảm thiểu hành vi tiêu cực trong quá trình xét duyệt đối tượng hưởng trợ cấp BHXH. Hoạt động quản lý chi BHXH của cơ quan BHXH là bộ phận trung gian điều chỉnh thu nhập, đảm bảo hài hòa lợi ích và công bằng xã hội cho NLĐ thông qua các chính sách BHXH, trên cơ sở lấy số đông bù số ít, do đó khi tham gia BHXH, NLĐ sẽ được san sẻ bớt phần gánh nặng khi gặp rủi ro, góp phần đảm bảo cuộc sống, hạn chế sự phân biệt đối xử và giảm bớt khoảng cách giàu nghèo.
Thông qua quản lý chi BHXH giúp cơ quan BHXH phát hiện những sai sót trong quá trình xét duyệt hưởng trợ cấp BHXH, phát hiện những đối tượng 9 hưởng sai trợ cấp để từ đó có những biện pháp ngăn chặn, giảm thiểu hành vi giả mạo hồ sơ, chứng từ để hưởng trợ cấp BHXH, trên cơ sở đó tạo sự bình đẳng, góp phần ổn định chính trị, bảo đảm trật tự an ninh an toàn xã hội. Thứ ba, Quản lý chi BHXH góp phần quan trọng vào việc đảm bảo quyền lợi cho NLĐ, trên cơ sở đó tạo niềm tin và khuyến khích mọi người tham gia đóng góp vào quỹ BHXH, tăng nguồn vốn nhàn rỗi cho đầu tư phát triển kinh tế - xã hội. Thông qua quản lý chi BHXH sẽ kiểm tra được tính đúng đắn, hợp lý cũng như những tồn tại bất cập của chính sách BHXH để kịp thời sửa đổi, bổ sung chính sách BHXH nhằm đảm bảo quyền lợi cho NLĐ; hạn chế tối đa tình trạng khiếu nại, đảm bảo công bằng giữa các đối tượng tham gia BHXH. Trên cơ sở quản lý chi BHXH có thể kiểm tra, đánh giá được nguyên nhân làm tăng, giảm chi để có những giải pháp và quyết sách kịp thời nhằm tiết kiệm chi, đảm bảo chi đúng, chi đủ; hạn chế tối đa tình trạng khiếu kiện, đảm bảo công bằng giữa các thành viên tham gia BHXH.
Quản lý chi BHXH tốt sẽ tạo niềm tin cho NLĐ đối với Đảng, Nhà nước về chính sách BHXH, kích thích NLĐ và người SDLĐ đóng góp vào quỹ BHXH đầy đủ, đồng thời cũng tiết kiệm được chi, tránh tình trạng gây thất thóat quỹ, tạo điều kiện để có nguồn vốn nhàn rỗi lớn đầu tư phát triển kinh tế - xã hội. Thứ tư, Quản lý chi BHXH tốt sẽ góp phần quan trọng vào giải quyết các mâu thuẫn phát sinh giữa các bên tham gia vào BHXH. Lợi ích của các bên tham gia vào hoạt động BHXH là rất khác nhau, do đó, nếu quản lý chi BHXH tốt sẽ góp phần quan trọng vào việc giải quyết những mâu thuẫn phát sinh giữa các bên tham gia vào hoạt động BHXH, từ đó đảm bảo quyền lợi hợp pháp và trách nhiệm của các bên tham gia. Tham gia BHXH bao gồm: Người SDLĐ, NLĐ và cơ quan BHXH.